Upadłość konsumencka a wykup mieszkania spółdzielczego

Co wolno upadłemu podczas wykonywania planu spłaty wierzycieli?

Po ustaleniu planu spłaty postępowanie upadłościowe co do zasady jest zakończone, a upadły odzyskuje możliwość samodzielnego działania w swoim majątku. Nie oznacza to jednak pełnej swobody. Zgodnie z art. 491¹⁸ ust. 1 ustawy z dnia 28 lutego 2003 r. – Prawo upadłościowe upadły nie może dokonywać czynności prawnych dotyczących jego majątku, które mogłyby pogorszyć jego zdolność do wykonania planu spłaty wierzycieli.

To ograniczenie jest oceniane praktycznie. Sąd bada nie tylko sam fakt zawarcia umowy, ale również jej skutek dla majątku i możliwości dalszego regulowania rat przewidzianych planem spłaty. Dlatego znaczenie ma m.in. źródło pieniędzy na wykup, cena, przyszłe koszty utrzymania lokalu, a także to, czy wykup poprawia sytuację życiową upadłego, czy raczej służy wyprowadzeniu majątku.

W opisanej sytuacji chodzi o przekształcenie spółdzielczego lokatorskiego prawa do lokalu w prawo własności. Taka czynność może oznaczać uzyskanie cennego składnika majątkowego, więc z punktu widzenia sądu i wierzycieli nie jest neutralna.

Czy wykup mieszkania w czasie planu spłaty jest zakazany?

Nie ma przepisu, który wprost zakazywałby wykupu mieszkania w czasie wykonywania planu spłaty. Kluczowe jest jednak to, czy dana czynność mogłaby pogorszyć zdolność do wykonania planu spłaty w rozumieniu art. 491¹⁸ ust. 1 Prawa upadłościowego albo czy prowadzi do istotnej poprawy sytuacji majątkowej, co może otworzyć drogę do zmiany planu spłaty na podstawie art. 491¹⁹ ust. 3 tej ustawy.

Jeżeli wykup następuje za niewielką kwotę, z własnych legalnych środków, bez zaciągania nowych zobowiązań i bez uszczerbku dla wykonywania planu spłaty, to sama czynność nie musi prowadzić do negatywnych skutków. Mimo to nie można z góry założyć, że sąd lub wierzyciele uznają ją za obojętną. W praktyce nabycie własności lokalu często jest oceniane jako poprawa sytuacji majątkowej upadłego.

Znaczenie ma też stan faktyczny, którego nie da się ocenić abstrakcyjnie. Inaczej będzie traktowany wykup mieszkania potrzebnego do stałego zamieszkania starszej osoby, a inaczej zakup po to, by zaraz potem przekazać lokal rodzinie.

Zgoda sądu na czynność dotyczącą majątku

Zgodnie z art. 491¹⁸ ust. 2 Prawa upadłościowego w szczególnie uzasadnionych przypadkach sąd, na wniosek upadłego, może wyrazić zgodę na dokonanie albo zatwierdzić dokonanie czynności prawnej, o której mowa w ust. 1.

Przepis ten ma bardzo praktyczne znaczenie. Jeżeli istnieje ryzyko, że wykup mieszkania albo późniejsza darowizna zostaną uznane za czynność wpływającą na zdolność wykonania planu spłaty, najbezpieczniejszym rozwiązaniem jest wystąpienie do sądu z wnioskiem przed dokonaniem czynności. We wniosku warto opisać:

• cenę wykupu i źródło środków,
• cel czynności,
• czy czynność nie zagrozi dalszym wpłatom z planu spłaty,
• aktualne dochody, koszty utrzymania i sytuację zdrowotną lub rodzinną, jeśli mają znaczenie.

Jeżeli czynność została już dokonana, możliwy jest jeszcze wniosek o jej zatwierdzenie. To jednak rozwiązanie bardziej ryzykowne, bo sąd ocenia wtedy sytuację post factum, a wierzyciele mogą wcześniej zareagować.

Czy wykup mieszkania może zmienić plan spłaty?

Tak, to realne ryzyko. Art. 491¹⁹ ust. 3 Prawa upadłościowego stanowi, że w razie istotnej poprawy sytuacji majątkowej upadłego w okresie wykonywania planu spłaty wierzycieli, wynikającej z innych przyczyn niż zwiększenie się wynagrodzenia za pracę lub dochodów z osobiście wykonywanej działalności zarobkowej, każdy z wierzycieli oraz upadły może wystąpić z wnioskiem o zmianę planu spłaty wierzycieli.

