Wskazanie konkretnej osoby jako rodziny zastępczej

Czy można wskazać konkretną osobę jako rodzinę zastępczą?

Można wskazać sądowi konkretną osobę, która według rodziny mogłaby przejąć pieczę nad dzieckiem, ale takie wskazanie nie wiąże sądu. Nie jest możliwe skuteczne „oddanie” dziecka do rodziny zastępczej na podstawie porozumienia między rodzicami, dziadkami i kandydatem. Umieszczenie dziecka w rodzinnej pieczy zastępczej następuje co do zasady na mocy orzeczenia sądu opiekuńczego.

Podstawą ingerencji sądu w wykonywanie władzy rodzicielskiej jest art. 109 § 1 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy, zgodnie z którym sąd opiekuńczy wydaje odpowiednie zarządzenia, jeżeli dobro dziecka jest zagrożone. Jednym z takich zarządzeń jest umieszczenie małoletniego w rodzinie zastępczej, rodzinnym domu dziecka albo instytucjonalnej pieczy zastępczej, co wynika z art. 109 § 2 pkt 5 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego.

W praktyce sąd bierze pod uwagę między innymi więzi rodzinne dziecka, warunki mieszkaniowe i wychowawcze kandydata, jego sytuację zdrowotną, liczbę dzieci pozostających już pod jego opieką oraz opinię właściwego organizatora rodzinnej pieczy zastępczej. Jeżeli kandydatka samotnie wychowuje czworo dzieci, nie przekreśla to automatycznie jej szans, ale sąd i organizator pieczy będą dokładnie badać, czy przyjęcie kolejnego dziecka nie zagrozi dobru wszystkich dzieci.

Siostra ojca dziecka jako rodzina zastępcza

Jeżeli ojciec dziecka jest ustalony prawnie, jego siostra jest krewną dziecka. Nie oznacza to jednak, że automatycznie będzie traktowana jako „spokrewniona rodzina zastępcza” w rozumieniu ustawy. Zgodnie z art. 39 ust. 1 pkt 1 ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej rodzinna piecza zastępcza może być sprawowana między innymi w formie rodziny zastępczej: spokrewnionej, niezawodowej albo zawodowej.

Definicja rodziny zastępczej spokrewnionej jest węższa niż potoczne rozumienie pokrewieństwa. Zgodnie z art. 41 ust. 2 ustawy o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej rodzinę zastępczą spokrewnioną tworzą wstępni albo rodzeństwo dziecka. Wstępnymi są na przykład dziadkowie i pradziadkowie. Ciotka, czyli siostra ojca, nie mieści się w tej kategorii, choć może być brana pod uwagę jako osoba bliska dziecku.

W opisanej sytuacji siostra ojca mogłaby więc potencjalnie zostać rodziną zastępczą niezawodową, jeżeli wyrazi zgodę i spełni warunki ustawowe. Nie można jej do tego zmusić. Jej zgoda jest warunkiem koniecznym, a ostateczna decyzja zależy od sądu oraz od oceny organizatora rodzinnej pieczy zastępczej.

Jakie warunki musi spełnić kandydat na rodzinę zastępczą?

Warunki powierzenia funkcji rodziny zastępczej określa art. 42 ustawy o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej. Przepis ten wymaga między innymi, aby kandydaci dawali rękojmię należytego sprawowania pieczy zastępczej, nie byli i nie byli wcześniej pozbawieni władzy rodzicielskiej, nie mieli władzy rodzicielskiej ograniczonej ani zawieszonej, wypełniali obowiązek alimentacyjny, jeżeli taki obowiązek wynika z tytułu egzekucyjnego, nie byli ograniczeni w zdolności do czynności prawnych oraz byli zdolni do sprawowania właściwej opieki nad dzieckiem.

W praktyce znaczenie mają także warunki mieszkaniowe, stabilność życiowa, stan zdrowia, sytuacja finansowa, motywacja kandydata, relacje z dzieckiem i gotowość do współpracy z organizatorem rodzinnej pieczy zastępczej. Kandydat powinien liczyć się z wywiadem środowiskowym, analizą dokumentów, rozmowami oraz oceną przygotowania do sprawowania pieczy.

