Przysposobienie dziecka bez ustalonego ojca

Dziecko bez ustalonego ojca w akcie urodzenia

W opisanej sytuacji kluczowe jest odróżnienie ojcostwa biologicznego od ojcostwa prawnego. Zgodnie z art. 72 § 1 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy, jeżeli nie zachodzi domniemanie, że ojcem dziecka jest mąż matki, ustalenie ojcostwa może nastąpić przez uznanie ojcostwa albo na mocy orzeczenia sądu. Sam fakt przekazywania matce pieniędzy, utrzymywania albo nieutrzymywania kontaktu z dzieckiem czy przekonanie rodziny o biologicznym ojcostwie nie tworzą jeszcze prawnego ojcostwa.

Jeżeli ojciec nie uznał dziecka przed kierownikiem urzędu stanu cywilnego, sądem opiekuńczym albo konsulem, a ojcostwo nie zostało ustalone wyrokiem, to w świetle prawa dziecko ma tylko jednego prawnego rodzica - matkę. W takim przypadku domniemany biologiczny ojciec nie wykonuje władzy rodzicielskiej, nie jest przedstawicielem ustawowym dziecka i nie składa zgody na adopcję.

W akcie urodzenia dziecka mimo braku ustalonego ojca mogą znajdować się dane wpisane technicznie. Wynika to z art. 61 ust. 2 ustawy z dnia 28 listopada 2014 r. - Prawo o aktach stanu cywilnego: jeżeli nie stosuje się domniemania pochodzenia dziecka od męża matki, nie nastąpiło uznanie ojcostwa i nie ma sądowego ustalenia ojcostwa, do aktu urodzenia wpisuje się jako imię ojca imię wskazane przez osobę zgłaszającą urodzenie, a jako nazwisko ojca - nazwisko matki z chwili urodzenia dziecka. Taki wpis nie oznacza jednak, że istnieje prawnie ustalony ojciec.

Czy zgoda biologicznego ojca jest potrzebna?

Do przysposobienia potrzebna jest zgoda rodziców przysposabianego, chyba że zostali pozbawieni władzy rodzicielskiej, są nieznani albo porozumienie się z nimi napotyka trudne do przezwyciężenia przeszkody. Tak stanowi art. 119 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Przez rodziców należy rozumieć rodziców prawnych, a nie osobę, co do której istnieje jedynie przekonanie, że jest biologicznym ojcem.

Jeżeli ojcostwo nie zostało ustalone, sąd nie będzie wymagał zgody domniemanego ojca biologicznego. W praktyce warto jednak we wniosku jasno wyjaśnić, że ojcostwo nie zostało uznane ani ustalone sądownie, a w akcie urodzenia dziecka brak jest prawnie ustalonego ojca. Do wniosku należy dołączyć aktualny odpis zupełny aktu urodzenia dziecka, ponieważ to z niego sąd odczyta sytuację prawną dziecka.

Inaczej byłoby, gdyby przed orzeczeniem przysposobienia ojcostwo zostało uznane albo ustalone przez sąd. Wtedy taki ojciec stałby się rodzicem prawnym, a jego zgoda co do zasady byłaby wymagana na podstawie art. 119 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, chyba że zachodziłby jeden z wyjątków przewidzianych w tym przepisie.

Kto składa wniosek o przysposobienie dziecka żony?

Przysposobienie następuje przez orzeczenie sądu opiekuńczego na żądanie przysposabiającego. Wynika to z art. 117 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. W opisanej sytuacji wniosek składa mąż matki, czyli osoba, która chce stać się prawnym ojcem dziecka. Matka nie jest formalnie wnioskodawcą, ale jej zgoda jako rodzica prawnego będzie potrzebna.

Zgodnie z art. 585 § 1 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. - Kodeks postępowania cywilnego, wniosek o przysposobienie zgłasza się do sądu opiekuńczego. Właściwy jest sąd rejonowy, wydział rodzinny i nieletnich, według zasad właściwości przewidzianych w tym przepisie - w praktyce zwykle sąd miejsca zamieszkania dziecka albo przysposabiającego.

