Upadłość konsumencka a trwała niezdolność do spłaty

Plan spłaty czy umorzenie bez spłat – od czego zależy wybór?

Po wykonaniu tzw. właściwego postępowania upadłościowego sąd wydaje postanowienie, w którym co do zasady: ustala plan spłaty wierzycieli, umarza zobowiązania bez ustalenia planu spłaty albo warunkowo umarza zobowiązania bez ustalenia planu spłaty. Wynika to z art. 491¹⁵ ust. 1-3 oraz art. 491¹⁶ ustawy z dnia 28 lutego 2003 r. – Prawo upadłościowe. Osobnym, ale powiązanym problemem jest upadłość konsumencka a mieszkanie.

W praktyce sąd porównuje dwie kwestie: po pierwsze rzeczywiste możliwości zarobkowe i majątkowe upadłego, a po drugie to, czy brak możliwości spłat jest trwały czy tylko czasowy. W opisanym stanie faktycznym kluczowe będzie więc nie samo to, że obecnie Pan nie pracuje, lecz to, czy da się wykazać, że przez dającą się przewidzieć przyszłość nie będzie Pan zdolny do osiągania dochodu pozwalającego na choćby minimalne spłaty.

Kiedy sąd ustala plan spłaty wierzycieli?

Zgodnie z art. 491¹⁵ ust. 1 Prawa upadłościowego, sąd ustala plan spłaty wierzycieli, jeżeli upadły ma zdolność do dokonywania choćby częściowych spłat. W postanowieniu sąd wskazuje, w jakim zakresie i przez jaki czas upadły ma spłacać zobowiązania, a po wykonaniu planu pozostałe zobowiązania podlegają umorzeniu, z wyjątkami przewidzianymi w ustawie.

Długość planu spłaty wynika z art. 491¹⁵ ust. 1a i 1b Prawa upadłościowego:

Przy ustalaniu planu spłaty sąd bierze pod uwagę możliwości zarobkowe upadłego, konieczność utrzymania upadłego i osób pozostających na jego utrzymaniu, wysokość niezaspokojonych wierzytelności oraz stopień ich zaspokojenia w dotychczasowym postępowaniu – art. 491¹⁵ ust. 4 Prawa upadłościowego.

Jeżeli chce Pan lepiej zrozumieć konsekwencje zadłużenia i egzekucji, pomocny może być też materiał: jak uchronić samochód przed egzekucją komorniczą.

Kiedy możliwe jest umorzenie zobowiązań bez ustalania planu spłaty?

Podstawę prawną stanowi art. 491¹⁶ ust. 1 Prawa upadłościowego. Zgodnie z tym przepisem sąd umarza zobowiązania upadłego bez ustalania planu spłaty wierzycieli, jeżeli osobista sytuacja upadłego w oczywisty sposób wskazuje, że jest on trwale niezdolny do dokonywania jakichkolwiek spłat w ramach planu spłaty wierzycieli.

To bardzo ważna przesłanka. Ustawa wymaga łącznie:

• trwałej niezdolności do spłat,
• jakichkolwiek spłat, czyli nawet minimalnych,
• oraz tego, by wynikało to z osobistej sytuacji upadłego w oczywisty sposób.

W praktyce oznacza to, że sąd nie powinien mieć poważnych wątpliwości, iż brak możliwości spłaty nie jest przejściowy. Typowe przykłady to zaawansowana, nieodwracalna choroba, trwała niezdolność do pracy potwierdzona orzeczniczo, bardzo podeszły wiek połączony z niskimi świadczeniami albo konieczność ponoszenia stałych, wysokich kosztów leczenia, które pochłaniają cały dochód.

Czy w opisanej sytuacji korzystniejszy jest wniosek o umorzenie bez planu spłaty?

Na podstawie przedstawionych informacji można powiedzieć ostrożnie: tak, ten kierunek wydaje się korzystniejszy, ale tylko wtedy, gdy da się udowodnić trwałą, a nie czasową niezdolność do spłat.

Z opisu wynika, że nie pracuje Pan, przeszedł Pan operacje i kolejne są planowane, a przez najbliższe miesiące nie będzie Pan zdolny do pracy. To są okoliczności istotne, lecz same w sobie nie przesądzają jeszcze o spełnieniu art. 491¹⁶ ust. 1 Prawa upadłościowego. Problem polega na tym, że wskazany przez Pana horyzont 8-12 miesięcy może zostać oceniony przez sąd jako czasowa niezdolność do pracy.

