Opłata demurrage i wstrzymanie wydania kontenera – czy to legalne?

Czym jest demurrage i kiedy powstaje ten koszt?

Demurrage to opłata za przekroczenie bezpłatnego czasu składowania lub postoju pełnego kontenera w porcie albo terminalu. W praktyce nie wynika ona bezpośrednio z jednej polskiej ustawy, lecz najczęściej z warunków umownych przewoźnika morskiego, armatora, operatora terminala lub spedytora: z konosamentu, zlecenia transportowego, taryfy armatorskiej, warunków serwisowych albo ogólnych warunków spedycji.

Trzeba odróżnić demurrage od detention. Zwykle demurrage dotyczy czasu, w którym kontener stoi w porcie lub terminalu ponad przyznany free time, a detention odnosi się do przetrzymania kontenera poza terminalem ponad czas przewidziany na rozładunek i zwrot pustego kontenera. Konkretne definicje zależą jednak od warunków danego armatora, więc zawsze trzeba sprawdzić dokumenty obowiązujące w danej relacji przewozowej.

Jeżeli sprowadzasz towar i organizujesz import drogą morską z Chin, kluczowe znaczenie mają właśnie warunki armatora i spedytora dotyczące liczby dni wolnych od opłat oraz momentu rozpoczęcia naliczania kosztów.

Czy agencja celna może uzależnić wydanie kontenera od zapłaty demurrage?

To zależy od tego, kto formalnie włada kontenerem i na jakiej podstawie prawnej odmawia wydania. Sama agencja celna nie ma automatycznie szczególnego ustawowego uprawnienia do zatrzymania każdego towaru tylko dlatego, że wystawiła fakturę. Może jednak działać w imieniu spedytora, przewoźnika, terminala albo w ramach umowy, w której przewidziano prawo zatrzymania dokumentów lub towaru do czasu zapłaty należności.

Najważniejsze podstawy prawne są następujące:

• art. 802 § 1 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny – spedytorowi przysługuje ustawowe prawo zastawu na przesyłce dla zabezpieczenia roszczeń o przewoźne, prowizję, zwrot wydatków i inne należności wynikłe ze zleceń spedycyjnych, dopóki przesyłka znajduje się u niego lub u osoby, która dzierży ją w jego imieniu, albo dopóki może nią rozporządzać za pomocą dokumentów;
• art. 57 ust. 1 ustawy z dnia 15 listopada 1984 r. – Prawo przewozowe – przewoźnikowi przysługuje prawo zastawu na przesyłce w celu zabezpieczenia roszczeń wynikających z umowy przewozu;
• art. 790 oraz art. 791 Kodeksu cywilnego – przewoźnik może żądać przewoźnego i innych należności związanych z przewozem, a przesyłkę wydaje za pokwitowaniem odbiorcy uprawnionemu;
• art. 353¹ Kodeksu cywilnego – strony mogą ułożyć stosunek prawny według swego uznania, byle treść lub cel umowy nie sprzeciwiały się właściwości stosunku, ustawie ani zasadom współżycia społecznego; dlatego znaczenie mają także ogólne warunki spedycji, regulaminy i zlecenia.

Jeżeli więc agencja celna lub spedytor mogą rozporządzać dokumentami potrzebnymi do wydania kontenera, to w praktyce blokada wydania do czasu zapłaty może być skuteczna. Nie oznacza to jednak jeszcze, że każda wysokość demurrage jest automatycznie prawidłowa.

Kiedy opłata demurrage jest zasadna, a kiedy można ją kwestionować?

Opłata może być zasadna, jeżeli:

• upłynął przewidziany w dokumentach przewozowych lub taryfie free time,
• kontener był rzeczywiście dostępny do odbioru,
• odbiorca miał realną możliwość dokonania odprawy i odbioru,
• stawki zostały prawidłowo określone w umowie, taryfie albo regulaminie,
• nie wystąpiła wina armatora, terminala, spedytora lub agencji.

Z kolei warto kwestionować opłatę, gdy:

• naliczanie rozpoczęto przed faktycznym udostępnieniem kontenera;
• stawka nie wynika z żadnego wiążącego dokumentu;
• agencja lub spedytor nie przekazali na czas dokumentów, informacji albo awizacji;
• opóźnienie wynikało z błędów po stronie usługodawcy, np. błędnego zgłoszenia celnego, braku dokumentów, nieprawidłowej odprawy, błędnej rezerwacji okna odbiorowego;
• koszty obejmują okres, w którym odbiór był obiektywnie niemożliwy z przyczyn leżących po stronie terminala lub przewoźnika.

W takiej sytuacji podstawą roszczeń odszkodowawczych może być przede wszystkim art. 471 Kodeksu cywilnego, zgodnie z którym dłużnik obowiązany jest do naprawienia szkody wynikłej z niewykonania lub nienależytego wykonania zobowiązania, chyba że niewykonanie lub nienależyte wykonanie jest następstwem okoliczności, za które dłużnik odpowiedzialności nie ponosi.

Jeżeli szkoda wynika z działania spedytora, znaczenie mają też przepisy o umowie spedycji, w szczególności art. 794 § 1 Kodeksu cywilnego, zgodnie z którym przez umowę spedycji spedytor zobowiązuje się za wynagrodzeniem do wysłania lub odbioru przesyłki albo do dokonania innych usług związanych z jej przewozem.

