Odzyskanie kosztów niesłusznej egzekucji komorniczej

Problem: egzekucja została wykonana, a klauzula wykonalności uchylona

Opisana sytuacja polega na tym, że wierzyciel uzyskał tytuł wykonawczy, złożył wniosek egzekucyjny, komornik wyegzekwował należność, a następnie sąd drugiej instancji uchylił postanowienie o nadaniu klauzuli wykonalności. W praktyce oznacza to, że egzekucja została wykonana na podstawie tytułu, który po kontroli sądu nie powinien stanowić podstawy przymusowego dochodzenia należności.

Jeżeli wierzyciel zwrócił wyłącznie kwotę główną, a nie zwrócił kosztów egzekucyjnych poniesionych przez dłużnika, dłużnik powinien rozważyć dwa równoległe kierunki działania: po pierwsze kontrolę rozliczenia kosztów w postępowaniu egzekucyjnym, po drugie roszczenie cywilne przeciwko wierzycielowi o zwrot kosztów lub odszkodowanie.

W sprawach historycznych trzeba pamiętać, że bankowy tytuł egzekucyjny nie funkcjonuje już jako podstawa nowych egzekucji. Przepisy art. 96–98 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. – Prawo bankowe, które regulowały bankowy tytuł egzekucyjny, zostały uchylone po wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 14 kwietnia 2015 r., sygn. P 45/12. Nie wyklucza to jednak sporów dotyczących skutków dawnych egzekucji albo kosztów poniesionych na ich podstawie.

Zażalenie na nadanie klauzuli wykonalności

Podstawową regulacją pozostaje art. 795 § 1 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego, zgodnie z którym na postanowienie sądu co do nadania klauzuli wykonalności przysługuje zażalenie. Zgodnie z art. 795 § 2 Kodeksu postępowania cywilnego termin do wniesienia zażalenia biegnie dla wierzyciela od dnia doręczenia mu tytułu wykonawczego albo postanowienia odmownego, a dla dłużnika od dnia doręczenia mu zawiadomienia o wszczęciu egzekucji.

To rozwiązanie powoduje, że dłużnik często dowiaduje się o klauzuli dopiero po wszczęciu egzekucji. Dlatego w zażaleniu warto złożyć również wniosek o wstrzymanie wykonania zaskarżonego postanowienia albo o zawieszenie postępowania egzekucyjnego, jeżeli egzekucja jeszcze trwa. Podstawy i skuteczność takiego wniosku zależą od etapu sprawy oraz od tego, czy sąd uzna, że dalsze prowadzenie egzekucji może narazić dłużnika na szkodę.

Co zrobić po uchyleniu klauzuli, jeżeli komornik już wyegzekwował pieniądze?

Jeżeli egzekucja została już zakończona, samo uchylenie klauzuli wykonalności nie zawsze wystarczy do faktycznego odzyskania wszystkich pieniędzy. W pierwszej kolejności należy ustalić, jakie kwoty zostały pobrane i komu zostały przekazane: wierzycielowi, komornikowi, ewentualnie innym podmiotom. Pomocne będą zawiadomienia komornika, postanowienie o ustaleniu kosztów, karta rozliczeniowa sprawy egzekucyjnej oraz potwierdzenia przelewów lub zajęć.

Jeżeli wierzyciel otrzymał świadczenie, które po uchyleniu klauzuli okazało się nienależne, podstawą żądania zwrotu może być art. 405 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny w związku z art. 410 § 1 i § 2 Kodeksu cywilnego, czyli bezpodstawne wzbogacenie i nienależne świadczenie. Jeżeli natomiast chodzi o koszty egzekucyjne, które nie trafiły do wierzyciela, lecz stanowią szkodę poniesioną wskutek wszczęcia i prowadzenia egzekucji, podstawą może być art. 415 Kodeksu cywilnego, jeżeli da się wykazać bezprawne i zawinione działanie wierzyciela oraz normalny związek przyczynowy w rozumieniu art. 361 § 1 Kodeksu cywilnego.

Nie w każdej sprawie odpowiedzialność wierzyciela będzie automatyczna. Jeżeli wierzyciel działał na podstawie formalnie istniejącego tytułu wykonawczego i nie miał świadomości wadliwości klauzuli, spór może dotyczyć tego, czy ponosi winę. Jeżeli jednak wierzyciel wiedział, że roszczenie nie istnieje, jest przedawnione, zostało zapłacone albo że nie było podstaw do uzyskania klauzuli, argumenty dłużnika są znacznie mocniejsze.

Skarga na czynność komornika i rozliczenie kosztów egzekucyjnych

Jeżeli komornik wydał postanowienie o kosztach i obciążył nimi dłużnika, należy rozważyć skargę na czynność komornika. Podstawę skargi stanowi art. 767 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego. Zgodnie z art. 767 § 4 Kodeksu postępowania cywilnego skargę wnosi się zasadniczo w terminie tygodnia od dnia dokonania czynności, zawiadomienia o czynności albo od dnia, w którym skarżący dowiedział się o czynności, jeżeli nie był przy niej obecny i nie został zawiadomiony.

