Czy przyrodnie rodzeństwo dziedziczy spadek?

Kiedy przyrodnie rodzeństwo dziedziczy z ustawy?

W polskim prawie spadkowym rodzeństwem są osoby mające tych samych rodziców albo przynajmniej jednego wspólnego rodzica. Oznacza to, że rodzeństwo przyrodnie może wejść do kręgu spadkobierców ustawowych. Nie ma znaczenia, czy brat lub siostra pochodzili z tego samego małżeństwa rodziców, czy z różnych związków.

Rodzeństwo nie dziedziczy jednak w pierwszej kolejności. Najpierw ustala się, czy zmarły pozostawił dzieci, wnuki albo dalszych zstępnych. Jeżeli są zstępni, to oni dziedziczą razem z małżonkiem spadkodawcy. Dopiero gdy zmarły nie miał zstępnych albo wszyscy zostali wyłączeni od dziedziczenia, do spadku mogą zostać powołani małżonek, rodzice, a następnie rodzeństwo i zstępni rodzeństwa.

W braku zstępnych spadkodawcy z ustawy dziedziczą małżonek i rodzice. Udział małżonka wynosi wtedy 1/2 spadku, a każdy z rodziców otrzymuje po 1/4. Jeżeli rodzic nie dożył otwarcia spadku, udział, który by mu przypadł, przechodzi na rodzeństwo spadkodawcy w częściach równych. Jeżeli nie żyje także któreś z rodzeństwa, ale pozostawiło dzieci, wnuki albo dalszych zstępnych, te osoby mogą dziedziczyć w jego miejsce.

Takie rozumienie obejmuje również rodzeństwo przyrodnie. Potwierdził to Sąd Najwyższy w uchwale z 14 października 2011 r., sygn. III CZP 49/11, wskazując, że rodzeństwo przyrodnie należy traktować jako rodzeństwo spadkodawcy na potrzeby dziedziczenia ustawowego.

Jak obliczyć udziały małżonka i rodzeństwa?

Jeżeli zmarły był żonaty, nie miał dzieci, jego rodzice nie żyją, a pozostawił dwie siostry, w tym jedną przyrodnią, dziedziczenie ustawowe wygląda następująco: żona otrzymuje 1/2 spadku, a dwie siostry dzielą między siebie pozostałą 1/2, czyli każda otrzymuje po 1/4. Tak będzie pod warunkiem, że nie ma innych spadkobierców z tej grupy, np. kolejnego rodzeństwa albo zstępnych zmarłego rodzeństwa.

Jeżeli przyrodnia siostra odrzuci spadek, traktuje się ją tak, jakby nie dożyła otwarcia spadku. Jeżeli nie ma dzieci, wnuków ani dalszych zstępnych, udział przypadający rodzeństwu przypadnie pozostałemu rodzeństwu. W opisanym wariancie oznaczałoby to, że żona nadal dziedziczy 1/2, a druga siostra 1/2. Gdyby przyrodnia siostra miała dzieci, jej udział przypadłby im, a nie automatycznie drugiej siostrze.

Odrzucenie spadku wymaga złożenia oświadczenia przed sądem albo notariuszem. Termin wynosi 6 miesięcy od dnia, w którym dana osoba dowiedziała się o tytule swojego powołania do spadku. W praktyce najczęściej jest to dzień, w którym spadkobierca dowiedział się o śmierci spadkodawcy i o tym, że nie ma spadkobierców wcześniejszej kolejności albo testamentu zmieniającego zasady dziedziczenia.

Spadek obejmujący działkę, dom albo mieszkanie

Jeżeli w spadku jest nieruchomość, najpierw trzeba ustalić, do kogo należała w chwili śmierci spadkodawcy. Samo postanowienie o stwierdzeniu nabycia spadku albo akt poświadczenia dziedziczenia wskazuje spadkobierców i ich udziały, ale nie rozstrzyga jeszcze, komu przypadnie dom, mieszkanie, działka, samochód czy środki na rachunku bankowym.

Jeżeli zmarły nabył działkę przed ślubem, działka zwykle wchodziła do jego majątku osobistego. Dom wybudowany na tej działce jest co do zasady częścią składową gruntu, więc również należy do właściciela gruntu. Nie oznacza to jednak, że małżonek zawsze pozostaje bez żadnych roszczeń. Jeżeli budowa była finansowana ze środków wspólnych małżonków albo z majątku osobistego drugiego małżonka, mogą powstać roszczenia o rozliczenie nakładów. To rozliczenie jest odrębną kwestią od samego ustalenia, kto dziedziczy.