Jeżeli więc upadły nabywa lokal na własność, wierzyciele mogą twierdzić, że jego majątek istotnie się zwiększył. W konsekwencji mogą wnosić o podwyższenie rat albo zmianę innych warunków planu spłaty. To, czy sąd uwzględni taki wniosek, zależy od konkretnych okoliczności, w tym od realnej wartości lokalu, kosztów jego utrzymania i sposobu finansowania wykupu.

Sama okoliczność, że ktoś nadal mieszka w tym samym lokalu, nie przesądza jeszcze o braku poprawy sytuacji majątkowej. Z punktu widzenia prawa majątkowego przejście z lokatorskiego prawa spółdzielczego na odrębną własność może mieć bardzo duże znaczenie.

Obowiązek ujawnienia nabytego mieszkania w sprawozdaniu

Zgodnie z art. 491¹⁸ ust. 3 Prawa upadłościowego upadły ma obowiązek corocznie, do końca kwietnia, składać sądowi sprawozdanie z wykonania planu spłaty wierzycieli za poprzedni rok kalendarzowy. W sprawozdaniu wykazuje m.in. osiągnięte przychody, spłacone kwoty oraz nabyte składniki majątkowe o wartości przekraczającej przeciętne miesięczne wynagrodzenie w sektorze przedsiębiorstw bez wypłat nagród z zysku za ostatni kwartał okresu sprawozdawczego, ogłoszone przez Prezesa GUS. Do sprawozdania dołącza się kopię rocznego zeznania podatkowego.

W praktyce wykup mieszkania trzeba więc ujawnić. Zatajenie takiego nabycia jest bardzo niebezpieczne. Art. 491²⁰ ust. 2 pkt 2 Prawa upadłościowego przewiduje możliwość uchylenia planu spłaty, gdy upadły w sprawozdaniu zataił osiągnięte przychody lub nabyte składniki majątkowe, o których mowa w art. 491¹⁸ ust. 3.

Darowizna wykupionego mieszkania na rzecz rodziny – największe ryzyko

Najbardziej problematyczny w opisanym stanie faktycznym nie jest sam wykup, lecz planowana darowizna mieszkania członkowi rodziny. Darowizna jest czynnością nieodpłatną, która co do zasady zmniejsza majątek upadłego i może być oceniona jako działanie godzące w interes wierzycieli.

Jeżeli darowizna zostałaby dokonana bez zgody sądu albo bez późniejszego zatwierdzenia, może stać się podstawą uchylenia planu spłaty na podstawie art. 491²⁰ ust. 2 pkt 3 Prawa upadłościowego. Dodatkowo, jeżeli czynność zostałaby oceniona jako dokonana z pokrzywdzeniem wierzycieli, w grę może wchodzić skarga pauliańska z art. 527 § 1 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny. Zgodnie z tym przepisem, gdy wskutek czynności prawnej dłużnika dokonanej z pokrzywdzeniem wierzycieli osoba trzecia uzyskała korzyść majątkową, każdy z wierzycieli może żądać uznania tej czynności za bezskuteczną wobec siebie, jeżeli dłużnik działał ze świadomością pokrzywdzenia wierzycieli.

W przypadku darowizny na rzecz osoby bliskiej wierzycielom zwykle łatwiej wykazywać, że czynność była niekorzystna z ich perspektywy. Dlatego przekazanie lokalu rodzinie w czasie planu spłaty należy ocenić jako rozwiązanie obarczone wysokim ryzykiem.

Kiedy sąd może uchylić plan spłaty?

Art. 491²⁰ ust. 1 Prawa upadłościowego stanowi, że jeżeli upadły nie wykonuje obowiązków określonych w planie spłaty wierzycieli, sąd z urzędu albo na wniosek wierzyciela, po wysłuchaniu upadłego i wierzycieli objętych planem spłaty, uchyla plan spłaty, chyba że uchybienie jest nieznaczne albo dalsze wykonywanie planu spłaty jest uzasadnione względami słuszności lub humanitarnymi. Jeżeli wykonywanie planu spłaty staje się trudne z powodu utraty zatrudnienia, osobno wyjaśniamy skutki wypowiedzenia z pracy w trakcie planu spłaty po upadłości konsumenckiej.

Zgodnie z art. 491²⁰ ust. 2 regulację tę stosuje się także wtedy, gdy upadły:

• nie złożył w terminie sprawozdania z wykonania planu spłaty – pkt 1,
• w sprawozdaniu zataił przychody lub nabyte składniki majątkowe – pkt 2,
• dokonał czynności z art. 491¹⁸ ust. 1 bez zgody sądu albo bez zatwierdzenia – pkt 3,
• ukrywał majątek albo jego czynność została prawomocnie uznana za dokonaną z pokrzywdzeniem wierzycieli – pkt 4.