Co trzeba sprawdzić w dokumentach?

Przed zapłatą kwoty sięgającej kilkunastu albo kilkudziesięciu tysięcy złotych warto przeanalizować komplet dokumentów. W praktyce najważniejsze są:

Czy po zapłacie cła i VAT towar musi zostać wydany?

Nie zawsze. Zapłata należności celnych i podatkowych zamyka zasadniczo etap publicznoprawny związany z dopuszczeniem towaru do obrotu, ale nie usuwa automatycznie prywatnoprawnych roszczeń przewoźnika, spedytora, terminala czy armatora. Innymi słowy: to, że towar został odprawiony celnie, nie oznacza jeszcze, że wszystkie należności kontraktowe zostały uregulowane.

W tym zakresie trzeba odróżnić:

• obowiązki wobec organów celnych i podatkowych,
• obowiązki wobec przewoźnika, spedytora, armatora i terminala wynikające z umów cywilnoprawnych.

Jeżeli więc blokada wydania dotyczy kosztów przewozowych lub portowych, to sama odprawa celna nie musi wystarczyć do odbioru kontenera.

Zobacz również:

import samochodu z USA przez Niemcy – VAT, cło i akcyza

Czy można powołać się na bezprawne zatrzymanie towaru?

Tylko wtedy, gdy z okoliczności sprawy wynika brak podstawy prawnej albo umownej do wstrzymania wydania. Sam fakt, że towar należy już do importera, nie wyłącza jeszcze prawa zastawu albo prawa zatrzymania dokumentów przez podmiot, któremu przysługują wymagalne należności związane z przewozem lub spedycją.

Jeżeli jednak podmiot zatrzymujący towar nie jest przewoźnikiem, spedytorem ani nie działa na podstawie ważnego upoważnienia, a ponadto nie ma w umowie klauzuli zabezpieczającej zapłatę, wtedy można rozważać zarzut bezprawnego niewydania rzeczy i roszczenia odszkodowawcze na zasadach ogólnych, w szczególności na podstawie art. 471 Kodeksu cywilnego, a w zależności od stanu faktycznego także przepisów o odpowiedzialności deliktowej z art. 415 Kodeksu cywilnego.

Jak postąpić praktycznie krok po kroku?

1. Zażądaj szczegółowego rozliczenia demurrage: dat, stawek, liczby dni i podstawy naliczenia.
2. Poproś o wskazanie konkretnej podstawy prawnej lub umownej zatrzymania kontenera albo dokumentów.
3. Zweryfikuj, czy opóźnienie nie powstało z winy agencji celnej, spedytora, terminala lub armatora.
4. Porównaj fakturę z taryfą armatora i dokumentami przewozowymi.
5. Jeżeli towar jest pilnie potrzebny, rozważ zapłatę pod wyraźnym zastrzeżeniem dochodzenia zwrotu części lub całości należności.
6. Złóż reklamację lub wezwanie do zapłaty odszkodowania, jeśli koszt powstał wskutek cudzego błędu.

W razie zapłaty „pod protestem” warto wyraźnie zaznaczyć w piśmie przewodnim, że płatność następuje wyłącznie w celu uniknięcia dalszych szkód i nie oznacza uznania roszczenia co do zasady ani wysokości.

Wniosek

W opisanej sytuacji sam fakt wstrzymania wydania kontenera nie musi być bezprawny. Może być dopuszczalny, jeżeli podmiot organizujący odbiór działa jako spedytor lub reprezentant przewoźnika i korzysta z ustawowego albo umownego prawa zastawu czy zatrzymania dokumentów. Nie oznacza to jednak, że każda naliczona opłata demurrage jest prawidłowa. O zasadności roszczenia decydują przede wszystkim konkretne dokumenty, taryfy, daty i przyczyna opóźnienia.

FAQ

Czy demurrage wynika z przepisów celnych?

Nie. To zwykle opłata kontraktowa wynikająca z relacji z armatorem, przewoźnikiem, terminalem albo spedytorem, a nie należność publicznoprawna wobec organu celnego.

Czy agencja celna zawsze ma prawo zatrzymać towar?

Nie zawsze. Musi istnieć konkretna podstawa: ustawowe prawo zastawu, odpowiednia umowa, regulamin albo działanie w imieniu podmiotu, któremu takie uprawnienie przysługuje.

Czy warto zapłacić, jeśli towar jest pilnie potrzebny?

Często tak, ale najlepiej z wyraźnym zastrzeżeniem, że płatność nie oznacza uznania roszczenia. Potem można dochodzić zwrotu nienależnie naliczonej części kosztów.

Czy bardzo wysoka kwota demurrage sama w sobie świadczy o bezprawności?

Nie. W transporcie morskim opłaty potrafią szybko rosnąć progresywnie. O bezprawności można mówić dopiero wtedy, gdy stawka, liczba dni albo sama podstawa naliczenia są nieprawidłowe.

Źródła

• art. 353¹, art. 415, art. 471, art. 790, art. 791, art. 794 § 1, art. 802 § 1 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny
• art. 57 ust. 1 ustawy z dnia 15 listopada 1984 r. – Prawo przewozowe
• warunki przewozu wynikające z konosamentu, taryfy armatorskiej, regulaminu terminala i ogólnych warunków spedycji – każdorazowo według dokumentów obowiązujących w konkretnej sprawie