Odrzucenie spadku po bracie – termin, kolejność dziedziczenia i zawiadomienie z sądu

Kiedy rodzeństwo dziedziczy po bracie?

Przy dziedziczeniu ustawowym najpierw trzeba ustalić, czy zmarły zostawił testament. Jeżeli testamentu nie ma, stosuje się ustawową kolejność dziedziczenia. W pierwszej kolejności dziedziczą dzieci zmarłego oraz jego małżonek. Były małżonek po rozwodzie nie dziedziczy z ustawy, chyba że został powołany w testamencie.

Jeżeli brat pozostawił dzieci, to one są pierwszymi spadkobiercami ustawowymi. Dotyczy to wszystkich dzieci, także z różnych małżeństw oraz dzieci małoletnich. Jeżeli jedno z dzieci odrzuci spadek, traktuje się je tak, jakby nie dożyło otwarcia spadku. Wtedy jego udział może przypaść jego dzieciom, czyli wnukom zmarłego. Jeżeli dziecko odrzucające spadek nie ma zstępnych, jego udział przypada pozostałym spadkobiercom według zasad ustawowych.

Rodzeństwo zmarłego nie wchodzi do spadku automatycznie tylko dlatego, że część dzieci odrzuciła spadek. Jeżeli wszystkie dzieci zmarłego oraz ich zstępni nie dziedziczą, trzeba sprawdzić kolejny krąg spadkobierców. W braku zstępnych do dziedziczenia dochodzą małżonek i rodzice zmarłego. Rodzeństwo dziedziczy dopiero wtedy, gdy udział, który przypadłby rodzicowi, przechodzi na rodzeństwo, bo dany rodzic nie dożył otwarcia spadku albo jest wyłączony od dziedziczenia.

W praktyce oznacza to, że siostra zmarłego może zostać powołana do spadku po bracie, ale zwykle dopiero po ustaleniu, że nie dziedziczą dzieci i dalsi zstępni zmarłego, a także po uwzględnieniu sytuacji rodziców zmarłego. Jeżeli rodzice żyją i nie odrzucili spadku, rodzeństwo co do zasady nie będzie pierwszym następnym kręgiem spadkobierców.

Termin na odrzucenie spadku po bracie

Zgodnie z art. 1015 Kodeksu cywilnego oświadczenie o przyjęciu albo o odrzuceniu spadku można złożyć w ciągu 6 miesięcy od dnia, w którym spadkobierca dowiedział się o tytule swojego powołania. Nie zawsze jest to dzień śmierci spadkodawcy.

Dla dziecka zmarłego, które wie o śmierci rodzica i o swoim pokrewieństwie, termin zwykle zaczyna biec od chwili uzyskania wiadomości o śmierci. Dla spadkobiercy z dalszego kręgu, na przykład siostry zmarłego, termin może rozpocząć się później, bo dopiero wtedy, gdy dowie się, że wcześniejsi spadkobiercy zostali wyłączeni od dziedziczenia, na przykład skutecznie odrzucili spadek.

Od 15 listopada 2023 r. obowiązują też ważne ułatwienia terminowe. Do zachowania 6-miesięcznego terminu wystarczy złożenie przed jego upływem wniosku do sądu o odebranie oświadczenia o przyjęciu lub odrzuceniu spadku. Jeżeli złożenie oświadczenia wymaga zezwolenia sądu, bieg terminu ulega zawieszeniu na czas trwania postępowania o zezwolenie.

Brak oświadczenia w terminie oznacza obecnie przyjęcie spadku z dobrodziejstwem inwentarza. Oznacza to ograniczenie odpowiedzialności za długi spadkowe do wartości stanu czynnego spadku ustalonego w wykazie albo spisie inwentarza. Nie jest to jednak to samo co odrzucenie spadku, bo spadkobierca nadal pozostaje spadkobiercą.

Czy można odrzucić spadek na wszelki wypadek?

Odrzucenie spadku powinno być składane przez osobę, która jest powołana do spadku i może wskazać swój tytuł powołania. Dlatego odrzucanie spadku całkowicie „na wszelki wypadek”, zanim dana osoba wie, że doszła do dziedziczenia, może być problematyczne. Notariusz albo sąd będzie oczekiwał informacji o tytule powołania, kręgu spadkobierców i osobach, które wcześniej spadek odrzuciły.