Jeżeli kandydat ma już kilkoro własnych dzieci, sąd nie może pominąć tej okoliczności. Nie chodzi o samą liczbę dzieci, lecz o realne możliwości zapewnienia kolejnemu dziecku bezpieczeństwa, opieki, miejsca do życia, kontaktu z lekarzem, edukacji oraz stabilnych warunków emocjonalnych.

Niepełnoletnia matka a władza rodzicielska

Pełnoletność uzyskuje się z chwilą ukończenia 18 lat, co wynika z art. 10 § 1 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny. Wyjątkowo kobieta, która ukończyła 16 lat, może za zgodą sądu opiekuńczego zawrzeć małżeństwo, jeżeli przemawiają za tym ważne powody i zawarcie małżeństwa będzie zgodne z dobrem założonej rodziny. Wynika to z art. 10 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Przez zawarcie małżeństwa małoletnia uzyskuje pełnoletność, co potwierdza art. 10 § 2 Kodeksu cywilnego.

Jeżeli 17-letnia matka nie zawarła małżeństwa i nie jest pełnoletnia, nie ma pełnej zdolności do czynności prawnych. Nie oznacza to jednak, że jest całkowicie wyłączona z życia dziecka. Zgodnie z art. 96 § 2 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego rodzice, którzy nie mają pełnej zdolności do czynności prawnych, uczestniczą w sprawowaniu bieżącej pieczy nad osobą dziecka i w jego wychowaniu, chyba że sąd opiekuńczy ze względu na dobro dziecka postanowi inaczej.

Jeżeli drugiemu rodzicowi przysługuje władza rodzicielska, sytuacja dziecka może być prostsza. Art. 94 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego stanowi, że jeżeli jedno z rodziców nie ma pełnej zdolności do czynności prawnych, władza rodzicielska przysługuje drugiemu z rodziców. Jeżeli natomiast żadnemu z rodziców nie przysługuje władza rodzicielska albo rodzice są nieznani, dla dziecka ustanawia się opiekę, zgodnie z art. 94 § 3 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego.

Opiekun prawny, rodzina zastępcza czy adopcja?

W praktyce często myli się trzy różne instytucje: opiekę prawną, rodzinę zastępczą i adopcję. Mają one inne skutki prawne.

Opieka prawna jest ustanawiana wtedy, gdy dziecko nie pozostaje pod władzą rodzicielską. Podstawę stanowi art. 145 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, zgodnie z którym opiekę ustanawia się dla małoletniego w przypadkach przewidzianych w ustawie. Opiekun prawny reprezentuje dziecko i sprawuje pieczę nad jego osobą oraz majątkiem pod nadzorem sądu opiekuńczego, co wynika z art. 155 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego.

Rodzina zastępcza jest formą pieczy zastępczej. Jej zadaniem jest zapewnienie dziecku czasowej opieki, gdy rodzice nie mogą jej wykonywać prawidłowo. Co do zasady piecza zastępcza nie zrywa więzi prawnej dziecka z rodzicami. Rodzice nadal mogą mieć określone prawa i obowiązki, w tym obowiązek alimentacyjny. Piecza zastępcza nie tworzy takiej samej więzi prawnej jak przysposobienie, co ma znaczenie także po śmierci opiekuna; osobno wyjaśniamy, czy dziecko z rodziny zastępczej dziedziczy po rodzicu zastępczym.

Adopcja, czyli przysposobienie, prowadzi do powstania relacji prawnej podobnej do relacji rodzic–dziecko. Zgodnie z art. 114 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego przysposobić można osobę małoletnią tylko dla jej dobra. Kandydat na przysposabiającego musi mieć pełną zdolność do czynności prawnych oraz kwalifikacje osobiste uzasadniające przekonanie, że będzie należycie wywiązywał się z obowiązków przysposabiającego, co wynika z art. 114¹ § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Zgoda rodziców na przysposobienie nie może być wyrażona wcześniej niż po upływie 6 tygodni od urodzenia dziecka, zgodnie z art. 119² Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego.

Jak złożyć wniosek do sądu opiekuńczego?

