Pomysł na produkt a udział w zyskach – jak to bezpiecznie uregulować

Możliwość „sprzedaży pomysłu” w zamian za 5% udziału w zyskach istnieje, ale w praktyce trzeba najpierw ustalić, co dokładnie jest przedmiotem współpracy. Prawo nie chroni samej ogólnej idei biznesowej. Chronione mogą być natomiast:

• wynalazek – na zasadach z art. 24-29 ustawy z 30 czerwca 2000 r. – Prawo własności przemysłowej,
• wzór przemysłowy – zgodnie z art. 102-117 ustawy – Prawo własności przemysłowej,
• utwór, np. dokumentacja, projekt, opis technologii, rysunki – na podstawie art. 1 ust. 1 i 2 ustawy z 4 lutego 1994 r. o prawie autorskim i prawach pokrewnych,
• poufne know-how lub tajemnica przedsiębiorstwa – na podstawie art. 11 ust. 2 ustawy z 16 kwietnia 1993 r. o zwalczaniu nieuczciwej konkurencji.

Jeżeli więc ma Pan jedynie koncepcję produktu, bez dokumentacji technicznej, bez rozwiązania o cechach wynalazku i bez umowy o poufności, to ujawnienie jej firmie może być ryzykowne. W praktyce najpierw zabezpiecza się poufność, a dopiero potem przedstawia szczegóły rozwiązania.

Co można przekazać firmie w sensie prawnym?

W praktyce najczęściej chodzi o jeden z czterech modeli:

Jeżeli rozwiązanie ma cechy techniczne i jest nowe, warto rozważyć także zgłoszenie do Urzędu Patentowego. O zasadach wynagrodzenia za rozwiązania techniczne można przeczytać szerzej w materiale: wynagrodzenie twórcy rozwiązania.

Czy bez działalności gospodarczej można zawrzeć taką umowę?

Tak. Osoba fizyczna nieprowadząca działalności może zawrzeć umowę cywilnoprawną z firmą na podstawie art. 353¹ ustawy z 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny, czyli zasady swobody umów. Sama okoliczność, że nie prowadzi Pan działalności, nie blokuje zawarcia umowy.

Trzeba jednak odróżnić możliwość zawarcia umowy od optymalnego modelu rozliczeń. Jeżeli współpraca będzie miała charakter stały, zorganizowany i zarobkowy, może pojawić się pytanie, czy nie spełnia cech działalności gospodarczej w rozumieniu art. 3 ustawy z 6 marca 2018 r. – Prawo przedsiębiorców. Ocena zawsze zależy od konkretnego stanu faktycznego.

Nie ma też ogólnej zasady, że przy takim modelu zawsze trzeba doliczyć VAT 23%. VAT występuje zasadniczo wtedy, gdy dana osoba działa jako podatnik VAT, czyli wykonuje samodzielnie działalność gospodarczą w rozumieniu art. 15 ust. 1 i 2 ustawy z 11 marca 2004 r. o podatku od towarów i usług. Jeżeli nie prowadzi Pan działalności i nie działa jako podatnik VAT, taki podatek nie musi wystąpić. To wymaga jednak osobnej oceny podatkowej konkretnej umowy.

Jak najbezpieczniej ujawnić pomysł firmie?

Najbezpieczniejsza kolejność jest zwykle następująca:

1. najpierw podpisanie NDA, czyli umowy o zachowaniu poufności,
2. potem kontrolowane ujawnienie dokumentacji,
3. następnie zawarcie umowy głównej: licencyjnej, wdrożeniowej, inwestycyjnej albo o przeniesienie praw.

W NDA warto wpisać co najmniej:

• co jest informacją poufną,
• w jakim celu informacje są ujawniane,
• zakaz wykorzystania poza tym celem,
• czas obowiązywania poufności,
• kary umowne na podstawie art. 483 § 1 Kodeksu cywilnego,
• obowiązek zwrotu lub zniszczenia materiałów.

Jeżeli rozwiązanie ma wartość gospodarczą dlatego, że nie jest publicznie znane, to po spełnieniu przesłanek z art. 11 ust. 2 ustawy o zwalczaniu nieuczciwej konkurencji może być chronione jako tajemnica przedsiębiorstwa. Warunkiem jest jednak podjęcie działań w celu zachowania poufności. Samo ustne opowiedzenie o pomyśle bez zabezpieczeń jest za słabe.

