Zmiana miejsca pobytu dziecka w pieczy zastępczej

Miejsce pobytu dziecka w pieczy zastępczej

Jeżeli dziecko zostało umieszczone w rodzinie zastępczej na mocy orzeczenia sądu opiekuńczego, to zmiana jego stałego miejsca pobytu wymaga co do zasady nowego rozstrzygnięcia sądu. Wynika to z art. 112¹ § 1 i § 2 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy, zgodnie z którym obowiązek i prawo wykonywania bieżącej pieczy nad dzieckiem, jego wychowania i reprezentowania w zwykłych sprawach przechodzą odpowiednio na rodzinę zastępczą albo prowadzącego rodzinny dom dziecka w zakresie wynikającym z przepisów o pieczy zastępczej.

Samo to, że ojciec złożył wniosek i że dziecko chce z nim zamieszkać, nie oznacza jeszcze, że może ono od razu legalnie opuścić rodzinę zastępczą. Dopóki obowiązuje dotychczasowe orzeczenie albo postanowienie sądu, rodzina zastępcza nadal wykonuje pieczę nad małoletnim.

W praktyce trzeba też ustalić, jaki jest obecny status ojca: czy ma pełną władzę rodzicielską, władzę ograniczoną, czy został jej pozbawiony. Ma to kluczowe znaczenie, bo samo pokrewieństwo nie wystarcza do przejęcia dziecka z pieczy zastępczej bez decyzji sądu.

Czy małoletnia może sama wyprowadzić się do ojca?

Co do zasady – nie. Małoletni nie ma pełnej samodzielności w wyborze miejsca stałego pobytu, jeżeli pozostaje pod władzą rodzicielską, opieką albo w pieczy zastępczej. Zgodnie z art. 26 § 1 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny miejscem zamieszkania dziecka pozostającego pod władzą rodzicielską jest miejsce zamieszkania rodziców albo tego z rodziców, któremu wyłącznie przysługuje władza rodzicielska lub któremu powierzono wykonywanie władzy rodzicielskiej. W realiach pieczy zastępczej o faktycznym miejscu pobytu decyduje jednak aktualne orzeczenie sądu opiekuńczego oraz zakres przekazanej pieczy.

Jeżeli małoletnia samowolnie opuści rodzinę zastępczą i przeprowadzi się do ojca bez zgody sądu, może dojść do interwencji zmierzającej do wykonania obowiązującego orzeczenia. Rodzina zastępcza albo organizator rodzinnej pieczy zastępczej mogą zawiadomić sąd, kuratora, policję lub powiatowe centrum pomocy rodzinie o samowolnym oddaleniu się dziecka. Ocena dalszych działań zależy od wieku dziecka, jego bezpieczeństwa oraz konkretnego stanu faktycznego.

W przypadku starszego nastolatka przymusowy powrót bywa w praktyce trudny, ale to nie znaczy, że samowolna wyprowadzka jest zgodna z prawem albo obojętna procesowo. Taka sytuacja może zaostrzyć konflikt i utrudnić uporządkowanie sprawy formalnie.

Znaczenie zdania dziecka

Zdanie dziecka ma w takich sprawach bardzo duże znaczenie, ale nie działa automatycznie. Zgodnie z art. 576 § 2 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego sąd w sprawach dotyczących osoby lub majątku dziecka wysłucha je, jeżeli jego rozwój umysłowy, stan zdrowia i stopień dojrzałości na to pozwalają, uwzględniając w miarę możliwości jego rozsądne życzenia.

Nie ma przepisu, który dawałby dziecku po ukończeniu 13 albo 16 lat samodzielne prawo do jednostronnego wyboru miejsca pobytu wbrew obowiązującemu orzeczeniu. Wiek i dojrzałość dziecka są jednak niezwykle istotne dla oceny sądu. Im starszy i bardziej dojrzały nastolatek, tym trudniej w praktyce ignorować jego konsekwentnie wyrażaną wolę, zwłaszcza gdy pobyt w pieczy negatywnie wpływa na zdrowie psychiczne, naukę lub poczucie bezpieczeństwa.

Dlatego wniosek ojca powinien wyraźnie zawierać żądanie wysłuchania dziecka przez sąd oraz opis aktualnej sytuacji życiowej, szkolnej i emocjonalnej małoletniej.

Najważniejszy krok: wniosek o zabezpieczenie

Jeżeli sprawa o zmianę miejsca pobytu dziecka już się toczy, najpraktyczniejszym rozwiązaniem jest złożenie pilnego wniosku o zabezpieczenie poprzez tymczasowe ustalenie miejsca pobytu dziecka przy ojcu do czasu prawomocnego zakończenia postępowania. Podstawą jest art. 730 § 1, art. 730¹ § 1 i § 2 oraz art. 755 § 1 pkt 4 Kodeksu postępowania cywilnego.

Zgodnie z art. 755 § 1 pkt 4 Kodeksu postępowania cywilnego w sprawach niepieniężnych sąd może w szczególności „uregulować sposób roztoczenia pieczy nad małoletnimi dziećmi i kontaktów z dzieckiem”. To właśnie ten przepis najczęściej stanowi podstawę czasowego przeniesienia dziecka do rodzica na czas procesu.

We wniosku trzeba uprawdopodobnić roszczenie oraz interes prawny w udzieleniu zabezpieczenia, o których mowa w art. 730¹ § 1 i § 2 Kodeksu postępowania cywilnego. W praktyce oznacza to konieczność wykazania, że żądanie zmiany pobytu jest poważnie uzasadnione, a brak szybkiej decyzji może szkodzić dziecku.