Inaczej będzie, gdy nieruchomość należała do majątku wspólnego małżonków. Wtedy najpierw wyodrębnia się udział małżonka żyjącego wynikający ze wspólności majątkowej, najczęściej 1/2, a dopiero udział zmarłego wchodzi do spadku i podlega dziedziczeniu. Właśnie dlatego przed działem spadku warto sprawdzić księgę wieczystą, podstawę nabycia nieruchomości i ustrój majątkowy małżonków.

Jeżeli spadkobiercy chcą uregulować własność konkretnego składnika majątku, potrzebny jest dział spadku. Może on nastąpić u notariusza, jeżeli wszyscy są zgodni, albo w sądzie, gdy nie ma porozumienia. Szerzej omawia to powiązany materiał: sprawa spadkowa - przebieg i koszty.

Czy cudzoziemiec może odziedziczyć nieruchomość w Polsce?

Obywatelstwo spadkobiercy samo w sobie nie pozbawia go prawa do dziedziczenia po osobie zmarłej. Jeżeli dziecko, małżonek, rodzic albo rodzeństwo jest spadkobiercą ustawowym, może dziedziczyć także wtedy, gdy nie ma obywatelstwa polskiego. Dotyczy to również mieszkania, domu albo działki położonej w Polsce.

Ustawa o nabywaniu nieruchomości przez cudzoziemców przewiduje istotny wyjątek: przepisów o zezwoleniu nie stosuje się do nabycia nieruchomości w drodze dziedziczenia przez osoby uprawnione do dziedziczenia ustawowego. Jeżeli więc jedyny syn dziedziczy po matce mieszkanie w Polsce, to fakt posiadania obywatelstwa francuskiego nie powinien sam przez się blokować nabycia spadku. Podobny problem opisuje artykuł mieszkanie własnościowe po zmarłej mamie.

Ostrożności wymaga dziedziczenie testamentowe przez cudzoziemca, który nie należałby do kręgu spadkobierców ustawowych. W takiej sytuacji mogą pojawić się dodatkowe obowiązki związane z zezwoleniem właściwego ministra. W sprawach transgranicznych trzeba też zbadać prawo właściwe dla spadku. Dla spadków otwartych od 17 sierpnia 2015 r. w państwach objętych unijnym rozporządzeniem spadkowym zasadą jest prawo państwa zwykłego pobytu zmarłego w chwili śmierci, chyba że spadkodawca skutecznie wybrał prawo swojego obywatelstwa.

Jak przeprowadzić sprawę spadkową w sądzie?

Sądowe stwierdzenie nabycia spadku uzyskuje się przez złożenie wniosku do sądu rejonowego. Co do zasady właściwy jest sąd ostatniego miejsca zwykłego pobytu spadkodawcy. Jeżeli takiego miejsca w Polsce nie da się ustalić, znaczenie może mieć miejsce położenia majątku spadkowego lub jego części.

We wniosku należy wskazać spadkodawcę, datę i miejsce śmierci, ostatnie miejsce zwykłego pobytu, osoby mogące wchodzić w rachubę jako spadkobiercy ustawowi i testamentowi oraz podstawę dziedziczenia. Trzeba wymienić wszystkich znanych uczestników, nawet jeżeli wnioskodawca uważa, że nie powinni dziedziczyć. Sąd z urzędu bada, kto jest spadkobiercą, czy istnieje testament i czy są osoby, które należy wezwać do udziału w sprawie.

Najczęściej do wniosku dołącza się:

• odpis aktu zgonu spadkodawcy,
• odpisy aktów urodzenia spadkobierców,
• odpisy aktów małżeństwa osób, które zmieniły nazwisko albo dziedziczą jako małżonek,
• testament, jeżeli został sporządzony,
• oświadczenia o przyjęciu albo odrzuceniu spadku, jeżeli były składane,
• odpisy wniosku dla uczestników postępowania,
• dowód uiszczenia opłaty sądowej i opłaty za wpis do Rejestru Spadkowego.

