Jak założyć sprawę spadkową po obojgu rodzicach

Od czego zacząć sprawę spadkową po rodzicach?

W sprawie po obojgu rodzicach trzeba odróżnić dwa etapy. Pierwszy etap to formalne potwierdzenie, kto dziedziczy po każdym z rodziców i w jakim ułamku. Drugi etap to dział spadku, czyli praktyczne rozdzielenie majątku między spadkobierców, na przykład przyznanie domu i działki jednej osobie.

Jeżeli rodzice nie zostawili testamentu, dziedziczenie następuje według ustawy. Zgodnie z art. 931 Kodeksu cywilnego w pierwszej kolejności dziedziczą dzieci spadkodawcy oraz jego małżonek. Dziedziczą oni w częściach równych, z tym że udział małżonka dziedziczącego razem z dziećmi nie może być mniejszy niż 1/4 całości spadku.

W praktyce najpierw ustala się więc, co wchodziło do spadku po pierwszym zmarłym rodzicu, a następnie co przypadło po drugim rodzicu. Jeżeli po śmierci matki dziedziczyli ojciec i dzieci, to udział odziedziczony przez ojca po matce wszedł następnie do spadku po ojcu. Dlatego kolejność zdarzeń ma znaczenie dla końcowych udziałów.

Trzeba także sprawdzić, czy dom i działka należały do majątku wspólnego rodziców, do majątku osobistego jednego z nich, czy też były współwłasnością rodzica i dziecka. Najlepiej ustalać to na podstawie księgi wieczystej, aktu notarialnego nabycia nieruchomości oraz ewentualnych dokumentów dotyczących majątku małżeńskiego.

Sąd czy notariusz przy spadku po obojgu rodzicach?

Są dwie podstawowe drogi potwierdzenia dziedziczenia: sądowe postanowienie o stwierdzeniu nabycia spadku albo notarialny akt poświadczenia dziedziczenia. Oba dokumenty potwierdzają prawa spadkobierców i mogą być podstawą dalszych czynności, w tym działu spadku oraz wpisu w księdze wieczystej.

Postępowanie sądowe jest zwykle tańsze, ale trwa dłużej. Właściwy jest sąd spadku, czyli co do zasady sąd ostatniego miejsca zwykłego pobytu spadkodawcy. Jeżeli rodzice mieli to samo ostatnie miejsce zwykłego pobytu, można w jednym piśmie objąć żądaniem spadek po matce i po ojcu. Należy jednak wyraźnie wskazać dwóch spadkodawców i zapłacić opłaty od każdego żądania.

Notarialne poświadczenie dziedziczenia jest szybsze, ale wymaga zgodności co do kręgu spadkobierców, podstawy dziedziczenia i udziałów. W kancelarii muszą zostać zebrane wymagane oświadczenia i dokumenty. Jeżeli między spadkobiercami jest spór, ktoś nie chce współpracować albo trzeba wyjaśniać niejasności, bezpieczniejszą drogą będzie sąd.

Jakie dokumenty przygotować do sprawy spadkowej?

Do sądu albo do notariusza trzeba przygotować przede wszystkim dokumenty stanu cywilnego. W typowej sprawie po rodzicach będą to:

• odpis aktu zgonu każdego z rodziców,
• odpisy aktów urodzenia dzieci, a przy zmianie nazwiska również odpisy aktów małżeństwa,
• odpis aktu małżeństwa rodziców, jeżeli ma znaczenie dla ustalenia dziedziczenia,
• testament, jeżeli został sporządzony,
• numer księgi wieczystej nieruchomości oraz dokumenty dotyczące własności domu, działki lub lokalu,
• dane adresowe wszystkich uczestników postępowania.

We wniosku sądowym należy wskazać wnioskodawcę, uczestników, daty śmierci spadkodawców, ich ostatnie miejsce zwykłego pobytu, podstawę dziedziczenia oraz żądanie stwierdzenia, kto i w jakiej części nabył spadek po każdym z rodziców. Jeżeli nie znasz adresu innego spadkobiercy, trzeba podjąć działania w celu jego ustalenia; pomocny może być materiał o tym, jak ustalić adresy spadkobierców w sprawie spadkowej.