Najważniejszy skutek jest bardzo poważny: po uchyleniu planu spłaty zobowiązania upadłego co do zasady nie zostają umorzone. To właśnie dlatego działania dotyczące mieszkania trzeba planować ostrożnie.

Co w praktyce zrobić przed wykupem mieszkania?

W opisanej sprawie rozsądna kolejność działań wygląda następująco:

1. ustalić dokładnie, jaki jest tryb wykupu lokalu i jaka będzie cena nabycia,
2. sprawdzić, z jakich środków wykup ma zostać sfinansowany i czy nie wpłynie to na terminowe wykonywanie planu spłaty,
3. przeanalizować, czy wykup może zostać uznany za istotną poprawę sytuacji majątkowej,
4. przed zawarciem umowy rozważyć złożenie do sądu wniosku o wyrażenie zgody na dokonanie czynności na podstawie art. 491¹⁸ ust. 2 Prawa upadłościowego,
5. po nabyciu lokalu ujawnić tę okoliczność w rocznym sprawozdaniu, zgodnie z art. 491¹⁸ ust. 3 Prawa upadłościowego,
6. nie dokonywać darowizny lokalu bez uprzedniej analizy ryzyka i bez wystąpienia do sądu.

W wielu przypadkach bezpieczniejszym rozwiązaniem będzie poczekanie z darowizną do zakończenia wykonywania planu spłaty. Często rozsądne jest także odłożenie samego wykupu, jeśli nie ma pilnej potrzeby działania.

Podsumowanie

Wykup mieszkania przez osobę wykonującą plan spłaty po upadłości konsumenckiej nie jest automatycznie zakazany, ale może wywołać istotne skutki prawne. Trzeba liczyć się z obowiązkiem ujawnienia nabycia lokalu, możliwością zmiany planu spłaty, a przy nierozważnym działaniu także z ryzykiem jego uchylenia.

Największe zagrożenie dotyczy planowanej darowizny mieszkania na rzecz członka rodziny. Taka czynność w czasie planu spłaty powinna być traktowana jako wyjątkowo ryzykowna. W praktyce najbezpieczniej najpierw przeanalizować sprawę indywidualnie i rozważyć wystąpienie do sądu z odpowiednim wnioskiem, a często po prostu poczekać z darowizną do zakończenia planu spłaty.

FAQ

Czy sam wykup mieszkania powoduje uchylenie planu spłaty?

Nie automatycznie. Uchylenie planu spłaty może nastąpić dopiero wtedy, gdy spełnione są przesłanki z art. 491²⁰ Prawa upadłościowego, np. gdy upadły dokonał ryzykownej czynności bez zgody sądu albo zataił nabycie majątku.

Czy trzeba poinformować sąd o wykupie mieszkania?

Tak, co najmniej w corocznym sprawozdaniu, jeżeli wartość nabytego składnika majątkowego przekracza próg z art. 491¹⁸ ust. 3 Prawa upadłościowego. W wielu sprawach warto też wcześniej wystąpić o zgodę sądu.

Czy można podarować wykupione mieszkanie dziecku albo wnukowi?

W czasie planu spłaty jest to bardzo ryzykowne. Darowizna może zostać uznana za czynność zagrażającą interesom wierzycieli i stać się podstawą uchylenia planu spłaty, jeżeli nie uzyskano zgody albo zatwierdzenia sądu.

Czy wierzyciele mogą żądać wyższych spłat po wykupie lokalu?

Tak. Jeżeli wykup oznacza istotną poprawę sytuacji majątkowej upadłego, wierzyciel może złożyć wniosek o zmianę planu spłaty na podstawie art. 491¹⁹ ust. 3 Prawa upadłościowego.

Czy można złożyć wniosek do sądu już po dokonaniu czynności?

Tak, art. 491¹⁸ ust. 2 Prawa upadłościowego pozwala żądać także zatwierdzenia czynności już dokonanej. Jest to jednak mniej bezpieczne niż uzyskanie zgody przed podpisaniem umowy.

Źródła:

1. Ustawa z dnia 28 lutego 2003 r. – Prawo upadłościowe – ISAP
2. Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny – ISAP
3. Art. 491¹⁸, art. 491¹⁹ i art. 491²⁰ ustawy – Prawo upadłościowe
4. Art. 527 ustawy – Kodeks cywilny