Jaka umowa daje prawo do 5% od sprzedaży lub zysku?

To może być:

• umowa nienazwana oparta na art. 353¹ Kodeksu cywilnego,
• umowa licencyjna, jeżeli istnieje dobro niematerialne, z którego firma będzie korzystać,
• umowa o przeniesienie praw autorskich – gdy przedmiotem są projekty, opisy, dokumentacja,
• umowa wspólnego przedsięwzięcia lub umowa spółki.

Nie należy automatycznie wpisywać „5% zysku”, bo to zbyt ogólne. W praktyce spory wywołuje właśnie pojęcie zysku. W umowie trzeba określić:

• czy chodzi o 5% przychodu netto ze sprzedaży,
• czy 5% marży,
• czy 5% zysku brutto,
• czy 5% zysku netto po opodatkowaniu.

Im bardziej skomplikowany model, tym większe ryzyko manipulowania kosztami. Dlatego w wielu przypadkach bezpieczniejsze jest ustalenie procentu od przychodu netto ze sprzedaży określonego produktu niż od zysku spółki.

Jeżeli potrzebne jest zabezpieczenie umowy z kontrahentem, warto wzorować się na rozwiązaniach kontraktowych przewidujących obowiązki raportowe, kary umowne i kontrolę rozliczeń.

Co koniecznie wpisać do umowy?

Dobrze przygotowana umowa powinna zawierać co najmniej:

• dokładny opis rozwiązania i dokumentów stanowiących załączniki,
• oświadczenie, czy przekazywane jest know-how, dokumentacja, prawa autorskie, licencja czy wkład do wspólnego przedsięwzięcia,
• zakres terytorialny i czasowy korzystania z rozwiązania,
• wyłączność albo jej brak,
• zasady obliczania Pana wynagrodzenia,
• terminy raportowania sprzedaży, np. miesięcznie lub kwartalnie,
• prawo weryfikacji danych sprzedażowych i dokumentów księgowych,
• odsetki za opóźnienie na podstawie art. 481 § 1 i 2 Kodeksu cywilnego,
• kary umowne za naruszenie poufności lub pominięcie raportowania – art. 483 § 1 Kodeksu cywilnego,
• prawo wypowiedzenia lub odstąpienia oraz sposób rozliczenia po zakończeniu współpracy.

Przy przenoszeniu autorskich praw majątkowych trzeba pamiętać o art. 41 ust. 2 i art. 50 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych – umowa musi obejmować wyraźnie wskazane pola eksploatacji. Z kolei zgodnie z art. 53 tej ustawy umowa o przeniesienie autorskich praw majątkowych wymaga formy pisemnej pod rygorem nieważności.

Spółka czy zwykła umowa – co wybrać?

Dawniej często wskazywano spółkę osobową jako prosty model współpracy. Obecnie nie jest to rozwiązanie automatycznie najlepsze. Udział w zyskach można przecież przewidzieć także w zwykłej umowie cywilnoprawnej, bez wchodzenia w stałe relacje korporacyjne.

Spółka może mieć sens, jeżeli:

• obie strony chcą wspólnie rozwijać produkt przez dłuższy czas,
• ma Pan uczestniczyć także w decyzjach biznesowych,
• ma Pan wnosić wkład nie tylko w postaci wiedzy, ale też dalszej pracy przy wdrożeniu,
• strony chcą wspólnie ponosić ryzyko i koszty.

Zwykła umowa będzie częściej lepsza, gdy celem jest po prostu wynagrodzenie za ujawnienie i umożliwienie wykorzystania rozwiązania.

Czy warto patentować pomysł?

Nie zawsze, ale często warto to przynajmniej przeanalizować przed rozmową z firmą. Patent uzyskuje się nie na „pomysł”, lecz na wynalazek, który jest nowy, ma poziom wynalazczy i nadaje się do przemysłowego stosowania – art. 24 ustawy – Prawo własności przemysłowej.

Jeżeli rozwiązanie nie spełnia przesłanek patentowych, możliwa bywa ochrona jako wzór użytkowy, wzór przemysłowy, utwór albo know-how. Czasem zgłoszenie patentowe ma sens jeszcze przed ujawnieniem rozwiązania potencjalnemu partnerowi, bo przedwczesne publiczne ujawnienie może zniszczyć nowość wymaganą do patentu.