Do wniosku warto dołączyć w szczególności:

• opis warunków panujących w rodzinie zastępczej,
• informacje o relacji dziecka z ojcem,
• dokumenty potwierdzające warunki mieszkaniowe i bytowe ojca,
• zaświadczenia ze szkoły, opinię psychologa lub pedagoga, jeżeli są dostępne,
• wniosek o niezwłoczne wysłuchanie dziecka.

Jakie znaczenie ma władza rodzicielska ojca?

Jeżeli ojciec został wcześniej pozbawiony władzy rodzicielskiej, konieczne może być równoległe żądanie jej przywrócenia na podstawie art. 111 § 2 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, jeżeli ustała przyczyna pozbawienia. Jeżeli władza została tylko ograniczona, sąd może zmienić wcześniejsze rozstrzygnięcie na podstawie art. 106 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, gdy wymaga tego dobro dziecka.

Jeżeli piecza zastępcza została ustanowiona z powodu przemijających trudności opiekuńczo-wychowawczych, sąd powinien brać pod uwagę zasadę tymczasowości pieczy zastępczej i dążenie do powrotu dziecka do rodziny, gdy jest to możliwe i zgodne z jego dobrem. Wynika to z art. 35 ust. 1 oraz art. 36 pkt 2 ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej.

Inaczej będzie jednak wtedy, gdy problemy po stronie ojca nadal istnieją, relacja z dzieckiem jest słaba albo warunki bytowe są niewystarczające. Wtedy sama wola dziecka może nie wystarczyć do natychmiastowej zmiany pobytu.

Czy rodzina zastępcza ma prawo żądać powrotu dziecka?

Tak, do czasu zmiany orzeczenia rodzina zastępcza wykonuje bieżącą pieczę nad dzieckiem w zakresie wynikającym z art. 112¹ Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego oraz z przepisów ustawy o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej. Jeżeli dziecko samowolnie się oddali, opiekunowie zastępczy mają prawo zgłosić ten fakt odpowiednim instytucjom i domagać się wykonania aktualnego rozstrzygnięcia.

Nie oznacza to jednak, że każda sprawa kończy się mechanicznym doprowadzeniem dziecka z powrotem. Organy muszą brać pod uwagę przede wszystkim dobro małoletniego, jego bezpieczeństwo, wiek i okoliczności sprawy. Przy starszym nastolatku duże znaczenie będzie mieć też to, czy pobyt u ojca realnie zapewnia mu opiekę i stabilność.

Co zrobić praktycznie krok po kroku?

1. Ustalić dokładną treść aktualnego postanowienia sądu i zakres władzy rodzicielskiej ojca.
2. Złożyć albo uzupełnić wniosek o zmianę miejsca pobytu dziecka.
3. Jednocześnie złożyć pilny wniosek o zabezpieczenie przez ustalenie pobytu dziecka u ojca na czas sprawy.
4. Wnieść o wysłuchanie dziecka na podstawie art. 576 § 2 Kodeksu postępowania cywilnego.
5. Dołączyć dokumenty pokazujące dobro dziecka i gotowość ojca do przejęcia opieki.
6. Jeżeli to potrzebne, złożyć także wniosek o zmianę albo przywrócenie władzy rodzicielskiej.

Jeżeli sprawa jest pilna, wniosek powinien zawierać wyraźny opis zagrożeń dla dobra dziecka: pogarszający się stan psychiczny, problemy szkolne, konflikty w rodzinie zastępczej, brak wsparcia, ryzyko ucieczki albo destabilizacji życiowej.

Przykłady

Poniższe sytuacje pokazują, jak podobne sprawy wyglądają w praktyce i od czego zależy szybka zmiana miejsca pobytu dziecka.

FAQ

Czy 17-latka może sama zdecydować, że zamieszka z ojcem?

Nie samodzielnie w sensie formalnym. Jej zdanie ma bardzo duże znaczenie, ale do trwałej zmiany pobytu potrzebne jest rozstrzygnięcie sądu albo przynajmniej zabezpieczenie na czas sprawy.

Czy rodzina zastępcza może zmusić dziecko do powrotu?

Rodzina zastępcza może domagać się wykonania obowiązującego orzeczenia i zawiadomić odpowiednie instytucje. Sposób reakcji zależy jednak od wieku dziecka, jego bezpieczeństwa i całej sytuacji rodzinnej.

Jaki przepis pozwala żądać tymczasowej zmiany pobytu dziecka?

Podstawą jest przede wszystkim art. 755 § 1 pkt 4 Kodeksu postępowania cywilnego, który pozwala sądowi uregulować sposób roztoczenia pieczy nad małoletnim na czas trwania postępowania.

Czy sąd musi wysłuchać dziecko?

Tak, jeżeli rozwój umysłowy, stan zdrowia i stopień dojrzałości dziecka na to pozwalają. Wynika to z art. 576 § 2 Kodeksu postępowania cywilnego.

Czy zbliżająca się pełnoletność ma znaczenie?

Tak. Im bliżej 18. urodzin, tym większe praktyczne znaczenie ma szybki wniosek o zabezpieczenie, bo zwykłe postępowanie może zakończyć się już po uzyskaniu pełnoletności.

Źródła

1. Ustawa z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy – Dz.U. 1964 nr 9 poz. 59.

2. Ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego – Dz.U. 1964 nr 43 poz. 296.

3. Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny – Dz.U. 1964 nr 16 poz. 93.

4. Ustawa z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej – Dz.U. 2011 nr 149 poz. 887.