Postępowanie spadkowe po śmierci obojga rodziców

Od czego zacząć sprawę spadkową po obojgu rodzicach?

W opisanej sytuacji należy najpierw potwierdzić nabycie spadku po matce, a następnie po ojcu. Są to dwa odrębne spadki, ponieważ każdy z rodziców zmarł w innym dniu i po każdym z nich trzeba ustalić osobny krąg spadkobierców oraz osobne udziały.

Jeżeli rodzice nie zostawili testamentów, a żyją trzej synowie, schemat dziedziczenia wygląda zwykle następująco: po pierwszym zmarłym rodzicu dziedziczy drugi małżonek oraz dzieci, natomiast po śmierci drugiego rodzica dziedziczą dzieci. Jeżeli mieszkanie i działka należały do majątku wspólnego małżonków, to po śmierci matki do spadku wchodziła zasadniczo jej część majątku wspólnego, a po śmierci ojca jego udział własny oraz udział odziedziczony wcześniej po żonie.

Przy braku testamentu, braku innych dzieci i braku wcześniejszych rozporządzeń, końcowo każdy z trzech braci może uzyskać po 1/3 całego majątku po rodzicach. Trzeba jednak zawsze sprawdzić, czy nie było testamentu, darowizn, umów majątkowych, wydziedziczenia, zrzeczenia dziedziczenia albo innych okoliczności wpływających na udziały.

Żona syna nie dziedziczy po teściach z ustawy. Udział nabyty przez męża w spadku po rodzicach co do zasady wchodzi do jego majątku osobistego, a nie do majątku wspólnego małżonków, chyba że z testamentu wynikałoby coś innego.

Sąd czy notariusz – jak potwierdzić dziedziczenie?

Spadkobiercy mają do wyboru dwie podstawowe drogi: wniosek do sądu o stwierdzenie nabycia spadku albo notarialne poświadczenie dziedziczenia. Oba dokumenty – prawomocne postanowienie sądu i zarejestrowany akt poświadczenia dziedziczenia – potwierdzają, kto dziedziczy i w jakim udziale.

Droga notarialna jest dobra wtedy, gdy wszyscy potencjalni spadkobiercy są znani, żyją, mogą stawić się u notariusza i nie ma sporu co do dziedziczenia. Jeżeli choć jedna osoba kwestionuje udziały, testament, krąg spadkobierców albo nie chce współpracować, sprawę trzeba skierować do sądu.

Postępowanie sądowe jest bardziej sformalizowane, ale pozwala przeprowadzić sprawę także wtedy, gdy między spadkobiercami nie ma porozumienia. Wniosek składa się do sądu rejonowego właściwego dla ostatniego miejsca zwykłego pobytu spadkodawcy. Gdy tego miejsca nie da się ustalić, znaczenie może mieć miejsce położenia majątku spadkowego.

Jeżeli oboje rodzice mieszkali ostatnio w tej samej miejscowości i właściwy jest ten sam sąd, w praktyce można rozważyć objęcie obu spadków jednym pismem. Trzeba jednak pamiętać, że sąd i tak oceni dziedziczenie po każdym z rodziców oddzielnie.

Jakie dokumenty są potrzebne do sprawy spadkowej?

Do sądu albo notariusza należy przygotować przede wszystkim dokumenty stanu cywilnego i dokumenty dotyczące majątku. W typowej sprawie po rodzicach będą to:

• akty zgonu obojga rodziców,
• akty urodzenia synów, a w przypadku osób, które zmieniły nazwisko – także akty małżeństwa,
• odpis aktu małżeństwa rodziców, jeżeli jest potrzebny do wykazania dziedziczenia po pierwszym zmarłym małżonku,
• testamenty, jeżeli zostały sporządzone, albo informacja, że spadkobiercy nie wiedzą o testamentach,
• adresy wszystkich uczestników postępowania,
• numery PESEL zmarłych, jeżeli są znane,
• odpis księgi wieczystej mieszkania lub działki, dokumenty ze spółdzielni albo inne dowody własności,
• dokumenty dotyczące składników majątku, np. pojazdu, rachunków bankowych, udziałów, polisy albo gospodarstwa.