Czy można założyć jedną sprawę po matce i po ojcu?

Co do zasady każde stwierdzenie nabycia spadku dotyczy konkretnego spadkodawcy. W praktyce jednak możliwe jest objęcie jednym pismem dwóch żądań, jeżeli sprawy są ze sobą powiązane i właściwy jest ten sam sąd spadku. Dotyczy to zwłaszcza sytuacji, gdy rodzice mieszkali w tej samej miejscowości, a dziedziczenie po pierwszym zmarłym rodzicu wpływa na dziedziczenie po drugim.

Wniosek powinien wtedy jasno rozdzielać obie sprawy, na przykład: „wnoszę o stwierdzenie nabycia spadku po matce…” oraz „wnoszę o stwierdzenie nabycia spadku po ojcu…”. Sąd w jednym postanowieniu albo w toku jednego postępowania może ustalić następstwo prawne po obu spadkodawcach.

Jeżeli właściwe byłyby różne sądy, połączenie spraw może być problematyczne. Wtedy zwykle składa się osobne wnioski do właściwych sądów albo rozważa notariusza, o ile spełnione są warunki do sporządzenia aktu poświadczenia dziedziczenia.

Oświadczenie o przyjęciu albo odrzuceniu spadku

Spadkobierca ma 6 miesięcy od dnia, w którym dowiedział się o tytule swojego powołania, na złożenie oświadczenia o przyjęciu spadku wprost, przyjęciu spadku z dobrodziejstwem inwentarza albo odrzuceniu spadku. Najczęściej termin liczy się od dnia, w którym spadkobierca dowiedział się o śmierci rodzica i o tym, że jest powołany do dziedziczenia.

Aktualnie brak oświadczenia w terminie oznacza co do zasady przyjęcie spadku z dobrodziejstwem inwentarza, czyli z ograniczeniem odpowiedzialności za długi spadkowe do wartości aktywów spadku ustalonego w wykazie albo spisie inwentarza. To ważna zmiana w porównaniu ze starszym stanem prawnym, w którym brak oświadczenia często oznaczał przyjęcie spadku wprost.

Jeżeli sprawa dotyczy starszych spadków, trzeba sprawdzić datę śmierci spadkodawcy i przepisy obowiązujące w chwili otwarcia spadku. Przy spadkach otwartych przed zmianą przepisów skutki milczenia spadkobiercy mogły być mniej korzystne.

Czy brat może zrzec się udziału na rzecz siostry?

Po śmierci rodziców potoczne „zrzeczenie się spadku” trzeba nazwać właściwie. Zrzeczenie się dziedziczenia w ścisłym znaczeniu jest umową zawieraną ze spadkodawcą za jego życia. Po śmierci spadkodawcy brat może natomiast:

• odrzucić spadek w terminie 6 miesięcy, ale wtedy zwykle w jego miejsce mogą wejść jego zstępni, na przykład dzieci,
• przyjąć spadek, a następnie przenieść udział na siostrę w dziale spadku,
• zawrzeć umowę darowizny udziału, jeżeli pozwala na to sytuacja prawna,
• zgodzić się na dział spadku, w którym cały majątek przypadnie siostrze bez spłat albo ze spłatą.

Jeżeli w skład majątku wchodzi nieruchomość, czynności rozporządzające udziałem w nieruchomości wymagają formy aktu notarialnego, chyba że dział spadku jest przeprowadzany w sądzie. Najtańszym rozwiązaniem przy pełnej zgodzie rodzeństwa bywa sądowy dział spadku ze zgodnym projektem podziału. Najszybszym rozwiązaniem bywa notariusz, ale koszt zależy od wartości majątku.

Dział spadku po potwierdzeniu dziedziczenia

Po uzyskaniu prawomocnego postanowienia sądu albo zarejestrowanego aktu poświadczenia dziedziczenia można przejść do działu spadku. Dział spadku rozstrzyga, kto otrzymuje konkretne składniki majątku. Bez tego spadkobiercy pozostają współwłaścicielami w udziałach.

