Jak załatwić sprawę spadkową, gdy spadkobierca mieszka za granicą?

Spadkobierca za granicą a wybór sądu albo notariusza

Jeżeli osoba, która może dziedziczyć albo może być zainteresowana wynikiem sprawy, mieszka za granicą, nie oznacza to, że sprawy spadkowej nie da się przeprowadzić w Polsce. W praktyce najważniejsze jest ustalenie, czy sprawa jest całkowicie zgodna i czy można zgromadzić wszystkich uczestników u notariusza.

Notarialny akt poświadczenia dziedziczenia jest szybki, ale wymaga zgodnego udziału wszystkich osób, które mogą wchodzić w rachubę jako spadkobiercy ustawowi lub testamentowi, a także osób, na których rzecz uczyniono zapisy windykacyjne. Jeżeli którejś z tych osób nie da się skutecznie zawiadomić, mieszka za granicą, jest małoletnia albo istnieje ryzyko sporu co do testamentu, bezpieczniejsza jest droga sądowa.

W sądzie fizyczna obecność uczestnika z zagranicy zwykle nie jest konieczna. Taka osoba może ustanowić pełnomocnika w Polsce, złożyć pisemne stanowisko albo zostać przesłuchana w sposób dopuszczony przez sąd. Trzeba jednak podać jej prawidłowe dane i adres, ponieważ sąd musi doręczyć jej pisma i umożliwić udział w postępowaniu.

Testament własnoręczny napisany na zwykłej kartce

Testament nie musi być sporządzony u notariusza. Testament własnoręczny, czyli holograficzny, jest ważny, jeżeli spadkodawca napisał go w całości pismem ręcznym, podpisał i opatrzył datą. Wydruk komputerowy z podpisem nie spełnia tego warunku. Jeżeli testament został sporządzony przez matkę własnoręcznie, w czasie gdy była świadoma i swobodnie podejmowała decyzję, może stanowić podstawę dziedziczenia.

Oryginał testamentu należy złożyć w sądzie albo u notariusza. Sąd lub notariusz dokonuje otwarcia i ogłoszenia testamentu, a następnie sąd bada, kto jest spadkobiercą. Jeżeli pojawią się zarzuty dotyczące stanu świadomości spadkodawcy, autentyczności pisma albo podpisu, sprawa sądowa będzie właściwsza niż notarialna, ponieważ notariusz nie rozstrzyga sporów dowodowych.

W sprawach testamentowych warto odróżnić stwierdzenie nabycia spadku od późniejszego działu spadku. Najpierw trzeba ustalić, kto dziedziczy i w jakich udziałach, a dopiero potem można formalnie przenieść udział w mieszkaniu na jedną osobę, zawrzeć umowę działu spadku albo przeprowadzić dział spadku przed sądem.

Czy syn zmarłej córki musi brać udział w sprawie?

Jeżeli jedna z córek spadkodawczyni zmarła przed matką i pozostawiła dziecko, to dziecko może być osobą zainteresowaną w sprawie. Nawet jeśli testament powołuje do spadku tylko dwie córki, sąd powinien wiedzieć o zstępnych pominiętej córki, ponieważ przy dziedziczeniu ustawowym mogliby wchodzić do kręgu spadkobierców.

Małoletni uczestnik postępowania działa przez przedstawiciela ustawowego, najczęściej rodzica. Jeżeli dziecko mieszka w Szwecji, trzeba podać jego dane, adres oraz dane przedstawiciela ustawowego. Brak znajomości języka polskiego albo brak możliwości przyjazdu do Polski nie powoduje, że można tę osobę pominąć. W razie potrzeby pisma i dokumenty zagraniczne mogą wymagać tłumaczenia przysięgłego albo odpowiednich formularzy wielojęzycznych.

Jeżeli małoletni nie jest spadkobiercą testamentowym, ale mógłby dziedziczyć z ustawy, jego udział w postępowaniu służy między innymi temu, aby sąd mógł prawidłowo zbadać krąg osób zainteresowanych i ważność testamentu. Po skutecznym stwierdzeniu nabycia spadku na podstawie testamentu dziecko pominiętej córki nie staje się właścicielem mieszkania, ale może w określonych sytuacjach mieć roszczenie o zachowek.

Pominięcie w testamencie a wydziedziczenie i zachowek

Samo pominięcie dziecka w testamencie nie jest jeszcze wydziedziczeniem. Wydziedziczenie wymaga wyraźnego postanowienia testamentowego i wskazania ustawowej przyczyny, np. uporczywego postępowania w sposób sprzeczny z zasadami współżycia społecznego, dopuszczenia się względem spadkodawcy lub najbliższych określonego przestępstwa albo uporczywego niedopełniania obowiązków rodzinnych.

Jeżeli córka została tylko pominięta w testamencie, a nie skutecznie wydziedziczona, jej zstępny może być osobą uprawnioną do zachowku, jeżeli przy dziedziczeniu ustawowym byłby powołany do spadku. W przypadku małoletniego zachowek wynosi co do zasady dwie trzecie wartości udziału spadkowego, który przypadłby mu przy dziedziczeniu ustawowym. Roszczenie o zachowek z testamentu przedawnia się zasadniczo z upływem 5 lat od ogłoszenia testamentu.