Warto już na początku zebrać także dokumenty dotyczące opłat, zadłużenia i stanu prawnego nieruchomości. Przy mieszkaniu mogą to być zaświadczenia ze spółdzielni, wspólnoty albo zarządcy, a przy działce – numer księgi wieczystej, wypis z rejestru gruntów i informacje o ewentualnych obciążeniach.

Jeżeli po śmierci rodzica trzeba uporządkować dokumentację osobistą, lokalową lub urzędową, pomocne może być omówienie problemu, jakim są dokumenty po śmierci mieszkańca dps-u. Mechanizm gromadzenia dokumentów w sprawie spadkowej jest podobny: najpierw ustala się krąg osób uprawnionych, a potem wykazuje konkretne prawa do majątku.

Co powinien zawierać wniosek o stwierdzenie nabycia spadku?

Wniosek o stwierdzenie nabycia spadku powinien wskazywać spadkodawcę, datę i miejsce śmierci, ostatnie miejsce zwykłego pobytu, wnioskodawcę oraz wszystkich uczestników, którzy mogą wchodzić w grę jako spadkobiercy ustawowi albo testamentowi.

W uzasadnieniu należy wyjaśnić pokrewieństwo, wskazać, czy był testament, czy były składane oświadczenia o przyjęciu lub odrzuceniu spadku, oraz czego wnioskodawca żąda. Jeżeli sprawa dotyczy obojga rodziców, trzeba osobno opisać sytuację po matce i po ojcu.

Aktualnie opłata sądowa od wniosku o stwierdzenie nabycia spadku wynosi 100 zł od każdego spadkodawcy. Dodatkowo pobierana jest opłata za wpis do Rejestru Spadkowego – 5 zł od każdego spadkodawcy. Jeżeli więc jednym pismem obejmuje się spadek po dwojgu rodzicach, trzeba liczyć się z opłatą za dwie sprawy spadkowe.

Jeżeli w tym samym piśmie spadkobierca wnosi również o odebranie oświadczenia o przyjęciu albo odrzuceniu spadku, opłata od takiego wniosku jest pobierana odrębnie.

Notarialne poświadczenie dziedziczenia po rodzicach

Notarialne poświadczenie dziedziczenia jest szybszą ścieżką, ale wymaga zgodnej obecności wszystkich osób, które mogą być spadkobiercami ustawowymi i testamentowymi. Notariusz sporządza protokół dziedziczenia, a następnie akt poświadczenia dziedziczenia. Dokument nabiera skuteczności po wpisie do Rejestru Spadkowego.

Notariusz nie rozstrzyga sporów między spadkobiercami. Jeżeli któryś z braci twierdzi, że testament jest nieważny, że są inni spadkobiercy albo że udziały powinny być inne, notariusz nie powinien sporządzić aktu poświadczenia dziedziczenia i sprawa będzie wymagała drogi sądowej.

Podstawowe maksymalne stawki taksy notarialnej przy poświadczeniu dziedziczenia obejmują m.in. 100 zł netto za protokół dziedziczenia i 50 zł netto za akt poświadczenia dziedziczenia ustawowego lub testamentowego. Do tego dochodzi VAT, opłata za wpis do Rejestru Spadkowego oraz koszt wypisów. W konkretnym przypadku notariusz może naliczyć także opłaty za dodatkowe czynności, np. otwarcie i ogłoszenie testamentu, pełnomocnictwa, wypisy albo późniejszy dział spadku.

Przyjęcie albo odrzucenie spadku – termin i skutki

Spadkobierca ma 6 miesięcy na złożenie oświadczenia o przyjęciu albo odrzuceniu spadku, licząc od dnia, w którym dowiedział się o tytule swojego powołania do spadku. Najczęściej będzie to dzień, w którym dowiedział się o śmierci rodzica i o tym, że jest spadkobiercą.