Przysposobić można osobę małoletnią i tylko dla jej dobra, o czym stanowi art. 114 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Zgodnie z art. 114 § 2 tego kodeksu warunek małoletniości musi być spełniony w dniu złożenia wniosku o przysposobienie. Oznacza to, że nie należy zwlekać do osiągnięcia przez dziecko pełnoletności.

Jakie warunki musi spełnić mąż matki?

Osoba, która chce przysposobić dziecko, musi mieć pełną zdolność do czynności prawnych oraz takie kwalifikacje osobiste, które uzasadniają przekonanie, że będzie należycie wykonywać obowiązki przysposabiającego. Wynika to z art. 114¹ § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Zgodnie z art. 114¹ § 2 tego kodeksu między przysposabiającym a przysposabianym powinna istnieć odpowiednia różnica wieku.

Sąd będzie badał nie tylko formalne warunki, ale także realną więź dziecka z mężem matki. Znaczenie mają między innymi: wspólne zamieszkiwanie, codzienna opieka, udział w wychowaniu, relacje emocjonalne, stabilność małżeństwa, sytuacja mieszkaniowa i materialna oraz to, czy dziecko postrzega męża matki jako ojca.

Przy przysposobieniu dziecka drugiego małżonka przepisy o kwalifikacji kandydatów i współpracy z ośrodkiem adopcyjnym mogą być stosowane z uwzględnieniem szczególnej sytuacji rodzinnej. Sąd, na podstawie art. 586 § 4 Kodeksu postępowania cywilnego, przed wydaniem orzeczenia korzysta z opinii ośrodka adopcyjnego albo innej specjalistycznej placówki, jeżeli jest to wymagane dla oceny dobra dziecka i kwalifikacji przysposabiającego. W praktyce sąd może zlecić wywiad, zażądać dokumentów albo skierować rodzinę do ośrodka adopcyjnego.

Zgoda matki i zgoda dziecka

Matka dziecka jako jedyny prawny rodzic powinna wyrazić zgodę na przysposobienie na podstawie art. 119 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Ponieważ przysposabiającym jest jej mąż, znaczenie ma również art. 123 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, zgodnie z którym do przysposobienia potrzebna jest zgoda małżonka przysposabiającego, chyba że małżonek ten nie ma zdolności do czynności prawnych albo porozumienie się z nim napotyka trudne do przezwyciężenia przeszkody.

Jeżeli dziecko ukończyło 13 lat, do przysposobienia potrzebna jest jego zgoda. Wynika to z art. 118 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Jeżeli dziecko nie ukończyło 13 lat, sąd powinien je wysłuchać, o ile może ono pojąć znaczenie przysposobienia - tak stanowi art. 118 § 2 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. W przypadku dziecka 4-letniego sąd może odstąpić od formalnego wysłuchania, jeżeli uzna, że dziecko nie rozumie jeszcze znaczenia sprawy, ale nadal będzie oceniał jego więź z przysposabiającym.

Co powinien zawierać wniosek o przysposobienie?

Wniosek powinien być konkretny i opisywać, dlaczego przysposobienie leży w interesie dziecka. Nie wystarczy napisać, że wszyscy się zgadzają. Sąd musi mieć podstawę do oceny dobra dziecka, o którym mowa w art. 114 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego.

Wniosek można przygotować samodzielnie, ale powinien on jasno wykazywać, że adopcja nie służy wyłącznie uporządkowaniu dokumentów, lecz odpowiada dobru dziecka. Pomocne mogą być informacje o tym, od kiedy dziecko mieszka z matką i jej mężem, kto faktycznie wykonuje obowiązki ojca, jak dziecko zwraca się do męża matki oraz czy biologiczny ojciec interesuje się dzieckiem.

Jeżeli potrzebny jest wzór lub omówienie formalności, przydatny może być także materiał: wniosek o przysposobienie.

Jak wygląda postępowanie przed sądem?

Sprawa o przysposobienie toczy się w trybie nieprocesowym przed sądem opiekuńczym. Zgodnie z art. 586 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego sąd orzeka po przeprowadzeniu rozprawy. Na rozprawie sąd wysłuchuje przysposabiającego, matkę dziecka oraz - zależnie od wieku i dojrzałości - dziecko.