Nie należy zakładać, że skoro rodzic dziecka albo samo dziecko nie zgłasza żądań, to problem zachowku nigdy nie powstanie. W imieniu małoletniego może działać przedstawiciel ustawowy, a po osiągnięciu pełnoletności dziecko może samodzielnie ocenić swoje roszczenia, o ile nie doszło jeszcze do przedawnienia.

Czy prywatne oświadczenie o rezygnacji ze spadku działa?

Prywatne pismo, w którym córka napisała, że nie będzie ubiegać się o spadek po matce, co do zasady nie zastępuje ani zrzeczenia się dziedziczenia, ani odrzucenia spadku. Zrzeczenie się dziedziczenia wymaga umowy zawartej za życia spadkodawcy między przyszłym spadkodawcą a przyszłym spadkobiercą w formie aktu notarialnego. Odrzucenie spadku jest natomiast oświadczeniem składanym już po śmierci spadkodawcy, w ustawowym terminie.

Takie prywatne oświadczenie może mieć znaczenie dowodowe lub faktyczne, ale nie usuwa automatycznie danej osoby ani jej zstępnych z kręgu osób, które sąd powinien uwzględnić przy badaniu sprawy. Nie pozbawia też samo przez się prawa do zachowku, jeżeli prawo to wynika z ustawy.

Jak złożyć wniosek o stwierdzenie nabycia spadku?

Wniosek o stwierdzenie nabycia spadku składa się do sądu spadku, czyli co do zasady sądu rejonowego ostatniego miejsca zwykłego pobytu spadkodawcy w Polsce. Jeżeli takiego miejsca nie da się ustalić, właściwy może być sąd miejsca, w którym znajduje się majątek spadkowy lub jego część, np. mieszkanie. Gdy brak i tej podstawy, właściwy jest Sąd Rejonowy dla m.st. Warszawy.

We wniosku należy wskazać spadkodawcę, datę i miejsce śmierci, ostatnie miejsce zwykłego pobytu, wszystkich znanych spadkobierców ustawowych i testamentowych, osoby pominięte w testamencie, a także małoletnich zstępnych zmarłych dzieci. Trzeba też jasno napisać, że spadkodawca pozostawił testament, i załączyć jego oryginał.

Do wniosku najczęściej dołącza się: odpis aktu zgonu spadkodawcy, odpisy aktów stanu cywilnego uczestników, odpis aktu zgonu dziecka spadkodawcy, które zmarło wcześniej, dokumenty potwierdzające pokrewieństwo małoletniego wnuka, oryginał testamentu, adresy uczestników oraz dowód uiszczenia opłat. Dokumenty zagraniczne mogą wymagać tłumaczenia przysięgłego, chyba że można posłużyć się dokumentem z odpowiednim formularzem wielojęzycznym.

Co zrobić, gdy jedna spadkobierczyni chce przekazać udział drugiej?

Jeżeli testament powołuje dwie córki do spadku, a jedna z nich chce, aby mieszkanie ostatecznie przypadło drugiej, nie należy opisywać tego jako zrzeczenia się spadku na rzecz siostry. Po potwierdzeniu nabycia spadku można zawrzeć umowę działu spadku, umowę darowizny udziału albo inną właściwą umowę przenoszącą udział. Jeżeli w skład spadku wchodzi nieruchomość, co do zasady potrzebny będzie akt notarialny, chyba że dział spadku jest przeprowadzany przez sąd.

Przed remontem i większymi nakładami na mieszkanie warto więc najpierw doprowadzić do stwierdzenia nabycia spadku albo aktu poświadczenia dziedziczenia, a następnie uporządkować własność mieszkania w księdze wieczystej. Dopiero wtedy łatwiej bezpiecznie finansować remont, sprzedać mieszkanie albo przekazać je jednej osobie.

Jeżeli w skład spadku wchodzą składniki majątku wymagające szczególnych zezwoleń, np. broń myśliwska w spadku, trzeba dodatkowo uwzględnić przepisy administracyjne i terminy związane z ich zabezpieczeniem albo przekazaniem.

Ile kosztuje sprawa spadkowa w sądzie?

Opłata sądowa od wniosku o stwierdzenie nabycia spadku wynosi 100 zł. Dodatkowo pobierana jest opłata 5 zł za wpis do Rejestru Spadkowego. Jeżeli w jednym piśmie łączy się kilka wniosków, np. o stwierdzenie nabycia spadku i dział spadku, mogą pojawić się dalsze opłaty.

U notariusza koszty są zwykle inne i zależą od czynności notarialnych, liczby wypisów, protokołu dziedziczenia, aktu poświadczenia dziedziczenia, ewentualnego otwarcia i ogłoszenia testamentu oraz podatku VAT. Notariusz będzie jednak właściwym rozwiązaniem tylko wtedy, gdy sprawa jest zgodna i da się przeprowadzić ją z udziałem wszystkich wymaganych osób.

FAQ

Źródła

• Kodeks cywilny, w szczególności art. 949, art. 991, art. 1007, art. 1008, art. 1025 i art. 1048: tekst aktu w systemie ELI.
• Kodeks postępowania cywilnego, w szczególności art. 628, art. 669, art. 670 i art. 677: tekst aktu w systemie ELI.
• Ustawa o kosztach sądowych w sprawach cywilnych, w szczególności art. 49: tekst aktu w systemie ELI.
• Informacje Krajowej Rady Notarialnej o Rejestrze Spadkowym: Rejestr Spadkowy.