Jeżeli jednak dokumentacja medyczna, orzeczenia lekarzy oraz np. decyzje ZUS potwierdzają, że zdolność do pracy nie wróci albo wróci tylko w minimalnym zakresie, wniosek o umorzenie zobowiązań bez planu spłaty może być zasadny i rzeczywiście najkrócej prowadzić do zakończenia sprawy.

W przeciwnym razie bardziej realny może być plan spłaty z bardzo niską ratą. Sąd nie musi bowiem oczekiwać wysokich wpłat – liczy się realna zdolność do nawet częściowego zaspokojenia wierzycieli.

Jakie dokumenty mogą przekonać sąd?

Największe znaczenie mają dowody obiektywne. W sprawie o umorzenie bez planu spłaty warto przedłożyć zwłaszcza:

• aktualną dokumentację medyczną ze szpitali i poradni specjalistycznych,
• zaświadczenia lekarzy prowadzących opisujące rokowania co do zdolności do pracy,
• orzeczenie o niezdolności do pracy, jeśli zostało wydane,
• decyzje ZUS lub KRUS dotyczące renty, świadczenia rehabilitacyjnego albo odmowy świadczeń wraz z uzasadnieniem,
• dokumenty potwierdzające wysokość kosztów leczenia, rehabilitacji, leków i dojazdów,
• dokumenty pokazujące aktualne dochody i stałe wydatki gospodarstwa domowego.

Im bardziej z tych dokumentów wynika, że brak zdolności do uzyskiwania dochodu ma charakter długotrwały i praktycznie nieodwracalny, tym większa szansa na zastosowanie art. 491¹⁶ ust. 1 Prawa upadłościowego.

Czy wierzyciele mogą żądać podwyższenia spłat?

Tak – po ustaleniu planu spłaty nie jest wykluczona jego późniejsza zmiana. Zgodnie z art. 491¹⁹ ust. 1 Prawa upadłościowego, jeżeli po ustaleniu planu spłaty istotnie poprawi się sytuacja majątkowa upadłego, sąd może zmienić plan spłaty wierzycieli. Zmiana może nastąpić na wniosek upadłego albo wierzyciela. Powiązanym zagadnieniem jest upadłość konsumencka a wykup mieszkania spółdzielczego.

To oznacza, że Pana rozumienie pierwszego wariantu jest co do zasady prawidłowe: jeżeli sytuacja finansowa wyraźnie się poprawi, wierzyciel może domagać się zmiany planu. Nie chodzi jednak o dowolne żądanie, lecz o wykazanie istotnej poprawy sytuacji majątkowej.

Z drugiej strony działa to też w drugą stronę. Jeżeli Pana sytuacja pogorszy się po ustaleniu planu spłaty, sąd może ten plan odpowiednio zmodyfikować. Podstawę stanowi również art. 491¹⁹ Prawa upadłościowego.

Obowiązki upadłego po ustaleniu planu spłaty

Po ustaleniu planu spłaty upadły musi wykonywać obowiązki wskazane w postanowieniu sądu. Obejmują one przede wszystkim terminowe wpłaty oraz składanie corocznie, do końca kwietnia, sprawozdania z wykonania planu spłaty za poprzedni rok kalendarzowy. Wynika to z art. 491¹⁸ ust. 3 Prawa upadłościowego.

W sprawozdaniu wykazuje się osiągnięte przychody, spłacone kwoty i nabyte składniki majątkowe o wartości przekraczającej przeciętne miesięczne wynagrodzenie w sektorze przedsiębiorstw bez wypłat nagród z zysku ogłaszane przez Prezesa GUS – art. 491¹⁸ ust. 3 Prawa upadłościowego.

Niewykonywanie planu może prowadzić do uchylenia planu spłaty, o czym stanowi art. 491²⁰ Prawa upadłościowego. Tego ryzyka nie wolno lekceważyć, bo może ono przekreślić efekt oddłużenia.

Warunkowe umorzenie – rozwiązanie pośrednie

Warto pamiętać jeszcze o trzeciej możliwości. Jeżeli brak zdolności do spłat nie jest definitywnie trwały, ale obecnie nie ma Pan możliwości dokonywania spłat, sąd może zastosować warunkowe umorzenie zobowiązań bez ustalania planu spłaty. Taką możliwość przewiduje art. 491¹⁶ ust. 2-4 Prawa upadłościowego.