Przy spadkach otwartych od 18 października 2015 r. brak oświadczenia w terminie oznacza przyjęcie spadku z dobrodziejstwem inwentarza. Przy starszych spadkach, takich jak spadek otwarty w 2012 r., trzeba zachować ostrożność, bo w odniesieniu do pełnoletnich spadkobierców obowiązywały inne skutki braku oświadczenia. Ma to znaczenie zwłaszcza wtedy, gdy w spadku mogły być długi.

Odrzucenie spadku po śmierci spadkodawcy to nie to samo co zrzeczenie się dziedziczenia za życia spadkodawcy. Jeżeli problem dotyczy rezygnacji z praw spadkowych, zachowku albo relacji między członkami rodziny, warto odróżnić zrzeczenie spadku i zachowku od odrzucenia spadku już po śmierci.

Dział spadku albo wspólna sprzedaż nieruchomości

Po uzyskaniu prawomocnego postanowienia sądu albo zarejestrowanego aktu poświadczenia dziedziczenia spadkobiercy mogą przejść do rozporządzania majątkiem. Jeżeli wszyscy bracia chcą sprzedać mieszkanie i działkę tej samej osobie, często wystarczy, że wszyscy jako współwłaściciele staną do aktu notarialnego sprzedaży i sprzedadzą swoje udziały.

Dział spadku będzie potrzebny przede wszystkim wtedy, gdy spadkobiercy chcą podzielić majątek między siebie, np. jeden brat ma otrzymać mieszkanie, drugi działkę, a trzeci spłatę pieniężną. Dział spadku może być umowny, w formie aktu notarialnego, jeżeli obejmuje nieruchomość i wszyscy są zgodni, albo sądowy, jeżeli brak porozumienia.

Podstawą działu spadku jest art. 1037 Kodeksu cywilnego. Zgodnie z nim dział spadku może nastąpić na mocy umowy między wszystkimi spadkobiercami albo na mocy orzeczenia sądu na żądanie któregokolwiek ze spadkobierców.

Przy nieruchomości trzeba przygotować dokumenty potwierdzające własność: numer księgi wieczystej, wypisy, dokumenty ze spółdzielni lub zarządcy, a czasem także zaświadczenia podatkowe i planistyczne. Gdy przedmiotem spadku jest lokal, praktyczne znaczenie może mieć temat: mieszkanie własnościowe po zmarłej mamie.

Jeżeli w spadku znajduje się pojazd, jego sprzedaż albo przerejestrowanie także wymaga wykazania następstwa prawnego. Zbliżone problemy opisuje sprawa: samochód zmarłego dziadka, czy babcia może go sprzedać.

Ile kosztuje sądowy dział spadku?

Opłata sądowa od wniosku o dział spadku wynosi 500 zł. Jeżeli wniosek zawiera zgodny projekt działu spadku, opłata wynosi 300 zł. Jeżeli dział spadku jest połączony ze zniesieniem współwłasności, opłata wynosi 1000 zł, a przy zgodnym projekcie działu spadku i zniesienia współwłasności – 600 zł.

W praktyce największym kosztem sporu działowego nie zawsze jest sama opłata od wniosku, lecz ewentualna opinia biegłego rzeczoznawcy. Gdy bracia nie zgadzają się co do wartości mieszkania albo działki, sąd może dopuścić dowód z opinii biegłego, a zaliczki na ten dowód obciążają uczestników.

W postępowaniu o dział spadku sąd ustala skład spadku według chwili jego otwarcia, czyli śmierci spadkodawcy, natomiast wartość składników bierze zasadniczo według cen aktualnych z chwili działu. Dlatego wzrost albo spadek wartości nieruchomości może wpływać na wysokość spłat.

Zgłoszenie spadku do urzędu skarbowego – formularz SD-Z2

Dzieci należą do tzw. grupy zerowej w podatku od spadków i darowizn. Oznacza to, że mogą skorzystać z pełnego zwolnienia z podatku po rodzicach, jeżeli spełnią warunki z art. 4a ustawy o podatku od spadków i darowizn.