To, czy warto zgłaszać patent, zależy od cech technicznych rozwiązania, kosztów, rynku i tego, czy firma chce kupić wyłączność, czy tylko prawo do korzystania.

Rozliczenia podatkowe i ZUS – na co uważać?

Tu nie ma jednej odpowiedzi dla wszystkich. Skutki zależą od rodzaju umowy, częstotliwości świadczeń, sposobu wykonywania współpracy oraz tego, czy przekazuje Pan prawa, świadczy usługi, czy prowadzi już działalność.

Najczęstsze warianty to:

• wynagrodzenie z umowy cywilnoprawnej osoby fizycznej,
• przychody z praw majątkowych, jeżeli przedmiotem są prawa autorskie,
• przychody z działalności gospodarczej, jeśli współpraca ma zorganizowany i ciągły charakter,
• VAT – tylko gdy działa Pan jako podatnik VAT w rozumieniu art. 15 ustawy o VAT.

Dlatego przed podpisaniem kontraktu dobrze jest sprawdzić jednocześnie warstwę cywilnoprawną i podatkową. Błędny model rozliczeń może później wywołać spór z kontrahentem albo organem podatkowym.

Jakie są największe błędy przy sprzedaży pomysłu?

• ujawnienie rozwiązania przed podpisaniem NDA,
• opisanie wynagrodzenia jako „5% zysku” bez definicji zysku,
• brak prawa kontroli dokumentów sprzedażowych i księgowych,
• brak kar umownych i terminów raportowania,
• przeniesienie praw autorskich bez wskazania pól eksploatacji,
• brak postanowień o zakazie dalszego ujawniania rozwiązania podwykonawcom,
• brak ustalenia, czy firma nabywa wyłączność.

Przykłady

Poniższe sytuacje pokazują, jak w praktyce można bezpieczniej ułożyć współpracę z firmą zainteresowaną nowym produktem.

FAQ

Czy mogę dostać 5% od sprzedaży, nie mając firmy?

Tak, co do zasady tak. Sama umowa może zostać zawarta z osobą fizyczną nieprowadzącą działalności. Trzeba jednak osobno ocenić skutki podatkowe i to, czy sposób współpracy nie przybierze cech działalności gospodarczej.

Czy sam pomysł jest chroniony prawem?

Nie wprost. Ochronie może podlegać wynalazek, wzór, utwór albo poufne know-how. Sama ogólna idea biznesowa bez odpowiedniego ujęcia i zabezpieczenia zwykle nie daje skutecznej ochrony.

Czy najpierw patentować, czy rozmawiać z firmą?

To zależy od tego, czy rozwiązanie ma cechy wynalazku. Często warto najpierw sprawdzić zdolność patentową i nie ujawniać publicznie rozwiązania przed analizą, bo może to zniszczyć wymóg nowości.

Czy lepiej ustalić procent od zysku czy od sprzedaży?

W praktyce częściej bezpieczniejszy jest procent od przychodu netto ze sprzedaży konkretnego produktu. Zysk łatwiej „rozmyć” przez koszty, chyba że umowa bardzo dokładnie definiuje sposób jego liczenia.

Czy ustna umowa wystarczy?

Nie warto ograniczać się do ustnych ustaleń. Przy prawach autorskich przeniesienie praw wymaga formy pisemnej pod rygorem nieważności, a przy know-how i rozliczeniach procentowych brak pisemnej umowy bardzo utrudnia dochodzenie roszczeń.

Źródła

• Ustawa z 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny, w szczególności art. 353¹, art. 481, art. 483.
• Ustawa z 30 czerwca 2000 r. – Prawo własności przemysłowej, w szczególności art. 24-29 oraz art. 102-117.
• Ustawa z 4 lutego 1994 r. o prawie autorskim i prawach pokrewnych, w szczególności art. 1, art. 41, art. 50, art. 53.
• Ustawa z 16 kwietnia 1993 r. o zwalczaniu nieuczciwej konkurencji, w szczególności art. 11 ust. 2.
• Ustawa z 6 marca 2018 r. – Prawo przedsiębiorców, art. 3.
• Ustawa z 11 marca 2004 r. o podatku od towarów i usług, art. 15 ust. 1 i 2.