Jeżeli dokumenty pochodzą z zagranicy, sąd może wymagać tłumaczenia przysięgłego, a czasem także apostille albo legalizacji. Gdy zmarły przebywał w domu pomocy społecznej lub pozostawił dokumentację w instytucji, pomocny może być również poradnik: dokumenty po śmierci mieszkańca dps-u.

Postępowanie kończy się postanowieniem o stwierdzeniu nabycia spadku. Po uprawomocnieniu dokument ten pozwala wykazać prawa spadkobierców wobec urzędów, banków, sądu wieczystoksięgowego i innych instytucji. Jeżeli w spadku są pojazdy, do ich sprzedaży albo przerejestrowania również trzeba najpierw wykazać następstwo prawne po zmarłym; zobacz także temat samochód zmarłego dziadka, czy babcia może go sprz.

Akt poświadczenia dziedziczenia u notariusza

Drugą drogą jest notarialny akt poświadczenia dziedziczenia. Ma on taką samą moc jak prawomocne postanowienie sądu o stwierdzeniu nabycia spadku, ale można go sporządzić tylko wtedy, gdy spełnione są warunki ustawowe i nie ma sporu co do osób powołanych do spadku oraz wysokości udziałów.

Do notariusza powinny stawić się wszystkie osoby, które mogą wchodzić w rachubę jako spadkobiercy ustawowi i testamentowi. Notariusz sporządza protokół dziedziczenia, przyjmuje wymagane oświadczenia, a następnie sporządza i rejestruje akt poświadczenia dziedziczenia w Rejestrze Spadkowym. Jeżeli istnieje spór, niejasny testament, brak zgody uczestników albo złożony element zagraniczny, notariusz może odmówić sporządzenia aktu i konieczna będzie droga sądowa.

W praktyce notarialne poświadczenie dziedziczenia jest najszybsze, gdy wszyscy spadkobiercy są znani, mają komplet dokumentów i zgadzają się co do tego, kto dziedziczy. Jeżeli ktoś mieszka za granicą, trzeba wcześniej ustalić z notariuszem, czy możliwe będzie działanie przez pełnomocnika i jaka forma pełnomocnictwa będzie wymagana.

Koszty sprawy spadkowej

Opłata sądowa od wniosku o stwierdzenie nabycia spadku wynosi obecnie 100 zł. Dodatkowo pobiera się 5 zł za wpis do Rejestru Spadkowego. Jeżeli w tym samym piśmie składa się także inne wnioski, np. o odebranie oświadczenia o przyjęciu lub odrzuceniu spadku, mogą pojawić się kolejne opłaty.

U notariusza podstawowe stawki maksymalne to 100 zł netto za protokół dziedziczenia i 50 zł netto za akt poświadczenia dziedziczenia. Do tego dolicza się VAT, opłatę za wpis do Rejestru Spadkowego oraz wypisy aktu. Przy testamencie, zapisie windykacyjnym albo dodatkowych czynnościach koszt może być wyższy.

Trzeba odróżnić koszty potwierdzenia nabycia spadku od kosztów działu spadku. Jeżeli spadkobiercy chcą podzielić dom, mieszkanie, samochód lub pieniądze, potrzebna będzie osobna czynność notarialna albo osobne postępowanie sądowe. Opłata sądowa od wniosku o dział spadku jest wyższa niż przy samym stwierdzeniu nabycia spadku, a przy zgodnym projekcie podziału może być niższa niż przy sporze.

Podatek od spadku i formularz SD-Z2

Małżonek, zstępni, wstępni, pasierb, rodzeństwo, ojczym i macocha należą do najbliższej grupy osób, które mogą skorzystać ze zwolnienia z podatku od spadków i darowizn. Warunkiem jest zgłoszenie nabycia własności rzeczy lub praw majątkowych właściwemu naczelnikowi urzędu skarbowego na formularzu SD-Z2 w terminie 6 miesięcy.

Przy dziedziczeniu termin 6 miesięcy liczy się od dnia uprawomocnienia się postanowienia sądu o stwierdzeniu nabycia spadku albo od dnia zarejestrowania aktu poświadczenia dziedziczenia. Jeżeli spadkobierca dowiedział się o nabyciu później, w szczególnych sytuacjach termin może być liczony od dnia powzięcia tej wiadomości, ale wymaga to wykazania przed urzędem skarbowym.