Dział spadku można przeprowadzić:

• u notariusza, jeżeli wszyscy są zgodni, a w skład majątku wchodzi nieruchomość lub spółdzielcze własnościowe prawo do lokalu,
• w sądzie, jeżeli spadkobiercy nie są zgodni albo chcą ograniczyć koszty notarialne,
• w sądzie ze zgodnym projektem działu, jeżeli strony są zgodne co do sposobu podziału.

Jeżeli dom i działka były współwłasnością spadkodawcy i dziecka jeszcze przed śmiercią rodzica, sam dział spadku może nie wystarczyć do pełnego uporządkowania stanu prawnego. Niekiedy trzeba połączyć dział spadku ze zniesieniem współwłasności, aby jedna osoba stała się jedynym właścicielem całej nieruchomości.

Aktualne koszty sprawy spadkowej

Przy sądowym stwierdzeniu nabycia spadku opłata od wniosku wynosi obecnie 100 zł od każdego spadkodawcy. Dodatkowo pobierana jest opłata za wpis do Rejestru Spadkowego. Jeżeli w jednym piśmie obejmujesz spadek po matce i po ojcu, trzeba liczyć się z opłatą od każdego z tych żądań.

Przy sądowym dziale spadku podstawowa opłata od wniosku wynosi 500 zł, a jeżeli wniosek zawiera zgodny projekt działu spadku, opłata wynosi 300 zł. Gdy dział spadku jest połączony ze zniesieniem współwłasności, opłata wynosi 1000 zł, a przy zgodnym projekcie działu spadku i zniesienia współwłasności - 600 zł.

Jeżeli po spadku lub dziale spadku trzeba ujawnić własność w księdze wieczystej, należy doliczyć opłatę od wniosku wieczystoksięgowego. Przy wpisie własności na podstawie dziedziczenia, działu spadku albo zniesienia współwłasności opłata wynosi zasadniczo 150 zł.

U notariusza trzeba doliczyć taksę notarialną, VAT 23%, opłaty za wypisy, opłaty sądowe za wniosek do księgi wieczystej oraz ewentualne podatki pobierane przez notariusza jako płatnika. Maksymalna taksa notarialna zależy od wartości przedmiotu czynności. Dla najczęstszych spraw nieruchomościowych znaczenie mają progi wartości majątku, dlatego przed wizytą warto poprosić kancelarię o pełną kalkulację kosztów.

Podatek od spadku po rodzicach i formularz SD-Z2

Dzieci dziedziczące po rodzicach należą do najbliższej rodziny, czyli do tzw. grupy zerowej na potrzeby zwolnienia z art. 4a ustawy o podatku od spadków i darowizn. Jeżeli spełnią warunki formalne, mogą skorzystać z pełnego zwolnienia z podatku od spadków, niezależnie od wartości nabytego majątku.

Kluczowy jest termin 6 miesięcy na złożenie formularza SD-Z2. Przy spadku termin ten liczy się zasadniczo od dnia uprawomocnienia się postanowienia sądu o stwierdzeniu nabycia spadku albo od dnia zarejestrowania aktu poświadczenia dziedziczenia. Każdy spadkobierca składa własne zgłoszenie, chyba że przepisy w konkretnym przypadku zwalniają go z tego obowiązku.

Jeżeli spadkobierca nie może albo nie chce korzystać ze zwolnienia z art. 4a, zastosowanie mają zasady ogólne. Obecnie kwota wolna dla I grupy podatkowej wynosi 36 120 zł od jednej osoby, a podatek oblicza się od nadwyżki ponad kwotę wolną według skali 3%, 5% i 7%. Dla nabywców z I grupy skala wynosi: do 11 833 zł nadwyżki - 3%, powyżej 11 833 zł do 23 665 zł - 355 zł i 5% od nadwyżki ponad 11 833 zł, a powyżej 23 665 zł - 946,60 zł i 7% od nadwyżki ponad 23 665 zł.

Jeżeli brat przenosi swój udział na siostrę nieodpłatnie, trzeba odrębnie ocenić skutki podatkowe tej czynności. Między rodzeństwem również może mieć zastosowanie zwolnienie dla najbliższej rodziny, ale ważna jest forma czynności, jej treść oraz dochowanie terminów zgłoszeniowych. Przy akcie notarialnym część obowiązków rozliczeniowych realizuje notariusz, natomiast przy orzeczeniu sądowym lub czynnościach niewymagających aktu notarialnego obowiązki mogą ciążyć bezpośrednio na nabywcy.