To rozwiązanie stosuje się wtedy, gdy osobista sytuacja upadłego nie wskazuje wprawdzie w oczywisty sposób na trwałą niezdolność do spłat, ale przemawia za tym, że czasowo nie ma on zdolności do wykonywania planu spłaty. W takim modelu sprawa nie kończy się jeszcze tak definitywnie jak przy pełnym umorzeniu bez planu, ale bywa korzystniejsza niż natychmiastowe ustalanie planu spłaty dla osoby ciężko chorej.

Jeżeli więc rokowania są niepewne, a stan zdrowia może się zmienić dopiero po leczeniu i rehabilitacji, warto rozważyć także tę konstrukcję procesową.

Co praktycznie warto zrobić przed złożeniem wniosku?

Przed wyborem wariantu warto przygotować krótkie zestawienie obejmujące:

• wszystkie aktualne źródła dochodu,
• miesięczne koszty utrzymania,
• koszty leczenia i rehabilitacji,
• rokowania medyczne co do powrotu do pracy,
• orzeczenia i decyzje dotyczące niezdolności do pracy.

Jeżeli z takiego materiału wynika, że brak możliwości zarobkowania ma charakter utrwalony, wniosek o umorzenie bez planu spłaty będzie logiczny. Jeżeli natomiast widać, że sytuacja może poprawić się po leczeniu, bezpieczniej procesowo bywa przygotować się na plan spłaty albo ewentualnie argumentować za warunkowym umorzeniem.

Ocena Pana sytuacji

W opisanym stanie faktycznym najbardziej prawdopodobne są dwa scenariusze:

1. Umorzenie bez planu spłaty – jeżeli dokumentacja pokaże trwałą i oczywistą niezdolność do jakiejkolwiek pracy i jakichkolwiek spłat.
2. Plan spłaty albo warunkowe umorzenie – jeżeli obecna niezdolność do pracy jest ciężka, ale ma charakter przejściowy lub rokowania są niejednoznaczne.

Dlatego odpowiedź na pytanie, który wniosek jest korzystniejszy, brzmi: korzystniejszy jest wniosek o umorzenie zobowiązań bez ustalania planu spłaty, ale tylko wtedy, gdy stan faktyczny pozwala wiarygodnie wykazać trwałość niezdolności do spłat. Jeżeli z dokumentów wynika raczej kilkumiesięczna przerwa w możliwości pracy, sąd może nie podzielić tej argumentacji.

FAQ

Czy sama ciężka choroba wystarczy do umorzenia długów bez planu spłaty?

Nie zawsze. Z art. 491¹⁶ ust. 1 Prawa upadłościowego wynika, że musi chodzić o trwałą niezdolność do dokonywania jakichkolwiek spłat, a nie tylko o trudną lub czasową sytuację zdrowotną.

Czy plan spłaty może wynosić zero złotych?

Co do zasady plan spłaty zakłada istnienie zdolności do choćby częściowych spłat. Jeżeli sąd uzna, że nie ma Pan żadnej zdolności do spłat, powinien rozważyć raczej art. 491¹⁶ Prawa upadłościowego niż „zerowy” plan.

Czy wierzyciel może zablokować umorzenie bez planu spłaty?

Wierzyciel może przedstawiać stanowisko i kwestionować trwałość niezdolności do spłat, ale ostateczną decyzję podejmuje sąd na podstawie materiału dowodowego i przesłanek ustawowych.

Czy po ustaleniu planu spłaty można go później zmienić?

Tak. Art. 491¹⁹ Prawa upadłościowego pozwala na zmianę planu spłaty w razie istotnej zmiany sytuacji majątkowej upadłego.

Co jest najważniejsze przy wniosku o umorzenie bez planu spłaty?

Najważniejsze są dokumenty potwierdzające trwałość braku zdolności zarobkowej: pełna dokumentacja leczenia, rokowania, orzeczenia o niezdolności do pracy oraz zestawienie dochodów i kosztów utrzymania.

Źródła

1. Ustawa z dnia 28 lutego 2003 r. – Prawo upadłościowe – https://isap.sejm.gov.pl/isap.nsf/DocDetails.xsp?id=wdu20030600535
2. W szczególności: art. 491¹⁵, art. 491¹⁶, art. 491¹⁸, art. 491¹⁹, art. 491²⁰ ustawy – Prawo upadłościowe.