Najważniejszy obowiązek to złożenie formularza SD-Z2 do właściwego naczelnika urzędu skarbowego. Termin wynosi 6 miesięcy od dnia uprawomocnienia się postanowienia sądu o stwierdzeniu nabycia spadku, od dnia zarejestrowania aktu poświadczenia dziedziczenia albo od dnia wydania europejskiego poświadczenia spadkowego.

Każdy spadkobierca składa własne zgłoszenie i wykazuje nabyte przez siebie rzeczy, prawa albo udziały. Jeżeli sprawa dotyczy spadku po matce i po ojcu, trzeba potraktować nabycie po każdym z nich osobno. Samo uzyskanie postanowienia sądu albo aktu poświadczenia dziedziczenia nie zastępuje zgłoszenia SD-Z2.

Jeżeli wartość majątku nabytego po tej samej osobie, liczona razem z nabyciami z roku ostatniego nabycia i z 5 lat poprzedzających ten rok, nie przekracza 36 120 zł, zgłoszenie może nie być konieczne. Przy mieszkaniu i działce wartość ta zwykle jest jednak przekroczona, więc w praktyce formularz SD-Z2 należy złożyć.

Jeżeli spadkobierca spóźni się z SD-Z2, zasadniczo traci zwolnienie i podatek może zostać naliczony według zasad dla I grupy podatkowej. Od 2026 r. w określonych przypadkach możliwe jest ubieganie się o przywrócenie terminu do złożenia zgłoszenia, ale wymaga to wykazania braku winy w uchybieniu terminowi i złożenia wniosku w krótkim terminie po ustaniu przyczyny opóźnienia. Nie należy więc odkładać zgłoszenia podatkowego.

Czy sprzedaż nieruchomości po rodzicach powoduje podatek PIT?

Podatek od spadków i darowizn to jedno, a podatek dochodowy przy późniejszej sprzedaży nieruchomości to druga kwestia. Jeżeli spadkobiercy sprzedają odziedziczone mieszkanie albo działkę, trzeba sprawdzić, kiedy nieruchomość została nabyta albo wybudowana przez spadkodawcę.

Przy nieruchomości nabytej w spadku pięcioletni termin dla PIT liczy się od końca roku kalendarzowego, w którym nieruchomość nabył albo wybudował spadkodawca. Jeżeli więc rodzice byli właścicielami mieszkania i działki od wielu lat, sprzedaż przez synów po uregulowaniu spraw spadkowych najczęściej nie będzie opodatkowana PIT.

Jeżeli pięcioletni termin jeszcze nie upłynął, sprzedaż może powodować obowiązek złożenia PIT-39 i zapłaty 19% podatku od dochodu, chyba że spadkobierca skorzysta z ulgi mieszkaniowej. Szczególnej analizy wymaga też sytuacja, w której w dziale spadku ktoś otrzymuje składniki ponad swój udział w spadku.

FAQ

Źródła

• Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny, w szczególności przepisy o dziedziczeniu ustawowym, przyjęciu i odrzuceniu spadku oraz dziale spadku: ISAP – Kodeks cywilny.
• Ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego, przepisy o postępowaniu spadkowym: ISAP – Kodeks postępowania cywilnego.
• Ustawa z dnia 28 lipca 1983 r. o podatku od spadków i darowizn, w szczególności art. 4a: ISAP – podatek od spadków i darowizn.
• Informacje Ministerstwa Finansów dotyczące zwolnienia dla najbliższej rodziny i formularza SD-Z2: podatki.gov.pl – zwolnienie od podatku SD.
• Ustawa z dnia 26 lipca 1991 r. o podatku dochodowym od osób fizycznych, w szczególności art. 10 ust. 1 pkt 8 i ust. 5: ISAP – ustawa o PIT.
• Ustawa z dnia 28 lipca 2005 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych: ISAP – koszty sądowe w sprawach cywilnych.
• Rozporządzenie Ministra Sprawiedliwości w sprawie maksymalnych stawek taksy notarialnej: ISAP – taksa notarialna.