Jak ustalić wartość spadku do podatku?

Podstawą opodatkowania jest czysta wartość nabytych rzeczy i praw majątkowych, czyli wartość po potrąceniu długów i ciężarów. Wartość ustala się według stanu rzeczy i praw z dnia nabycia oraz cen rynkowych z dnia powstania obowiązku podatkowego.

Do długów i ciężarów mogą należeć między innymi uzasadnione koszty pogrzebu, koszty ostatniej choroby spadkodawcy, koszty postępowania spadkowego, zachowek oraz inne obowiązki wynikające z prawa spadkowego. W praktyce warto przechowywać faktury, potwierdzenia przelewów, rachunki za pogrzeb, dokumenty zadłużenia oraz dokumenty dotyczące remontów.

Jeżeli w skład spadku wchodzi nieruchomość, urząd skarbowy może zweryfikować podaną wartość. Gdy wartość wskazana przez podatnika nie odpowiada wartości rynkowej, organ może wezwać do jej zmiany. Jeżeli powołany biegły ustali wartość różniącą się o więcej niż 33% od wartości podanej przez nabywcę, koszt opinii może obciążyć podatnika.

FAQ

Czy sprawa spadkowa po rodzicach musi być przeprowadzona od razu po śmierci?

Nie. Prawo do spadku nie przedawnia się, więc postępowanie można przeprowadzić także po latach. Zwlekanie utrudnia jednak sprzedaż nieruchomości, wpis w księdze wieczystej, rozliczenia podatkowe i dział spadku.

Czy jeden wniosek może obejmować dwóch spadkodawców?

Tak, w praktyce jest to możliwe, jeżeli sprawy są ze sobą powiązane i właściwy jest ten sam sąd spadku. W piśmie trzeba jednak osobno opisać żądanie dotyczące każdego rodzica i uiścić opłaty od każdego żądania.

Co jest tańsze: sąd czy notariusz?

Zwykle tańszy jest sąd, zwłaszcza przy zgodnym dziale spadku. Notariusz często pozwala szybciej zakończyć formalności, ale koszt zależy od wartości majątku, liczby czynności, wypisów, podatków i opłat wieczystoksięgowych.

Czy brat może po prostu napisać, że oddaje mi swój udział?

Nie wystarczy zwykłe pismo. Jeżeli chodzi o udział w nieruchomości, potrzebna jest odpowiednia forma prawna: dział spadku w sądzie, akt notarialny działu spadku, darowizna udziału albo inna właściwa czynność. Wybór zależy od tego, czy brat ma dostać spłatę i jaki jest skład majątku.

Czy zapłacę podatek od spadku po rodzicach?

Dzieci mogą korzystać z pełnego zwolnienia z podatku od spadków po rodzicach, ale muszą dopilnować warunków formalnych, przede wszystkim zgłoszenia SD-Z2 w terminie 6 miesięcy. Spóźnienie może oznaczać utratę zwolnienia i rozliczenie podatku według zasad dla I grupy podatkowej.

Czy po postanowieniu spadkowym trzeba jeszcze robić dział spadku?

Jeżeli spadkobierców jest kilku i majątek ma zostać przyznany konkretnym osobom, dział spadku jest potrzebny. Samo stwierdzenie nabycia spadku potwierdza tylko udziały, ale nie rozdziela konkretnych składników majątku.

Źródła

• Kodeks cywilny - w szczególności art. 931, art. 1012 i art. 1015.
• Kodeks postępowania cywilnego - przepisy o postępowaniu spadkowym i właściwości sądu spadku.
• Ustawa o podatku od spadków i darowizn - w szczególności art. 4a, art. 7, art. 9, art. 14, art. 15 i art. 17a.
• Rozporządzenie Ministra Finansów z 28 czerwca 2023 r. - aktualne kwoty wolne i skale podatkowe.
• Ustawa o kosztach sądowych w sprawach cywilnych - opłaty w sprawach spadkowych i wieczystoksięgowych.
• Prawo o notariacie - przepisy o akcie poświadczenia dziedziczenia.