W aktualnym stanie prawnym znaczenie ma także ustawa z dnia 28 lutego 2018 r. o kosztach komorniczych. Jeżeli egzekucja została wszczęta oczywiście niecelowo albo skierowano ją przeciwko osobie, która nie była dłużnikiem, zastosowanie może mieć art. 30 tej ustawy, przewidujący obciążenie wierzyciela opłatą stosunkową w określonych przypadkach oczywiście niecelowego wszczęcia postępowania egzekucyjnego.

Jeżeli termin na skargę już upłynął albo postanowienie o kosztach jest prawomocne, dłużnik nadal może rozważyć dochodzenie od wierzyciela naprawienia szkody w procesie cywilnym. Trzeba jednak odróżnić kontrolę czynności komornika od roszczenia odszkodowawczego przeciwko wierzycielowi – są to odrębne tryby i mogą wymagać innych dowodów.

Wezwanie do zapłaty przed pozwem

Przed skierowaniem sprawy do sądu warto wysłać wierzycielowi pisemne wezwanie do zapłaty. W wezwaniu należy wskazać: kwotę główną, koszty egzekucyjne, żądane odsetki, numer sprawy egzekucyjnej, datę uchylenia klauzuli wykonalności oraz termin zapłaty, na przykład 7 albo 14 dni od doręczenia wezwania.

Znaczenie wezwania wynika z art. 455 Kodeksu cywilnego. Jeżeli termin spełnienia świadczenia nie jest oznaczony i nie wynika z właściwości zobowiązania, świadczenie powinno być spełnione niezwłocznie po wezwaniu dłużnika do wykonania. Od dnia następującego po bezskutecznym upływie terminu wskazanego w wezwaniu można co do zasady żądać odsetek ustawowych za opóźnienie na podstawie art. 481 § 1 i § 2 Kodeksu cywilnego.

Przedawnienie roszczeń o zwrot pieniędzy i kosztów egzekucji

Termin przedawnienia zależy od podstawy prawnej roszczenia. Jeżeli dłużnik dochodzi zwrotu nienależnego świadczenia na podstawie art. 405 i art. 410 Kodeksu cywilnego, stosuje się art. 118 Kodeksu cywilnego. Co do zasady termin przedawnienia wynosi 6 lat, a dla roszczeń o świadczenia okresowe oraz roszczeń związanych z prowadzeniem działalności gospodarczej – 3 lata. Zgodnie z art. 118 zdanie drugie Kodeksu cywilnego koniec terminu przedawnienia przypada na ostatni dzień roku kalendarzowego, chyba że termin przedawnienia jest krótszy niż 2 lata.

Jeżeli roszczenie jest formułowane jako odszkodowanie za czyn niedozwolony, stosuje się art. 442¹ § 1 Kodeksu cywilnego. Roszczenie przedawnia się z upływem 3 lat od dnia, w którym poszkodowany dowiedział się albo przy zachowaniu należytej staranności mógł dowiedzieć się o szkodzie i osobie obowiązanej do jej naprawienia, jednak termin ten nie może być dłuższy niż 10 lat od dnia zdarzenia wywołującego szkodę.

W praktyce bezpiecznie jest działać niezwłocznie po otrzymaniu prawomocnego orzeczenia uchylającego klauzulę wykonalności i po uzyskaniu rozliczenia komornika. Im dłuższa zwłoka, tym większe ryzyko sporu o początek biegu przedawnienia, wysokość odsetek i możliwość wykazania szkody.

Pozew czy nakaz zapłaty?

Nie składa się osobnego wniosku o nakaz zapłaty zamiast pozwu. Dłużnik wnosi pozew o zapłatę i może w nim zawrzeć wniosek o wydanie nakazu zapłaty. W postępowaniu upominawczym podstawą wydania nakazu zapłaty jest art. 498 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego. Sąd może wydać nakaz, jeżeli roszczenie jest pieniężne albo dotyczy świadczenia rzeczy zamiennych, a sprawa nadaje się do rozpoznania w tym trybie.

Postępowanie nakazowe wymaga mocniejszych dokumentów wskazanych w art. 485 Kodeksu postępowania cywilnego, na przykład dokumentu urzędowego, zaakceptowanego rachunku, wezwania dłużnika do zapłaty i pisemnego oświadczenia dłużnika o uznaniu długu. W typowej sprawie o zwrot kosztów niesłusznej egzekucji częściej realny jest wniosek o nakaz zapłaty w postępowaniu upominawczym niż nakazowym.

Do którego sądu złożyć pozew przeciwko bankowi lub innemu wierzycielowi?