Brak zgłoszenia w terminie może oznaczać utratę zwolnienia i konieczność zapłaty podatku według zasad właściwych dla danej grupy podatkowej. Przy spadku obejmującym nieruchomość położoną w Polsce obowiązki podatkowe mogą dotyczyć także spadkobiercy mieszkającego za granicą.

FAQ

Czy przyrodnia siostra dziedziczy po bracie?

Tak, jeżeli łączyło ją ze zmarłym przynajmniej jedno wspólne rodzicielstwo i nie ma spadkobierców wcześniejszej kolejności wyłączających jej dziedziczenie. Rodzeństwo przyrodnie jest traktowane jako rodzeństwo na potrzeby dziedziczenia ustawowego.

Czy żona zawsze dziedziczy cały spadek po bezdzietnym mężu?

Nie zawsze. Jeżeli zmarły nie miał dzieci, ale żyją jego rodzice albo w ich miejsce wchodzą rodzeństwo lub zstępni rodzeństwa, małżonek zwykle dziedziczy 1/2 spadku. Cały spadek przypadnie małżonkowi dopiero wtedy, gdy brak jest zstępnych, rodziców, rodzeństwa i zstępnych rodzeństwa.

Jakie dokumenty są potrzebne do sprawy spadkowej?

Najczęściej potrzebne są akty stanu cywilnego: akt zgonu spadkodawcy, akty urodzenia spadkobierców, akty małżeństwa osób, które zmieniły nazwisko albo dziedziczą jako małżonek, a także testament, jeżeli istnieje. W sprawach z elementem zagranicznym potrzebne mogą być tłumaczenia przysięgłe i dokumenty potwierdzające skuteczność zagranicznych aktów.

Ile jest czasu na odrzucenie spadku?

Oświadczenie o odrzuceniu spadku trzeba złożyć w terminie 6 miesięcy od dnia, w którym spadkobierca dowiedział się o swoim powołaniu. Po bezskutecznym upływie terminu spadek jest przyjmowany z dobrodziejstwem inwentarza, co ogranicza odpowiedzialność za długi spadkowe do wartości aktywów spadku.

Czy po stwierdzeniu nabycia spadku trzeba zrobić dział spadku?

Nie zawsze. Jeżeli spadkobierca jest jeden, dział spadku nie jest potrzebny. Jeżeli spadkobierców jest kilku i chcą ustalić, komu przypadnie konkretny dom, mieszkanie, samochód albo inne składniki, dział spadku będzie konieczny dla uporządkowania własności.

Czy trzeba składać SD-Z2, gdy spadek przypada małżonkowi albo rodzeństwu?

Co do zasady tak, jeżeli spadkobierca chce skorzystać ze zwolnienia podatkowego i nabycie podlega zgłoszeniu. Termin wynosi 6 miesięcy od uprawomocnienia się postanowienia sądu albo od zarejestrowania aktu poświadczenia dziedziczenia.

Czy cudzoziemiec może przejąć mieszkanie odziedziczone w Polsce?

Tak, jeżeli dziedziczy jako osoba uprawniona do dziedziczenia ustawowego, np. jako dziecko, małżonek, rodzic lub rodzeństwo. Przy dziedziczeniu testamentowym przez cudzoziemca spoza kręgu spadkobierców ustawowych trzeba osobno zbadać przepisy o nabywaniu nieruchomości przez cudzoziemców.

Źródła

• Kodeks cywilny – w szczególności art. 48, art. 931–932, art. 1015, art. 1020 i art. 1025.
• Kodeks postępowania cywilnego – przepisy o postępowaniu spadkowym, w tym właściwości sądu i stwierdzeniu nabycia spadku.
• Ustawa o kosztach sądowych w sprawach cywilnych – opłaty w sprawach spadkowych.
• Rozporządzenie w sprawie maksymalnych stawek taksy notarialnej – stawki za protokół dziedziczenia i akt poświadczenia dziedziczenia.
• Ustawa o podatku od spadków i darowizn – art. 4a dotyczący zwolnienia dla najbliższej rodziny.
• Ustawa o nabywaniu nieruchomości przez cudzoziemców – zasady dziedziczenia nieruchomości przez cudzoziemców.
• Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) nr 650/2012 – prawo właściwe i jurysdykcja w sprawach spadkowych z elementem transgranicznym.
• Uchwała Sądu Najwyższego z 14 października 2011 r., III CZP 49/11 – dziedziczenie przez rodzeństwo przyrodnie.