Sprawy opiekuńcze rozpoznaje sąd rejonowy, wydział rodzinny i nieletnich. Właściwość sądu opiekuńczego określa art. 569 § 1 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego: właściwy jest sąd opiekuńczy miejsca zamieszkania osoby, której postępowanie ma dotyczyć, a w braku miejsca zamieszkania – sąd miejsca jej pobytu.

W piśmie do sądu należy opisać sytuację dziecka, sytuację rodziców, powody, dla których rodzina nie jest w stanie zapewnić dziecku prawidłowej opieki, oraz wskazać proponowaną osobę. Warto dołączyć dane kandydata, jego zgodę na rozważenie kandydatury, informacje o warunkach mieszkaniowych i rodzinnych oraz dokumenty potwierdzające sytuację dziecka. Sąd może także wszcząć postępowanie z urzędu, ponieważ zgodnie z art. 570 Kodeksu postępowania cywilnego sąd opiekuńczy może wszcząć postępowanie z urzędu.

Równolegle warto skontaktować się z powiatowym centrum pomocy rodzinie albo innym organizatorem rodzinnej pieczy zastępczej właściwym dla miejsca zamieszkania kandydata. To ta instytucja zwykle uczestniczy w ocenie kandydata i przygotowuje informacje potrzebne sądowi.

Ustalenie ojcostwa i uznanie dziecka

Jeżeli ojciec dziecka nie jest mężem matki, jego ojcostwo trzeba ustalić prawnie. Może to nastąpić przez uznanie ojcostwa albo przez sądowe ustalenie ojcostwa. Uznanie ojcostwa reguluje art. 73 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego: uznanie następuje, gdy mężczyzna oświadczy przed kierownikiem urzędu stanu cywilnego, że jest ojcem dziecka, a matka dziecka potwierdzi jednocześnie albo w ciągu 3 miesięcy od dnia oświadczenia mężczyzny, że ojcem dziecka jest ten mężczyzna.

Ojcostwo można uznać także przed urodzeniem dziecka już poczętego. Wynika to z art. 75 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Jeżeli jednak matka lub ojciec nie mają pełnej zdolności do czynności prawnych, trzeba uwzględnić art. 77 § 1 i § 2 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Osoba, która ukończyła 16 lat i nie ma podstaw do jej całkowitego ubezwłasnowolnienia, może złożyć oświadczenie konieczne do uznania ojcostwa, ale jeżeli nie ma pełnej zdolności do czynności prawnych, może to zrobić tylko przed sądem opiekuńczym.

Jeżeli mężczyzna nie chce uznać dziecka albo istnieje spór co do ojcostwa, pozostaje pozew o ustalenie ojcostwa. W takim postępowaniu sąd może dopuścić dowód z badań DNA, jeżeli jest to potrzebne do rozstrzygnięcia sprawy.

Alimenty na dziecko i roszczenia matki

Obowiązek alimentacyjny rodziców wobec dziecka wynika z art. 133 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Rodzice są obowiązani do świadczeń alimentacyjnych względem dziecka, które nie jest jeszcze w stanie utrzymać się samodzielnie, chyba że dochody z majątku dziecka wystarczają na pokrycie kosztów jego utrzymania i wychowania. Zakres alimentów zależy od usprawiedliwionych potrzeb dziecka oraz od zarobkowych i majątkowych możliwości zobowiązanego, zgodnie z art. 135 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego.

Jeżeli ojcostwo mężczyzny, który nie jest mężem matki, nie zostało ustalone, dziecko i matka mogą dochodzić roszczeń majątkowych związanych z ojcostwem tylko jednocześnie z dochodzeniem ustalenia ojcostwa. Tak stanowi art. 143 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Dlatego w wielu sytuacjach pozew powinien obejmować jednocześnie ustalenie ojcostwa i alimenty.

Matka dziecka może mieć także własne roszczenia wobec ojca dziecka. Art. 141 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego przewiduje obowiązek ojca niebędącego mężem matki do przyczynienia się do pokrycia wydatków związanych z ciążą i porodem oraz kosztów trzymiesięcznego utrzymania matki w okresie porodu. Z ważnych powodów matka może żądać udziału ojca w kosztach utrzymania przez czas dłuższy. Roszczenia te przedawniają się z upływem 3 lat od dnia porodu, zgodnie z art. 141 § 2 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego.