Właściwość rzeczowa zależy od wartości przedmiotu sporu. Zgodnie z art. 17 pkt 4 Kodeksu postępowania cywilnego sprawy o prawa majątkowe, w których wartość przedmiotu sporu przewyższa 100 000 zł, należą zasadniczo do właściwości sądu okręgowego. Jeżeli roszczenie wynosi 1500 zł albo kilka tysięcy złotych, właściwy rzeczowo będzie sąd rejonowy.

Właściwość miejscową można ustalać według kilku reguł. Dla osoby prawnej, takiej jak bank, podstawą ogólną jest art. 30 Kodeksu postępowania cywilnego – powództwo przeciwko osobie prawnej wytacza się według miejsca jej siedziby. Jeżeli roszczenie pozostaje w związku z działalnością oddziału banku, można rozważyć art. 33 Kodeksu postępowania cywilnego, który pozwala wytoczyć powództwo przeciwko przedsiębiorcy przed sąd, w którego okręgu znajduje się zakład główny albo oddział. Jeżeli podstawą jest czyn niedozwolony, zastosowanie może mieć art. 35 Kodeksu postępowania cywilnego, czyli sąd miejsca zdarzenia wywołującego szkodę.

W pozwie warto krótko wyjaśnić, dlaczego wybrany sąd jest właściwy. Jeżeli powód wybiera sąd według oddziału banku albo miejsca zdarzenia wywołującego szkodę, powinien wskazać konkretny przepis i opisać związek sprawy z tym miejscem.

Jakie dowody przygotować?

Do wezwania do zapłaty i pozwu warto przygotować przede wszystkim: postanowienie sądu pierwszej instancji o nadaniu klauzuli, zażalenie, postanowienie sądu drugiej instancji uchylające klauzulę, zawiadomienie o wszczęciu egzekucji, postanowienie komornika o kosztach, rozliczenie sprawy egzekucyjnej, dowody pobrania pieniędzy z rachunku albo wynagrodzenia oraz korespondencję z wierzycielem.

Jeżeli roszczenie obejmuje odszkodowanie, trzeba wykazać nie tylko wysokość poniesionych kosztów, lecz także związek przyczynowy między działaniem wierzyciela a szkodą. Wynika to z art. 6 Kodeksu cywilnego, zgodnie z którym ciężar udowodnienia faktu spoczywa na osobie, która z faktu wywodzi skutki prawne.

FAQ

Czy uchylenie klauzuli wykonalności automatycznie zwraca koszty egzekucji?

Nie zawsze. Uchylenie klauzuli jest bardzo ważnym dowodem, ale zwrot kosztów może wymagać skargi na postanowienie komornika o kosztach albo osobnego roszczenia przeciwko wierzycielowi.

Czy mogę żądać odsetek od banku lub innego wierzyciela?

Tak, jeżeli wierzyciel pozostaje w opóźnieniu. Najczęściej odsetek ustawowych za opóźnienie żąda się od dnia następującego po terminie zapłaty wskazanym w wezwaniu, na podstawie art. 481 § 1 i § 2 Kodeksu cywilnego w związku z art. 455 Kodeksu cywilnego.

Czy muszę pozywać komornika?

Zwykle roszczenie o zwrot szkody kieruje się przeciwko wierzycielowi, który wszczął egzekucję. Komornik działa na podstawie tytułu wykonawczego i co do zasady nie bada zasadności roszczenia. Skarga na czynność komornika służy natomiast kontroli jego czynności, w tym postanowienia o kosztach.

Czy mogę złożyć pozew o nakaz zapłaty?

Składa się pozew o zapłatę i można w nim zawrzeć wniosek o wydanie nakazu zapłaty. W typowej sprawie podstawą może być postępowanie upominawcze z art. 498 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego, o ile sąd uzna, że roszczenie nadaje się do rozpoznania w tym trybie.

Jaki termin przedawnienia obowiązuje przy kosztach niesłusznej egzekucji?

To zależy od podstawy roszczenia. Dla bezpodstawnego wzbogacenia stosuje się art. 118 Kodeksu cywilnego, a dla odszkodowania z czynu niedozwolonego art. 442¹ § 1 Kodeksu cywilnego. W praktyce trzeba ocenić konkretny stan faktyczny i daty dokumentów.

Źródła

• art. 795 § 1–2, art. 767 § 1 i § 4, art. 17 pkt 4, art. 30, art. 33, art. 35, art. 485 oraz art. 498 § 1 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego
• art. 6, art. 118, art. 361 § 1, art. 405, art. 410 § 1–2, art. 415, art. 455, art. 481 § 1–2 oraz art. 442¹ § 1 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny
• art. 30 ustawy z dnia 28 lutego 2018 r. o kosztach komorniczych
• wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 14 kwietnia 2015 r., sygn. P 45/12
• orzeczenie Sądu Najwyższego z dnia 29 kwietnia 1949 r., sygn. Wa. C. 12/49