Jeżeli wiadomo, że część dzieci zmarłego odrzuciła spadek, ale nie wiadomo, co zrobił kolejny zstępny, na przykład małoletni syn zmarłego, nie można automatycznie zakładać, że rodzeństwo zmarłego jest już powołane do spadku. Jeżeli ten syn spadek przyjął albo przyjął go przez brak oświadczenia, dalsi krewni nie wchodzą do dziedziczenia po tej linii.

Bezpiecznym rozwiązaniem jest ustalenie w sądzie spadku, czy wpłynęły oświadczenia wcześniejszych spadkobierców, albo poczekanie na zawiadomienie, jeżeli sąd zna osobę z dalszego kręgu. Jeżeli jednak otrzymasz wiarygodną informację, że wszyscy wcześniejsi spadkobiercy zostali wyłączeni od dziedziczenia, nie warto zwlekać z konsultacją i przygotowaniem oświadczenia.

Małoletni spadkobierca a odrzucenie spadku

Jeżeli spadkobiercą jest małoletnie dziecko, oświadczenie składa w jego imieniu przedstawiciel ustawowy, najczęściej rodzic. Trzeba jednak odróżnić dwie sytuacje.

Jeżeli dziecko dziedziczy bezpośrednio po zmarłym rodzicu, na przykład małoletni syn po swoim ojcu, odrzucenie spadku w jego imieniu co do zasady jest czynnością przekraczającą zwykły zarząd majątkiem dziecka i wymaga zezwolenia sądu opiekuńczego albo, w toku postępowania o stwierdzenie nabycia spadku, sądu spadku.

Inaczej może być wtedy, gdy dziecko jest powołane do dziedziczenia wskutek wcześniejszego odrzucenia spadku przez jego rodzica. Od 15 listopada 2023 r. art. 101 § 4 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego przewiduje, że w określonych warunkach rodzic może odrzucić spadek w imieniu dziecka bez zezwolenia sądu. Wymagana jest m.in. zgoda drugiego rodzica mającego władzę rodzicielską albo wspólne dokonanie czynności oraz odrzucenie spadku przez innych zstępnych rodziców tego dziecka. Jeżeli rodzice nie są zgodni albo warunki nie są spełnione, potrzebne jest zezwolenie sądu.

W opisanym typie sprawy, gdy małoletni syn jest dzieckiem zmarłego brata, jego sytuacja może blokować przejście spadku na dalszych krewnych. Dopóki nie wiadomo, czy i kiedy spadek został w jego imieniu skutecznie odrzucony, siostra zmarłego powinna ostrożnie podchodzić do liczenia swojego terminu.

Zawiadomienie z sądu spadku

Aktualne brzmienie art. 643 Kodeksu postępowania cywilnego stanowi, że o odrzuceniu spadku zawiadamia się wszystkie znane sądowi spadku osoby, które zgodnie z treścią oświadczenia i przedstawionych dokumentów są powołane do dziedziczenia. Przepis dotyczy więc zawiadamiania o odrzuceniu spadku i ma pomóc sądowi oraz zainteresowanym w ustaleniu kolejnego kręgu spadkobierców.

Nie oznacza to jednak, że sąd zawsze samodzielnie i od razu zawiadomi każdą osobę z dalszej rodziny. Sąd działa na podstawie danych wynikających z oświadczenia i dokumentów. Jeżeli osoba z dalszego kręgu nie została wskazana albo sąd nie ma jej danych, zawiadomienie może nie zostać doręczone.

Można zwrócić się do sądu spadku z pismem o informację, czy w sprawie po danym spadkodawcy złożono oświadczenia o odrzuceniu spadku, a jeżeli toczy się postępowanie, także z wnioskiem o dopuszczenie do udziału w sprawie jako uczestnik, o ile wykaże się interes prawny. Sądem spadku jest zasadniczo sąd ostatniego miejsca zwykłego pobytu spadkodawcy.

Jak złożyć oświadczenie o odrzuceniu spadku?

Oświadczenie o odrzuceniu spadku można złożyć przed notariuszem albo w sądzie rejonowym właściwym według miejsca zamieszkania lub pobytu osoby składającej oświadczenie. Można je także złożyć w sądzie spadku w toku postępowania o stwierdzenie nabycia spadku.

Oświadczenie powinno zawierać dane spadkodawcy, datę i miejsce jego śmierci, ostatnie miejsce zwykłego pobytu, tytuł powołania do spadku oraz treść oświadczenia. Trzeba też wskazać znane osoby należące do kręgu spadkobierców ustawowych oraz znane testamenty, nawet jeżeli składający uważa je za nieważne.