Sąd może pytać między innymi o początki relacji, codzienną opiekę nad dzieckiem, powody adopcji, sytuację finansową i mieszkaniową, relacje z rodziną, a także o to, czy dziecko zna swoje pochodzenie. Jeżeli pojawia się informacja o mężczyźnie, który przesyła pieniądze, warto wyjaśnić, że nie jest on ojcem prawnym, nie uznał dziecka i nie ma uregulowanych kontaktów ani władzy rodzicielskiej.

Przekazywane dobrowolnie kwoty, na przykład 500 zł miesięcznie, nie zastępują sądowego ustalenia ojcostwa ani uznania ojcostwa. Obowiązek alimentacyjny wynika z więzi rodzinnej określonej w art. 128 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego oraz z zasad dotyczących alimentów na dziecko z art. 133 § 1 tego kodeksu. Bez prawnie ustalonego ojcostwa nie ma podstaw do egzekwowania alimentów od domniemanego ojca jako od rodzica.

Skutki przysposobienia przez męża matki

Po orzeczeniu przysposobienia między dzieckiem a przysposabiającym powstaje taki stosunek jak między rodzicem a dzieckiem. Wynika to z art. 121 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Mąż matki staje się zatem prawnym ojcem dziecka: wykonuje władzę rodzicielską, reprezentuje dziecko, ma obowiązki alimentacyjne i staje się osobą najbliższą również w znaczeniu praktycznym i prawnym.

Przysposobienie dziecka przez małżonka matki nie zrywa więzi prawnej dziecka z matką. Relacja dziecka z matką i jej rodziną pozostaje bez zmian. Zmienia się natomiast sytuacja po stronie ojca - dziecko uzyskuje prawnego ojca w osobie męża matki.

Kwestia nazwiska zależy od wniosku i rozstrzygnięcia sądu. Zgodnie z art. 122 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, jeżeli jeden z małżonków przysposobił dziecko drugiego małżonka, dziecko otrzymuje nazwisko, które noszą albo nosiłyby dzieci zrodzone z tego małżeństwa. Na podstawie art. 122 § 2 tego kodeksu sąd może również, na żądanie osoby przysposabianej i za zgodą przysposabiającego, orzec nazwisko złożone, o ile w danym stanie faktycznym przepis ma zastosowanie. Zmiana imienia jest możliwa na podstawie art. 122 § 3 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, ale w sprawach dzieci wychowywanych od lat pod dotychczasowym imieniem zwykle wymaga szczególnego uzasadnienia.

Jeżeli rodzina rozważa, czy lepsza będzie adopcja, czy inna forma uregulowania opieki, warto porównać konsekwencje. Pomocny może być tekst: opiekun prawny czy ojciec adopcyjny.

FAQ

Podsumowanie

Jeżeli dziecko nie ma prawnie ustalonego ojca, mąż matki może złożyć do sądu rodzinnego wniosek o przysposobienie. W takiej sprawie zgoda domniemanego biologicznego ojca nie jest potrzebna, ponieważ nie jest on rodzicem prawnym. Kluczowe znaczenie ma natomiast zgoda matki, dobro dziecka oraz wykazanie, że między dzieckiem a mężem matki istnieje rzeczywista, stabilna więź rodzinna.

Przed złożeniem wniosku warto przygotować aktualny odpis zupełny aktu urodzenia dziecka, odpis aktu małżeństwa, opis sytuacji rodzinnej i dowody potwierdzające codzienną opiekę nad dzieckiem. Im lepiej wniosek pokazuje, że przysposobienie odpowiada interesowi dziecka, tym sprawniej sąd może ocenić sprawę.

Źródła

• Art. 72 § 1, art. 93 § 1, art. 114 § 1-2, art. 114¹ § 1-2, art. 117 § 1, art. 118 § 1-2, art. 119 § 1, art. 121 § 1, art. 122 § 1-3, art. 123 § 1, art. 128 i art. 133 § 1 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy.
• Art. 585 § 1 i art. 586 § 1 oraz § 4 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. - Kodeks postępowania cywilnego.
• Art. 61 ust. 2 ustawy z dnia 28 listopada 2014 r. - Prawo o aktach stanu cywilnego.