Jeszcze przed urodzeniem dziecka matka może żądać, aby mężczyzna, którego ojcostwo zostało uwiarygodnione, wyłożył odpowiednią sumę na koszty utrzymania matki przez 3 miesiące w okresie porodu oraz na koszty utrzymania dziecka przez pierwsze 3 miesiące po urodzeniu. Podstawą jest art. 142 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego.

W pozwie alimentacyjnym warto złożyć wniosek o zabezpieczenie. Art. 730 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego pozwala żądać zabezpieczenia w każdej sprawie cywilnej podlegającej rozpoznaniu przez sąd. W sprawach alimentacyjnych art. 753 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego umożliwia zabezpieczenie przez zobowiązanie pozwanego do zapłaty jednorazowo albo okresowo określonej sumy pieniężnej.

Fundusz alimentacyjny i pomoc publiczna

Jeżeli alimenty zostaną zasądzone, ale egzekucja okaże się bezskuteczna, można rozważyć świadczenia z funduszu alimentacyjnego. Zasady określa ustawa z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów. Zgodnie z art. 2 pkt 2 tej ustawy bezskuteczność egzekucji oznacza egzekucję, w wyniku której w okresie ostatnich 2 miesięcy nie wyegzekwowano pełnej należności z tytułu zaległych i bieżących zobowiązań alimentacyjnych.

Świadczenia z funduszu alimentacyjnego przysługują po spełnieniu kryterium dochodowego i innych warunków ustawowych. Kryterium i mechanizm pomniejszania świadczenia mogą ulegać zmianom, dlatego przed złożeniem wniosku trzeba sprawdzić aktualne dane w gminie lub ośrodku pomocy społecznej właściwym dla miejsca zamieszkania osoby uprawnionej.

Przykłady

Poniższe przykłady pokazują, jak sąd może oceniać różne warianty opieki nad dzieckiem. Każda sprawa zależy jednak od konkretnych okoliczności, dokumentów i dobra dziecka.

FAQ

Co zrobić praktycznie?

W opisanej sytuacji najrozsądniejsze jest działanie równoległe w kilku obszarach. Po pierwsze, trzeba ustalić, czy ojcostwo starszego dziecka jest prawnie uregulowane i czy można uznać ojcostwo dziecka poczętego. Po drugie, warto zabezpieczyć alimenty oraz rozważyć roszczenia matki z art. 141 i art. 142 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Po trzecie, jeżeli rodzina rzeczywiście nie jest w stanie zapewnić opieki noworodkowi, należy skontaktować się z sądem opiekuńczym i organizatorem rodzinnej pieczy zastępczej, przedstawiając konkretną kandydatkę.

Trzeba przy tym pamiętać, że dobro dziecka nie zawsze oznacza rozwiązanie najwygodniejsze organizacyjnie dla dorosłych. Sąd będzie badał, czy dziecko może bezpiecznie pozostać z matką, ojcem lub najbliższą rodziną, czy potrzebna jest opieka prawna, czy uzasadniona jest piecza zastępcza oraz czy wskazana osoba rzeczywiście daje gwarancję prawidłowej opieki.

Źródła

• Art. 10 § 1 i § 2 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny.
• Art. 10 § 1, art. 73 § 1, art. 75 § 1, art. 77 § 1 i § 2, art. 92, art. 94 § 1 i § 3, art. 96 § 2, art. 109 § 1 i § 2 pkt 5, art. 114 § 1, art. 114¹ § 1, art. 119², art. 133 § 1, art. 135 § 1, art. 141 § 1 i § 2, art. 142, art. 143, art. 145 § 1 i art. 155 § 1 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy.
• Art. 39 ust. 1 pkt 1, art. 41 ust. 2 i art. 42 ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej.
• Art. 569 § 1, art. 570, art. 730 § 1 i art. 753 § 1 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego.
• Art. 2 pkt 2 ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów.