Odrzucenie spadku po osiągnięciu pełnoletności

Czy po 18. roku życia można jeszcze odrzucić spadek?

W opisanej sytuacji decydujące znaczenie ma nie sam moment osiągnięcia pełnoletności, lecz to, kiedy rozpoczął i zakończył się termin na złożenie oświadczenia spadkowego. Zgodnie z art. 1015 § 1 Kodeksu cywilnego oświadczenie o przyjęciu albo odrzuceniu spadku można złożyć w ciągu 6 miesięcy od dnia, w którym spadkobierca dowiedział się o tytule swojego powołania.

Jeżeli ojciec zmarł, gdy córka była małoletnia, a jej przedstawiciel ustawowy wiedział o śmierci ojca i o tym, że dziecko jest spadkobiercą, termin ten biegł już w czasie jej małoletności. Po jego upływie osiągnięcie pełnoletności nie powoduje otwarcia nowego 6-miesięcznego terminu. Innymi słowy: osiemnaste urodziny same przez się nie pozwalają złożyć spóźnionego oświadczenia o odrzuceniu spadku.

Inaczej można oceniać tylko szczególne sytuacje, np. gdy tytuł powołania do spadku ujawnił się dopiero później, gdy spadkobierca dopiero po latach realnie dowiedział się o podstawie dziedziczenia albo gdy zachodzą podstawy do uchylenia się od skutków prawnych niezłożenia oświadczenia pod wpływem błędu. Takie przypadki wymagają jednak dokładnej analizy dokumentów i dat.

Kto składa oświadczenie spadkowe w imieniu małoletniego?

Małoletni nie ma pełnej zdolności do czynności prawnych, dlatego oświadczenie o przyjęciu albo odrzuceniu spadku składa za niego przedstawiciel ustawowy. Najczęściej są to rodzice wykonujący władzę rodzicielską. Odrzucenie spadku w imieniu dziecka jest czynnością dotyczącą majątku dziecka, dlatego w wielu sprawach wymaga wcześniejszego zezwolenia sądu opiekuńczego albo sądu spadku.

Aktualnie przepisy przewidują jednak ważne uproszczenie. Jeżeli dziecko jest powołane do spadku dlatego, że wcześniej spadek odrzucił jego rodzic, odrzucenie spadku w imieniu dziecka nie wymaga zezwolenia sądu, gdy czynności dokonuje rodzic mający w tym zakresie władzę rodzicielską, drugi rodzic również mający władzę rodzicielską wyraża zgodę albo rodzice działają wspólnie, a spadek odrzucają także inni zstępni tego rodzica. Jeżeli nie ma porozumienia rodziców albo sprawa nie mieści się w tym wyjątku, zezwolenie sądu nadal jest potrzebne.

Oświadczenie o odrzuceniu spadku można złożyć przed sądem albo przed notariuszem. Jeżeli potrzebne jest zezwolenie sądu, trzeba zadbać o terminy: obecnie złożenie wniosku do sądu o odebranie oświadczenia przed upływem 6 miesięcy wystarcza do zachowania terminu, a gdy oświadczenie wymaga zezwolenia sądu, bieg terminu ulega zawieszeniu na czas trwania postępowania o to zezwolenie.

Co oznacza brak oświadczenia w terminie 6 miesięcy?

Brak oświadczenia w terminie określonym w art. 1015 § 1 Kodeksu cywilnego jest obecnie jednoznaczny z przyjęciem spadku z dobrodziejstwem inwentarza. Oznacza to, że spadkobierca nie odpowiada za długi spadkowe bez ograniczenia, lecz co do zasady tylko do wartości stanu czynnego spadku ustalonego w wykazie inwentarza albo spisie inwentarza.

To ważna różnica względem dawnego stanu prawnego, w którym brak oświadczenia osoby mającej pełną zdolność do czynności prawnych mógł oznaczać proste przyjęcie spadku. Dzisiaj ustawowym skutkiem milczenia jest przyjęcie z dobrodziejstwem inwentarza. W praktyce nadal trzeba jednak pilnować dokumentów, długów i ewentualnych wezwań od wierzycieli, ponieważ ograniczenie odpowiedzialności trzeba umieć wykazać.

Jeżeli spadkobierca przyjął spadek z dobrodziejstwem inwentarza, powinien rozważyć złożenie wykazu inwentarza albo wniosek o sporządzenie spisu inwentarza przez komornika. Ma to znaczenie zwłaszcza wtedy, gdy pojawiają się wierzyciele spadkodawcy albo gdy nie wiadomo, czy długi przewyższają majątek.

Czy termin na odrzucenie spadku można przywrócić?

Sześciomiesięczny termin na złożenie oświadczenia o przyjęciu albo odrzuceniu spadku jest terminem prawa materialnego. Co do zasady nie podlega przywróceniu w takim znaczeniu, jak terminy procesowe. Po jego upływie nie można więc po prostu złożyć wniosku o przywrócenie terminu i odrzucić spadku.

Możliwa bywa natomiast inna droga: uchylenie się od skutków prawnych niezłożenia oświadczenia w terminie, jeżeli brak oświadczenia był wynikiem błędu lub groźby. Takie uchylenie wymaga zatwierdzenia przez sąd. Nie wystarczy ogólna niewiedza o prawie ani samo przekonanie, że po osiągnięciu pełnoletności termin zacznie biec od nowa. Trzeba wykazać konkretny, istotny błąd dotyczący okoliczności sprawy, np. realny brak wiedzy o długach mimo dochowania należytej staranności.

Co powinna zrobić osoba, która jako dziecko nie odrzuciła spadku?

Jeżeli termin już minął, najczęściej nie ma możliwości skutecznego odrzucenia spadku tylko dlatego, że spadkobierca właśnie stał się pełnoletni. W pierwszej kolejności warto ustalić, czy w ogóle doszło do nabycia spadku, czy było prowadzone postępowanie o stwierdzenie nabycia spadku albo sporządzono akt poświadczenia dziedziczenia oraz czy istnieją długi spadkowe.

Następnie należy ocenić, czy odpowiedzialność za długi jest ograniczona dobrodziejstwem inwentarza oraz czy trzeba złożyć wykaz inwentarza albo wnioskować o spis inwentarza. Jeżeli w sprawie występował błąd, zatajenie informacji albo późne ujawnienie istotnych okoliczności, można rozważyć postępowanie o uchylenie się od skutków prawnych niezłożenia oświadczenia w terminie.

Przy sprawach, w których spadek obejmuje długi, nieruchomości albo spór między rodziną, pomocne może być równoległe uporządkowanie formalności dotyczących odpowiedzialności za długi spadkowe, wykazu inwentarza i postępowania spadkowego.

FAQ

Podsumowanie

Po uzyskaniu pełnoletności nie można automatycznie odrzucić spadku, jeżeli termin na złożenie oświadczenia upłynął już wcześniej. W imieniu małoletniego działa przedstawiciel ustawowy, a w wielu przypadkach potrzebne jest zezwolenie sądu, choć od 15 listopada 2023 r. przepisy przewidują ważny wyjątek dla części spraw. Brak oświadczenia w terminie oznacza przyjęcie spadku z dobrodziejstwem inwentarza, co ogranicza odpowiedzialność za długi, ale nie zwalnia z konieczności uporządkowania spraw spadkowych.