Odrzucenie spadku jest nieodwołalne. Po złożeniu oświadczenia spadkobierca jest traktowany tak, jakby nie dożył otwarcia spadku. W konsekwencji do dziedziczenia mogą dojść jego dzieci, dlatego osoba odrzucająca spadek powinna od razu sprawdzić sytuację swoich małoletnich i pełnoletnich zstępnych.

Co zrobić, gdy spadek jest zadłużony?

Jeżeli długi przewyższają majątek spadkowy, odrzucenie spadku może być korzystne, ale nie zawsze jest jedynym rozwiązaniem. Obecnie brak oświadczenia prowadzi do przyjęcia spadku z dobrodziejstwem inwentarza, co ogranicza odpowiedzialność za długi. Mimo to przyjęcie spadku może oznaczać konieczność kontaktu z wierzycielami, sporządzenia wykazu inwentarza, udziału w postępowaniach i uporządkowania dokumentów.

Jeżeli spadkobierca z dalszego kręgu nie chce mieć żadnego udziału w zadłużonym spadku, powinien dopilnować terminu na odrzucenie spadku. Warto też pamiętać, że odrzucenie spadku przez jedną osobę może przesunąć problem na jej dzieci, a przy małoletnich trzeba sprawdzić, czy konieczne jest zezwolenie sądu.

FAQ

Czy termin 6 miesięcy na odrzucenie spadku po bracie liczy się od śmierci brata?

Nie zawsze. Dla spadkobiercy z dalszego kręgu termin liczy się od dnia, w którym dowiedział się o swoim tytule powołania do spadku. Jeżeli siostra dziedziczy dopiero po odrzuceniu spadku przez wcześniejszych spadkobierców, termin może rozpocząć się od uzyskania wiadomości o tych odrzuceniach.

Czy rodzeństwo dziedziczy, jeżeli dzieci zmarłego nie złożyły żadnego oświadczenia?

Co do zasady nie. Obecnie brak oświadczenia w terminie oznacza przyjęcie spadku z dobrodziejstwem inwentarza. Taka osoba nadal dziedziczy, więc dalszy krąg spadkobierców nie wchodzi do spadku tylko dlatego, że wcześniejszy spadkobierca milczał.

Czy sąd sam zawiadomi siostrę zmarłego o odrzuceniu spadku przez dzieci?

Sąd spadku zawiadamia o odrzuceniu spadku znane mu osoby, które zgodnie z oświadczeniem i dokumentami są powołane do dziedziczenia. Jeżeli sąd nie ma danych takiej osoby albo nie wynika ona z dokumentów, zawiadomienie może nie zostać doręczone.

Czy można zapytać sąd, czy ktoś odrzucił spadek?

Tak, można skierować pismo do sądu spadku i wskazać swój interes prawny. Jeżeli toczy się postępowanie spadkowe, osoba z potencjalnego kręgu spadkobierców może wnosić o dopuszczenie do udziału w sprawie jako uczestnik.

Czy odrzucenie spadku przez rodzica powoduje, że dziedziczą jego dzieci?

Tak, osoba odrzucająca spadek jest traktowana tak, jakby nie dożyła otwarcia spadku. W jej miejsce mogą wejść jej zstępni. Dlatego po odrzuceniu spadku trzeba sprawdzić, czy oświadczenia powinny zostać złożone także przez dzieci, w tym małoletnie.

Czy odrzucenie spadku w imieniu małoletniego zawsze wymaga zgody sądu?

Nie zawsze. Od 15 listopada 2023 r. w części spraw zgoda sądu nie jest potrzebna, gdy dziecko dziedziczy wskutek wcześniejszego odrzucenia spadku przez rodzica i spełnione są warunki ustawowe. Jeżeli jednak dziecko dziedziczy bezpośrednio po zmarłym rodzicu, zgoda sądu co do zasady nadal będzie potrzebna.

Czy odrzucenie spadku można cofnąć?

Nie. Oświadczenie o odrzuceniu spadku jest nieodwołalne. W wyjątkowych sytuacjach można próbować uchylić się od skutków oświadczenia złożonego pod wpływem błędu lub groźby, ale wymaga to postępowania przed sądem i zatwierdzenia przez sąd.

Źródła

• Kodeks cywilny, w szczególności art. 931, art. 932, art. 1012, art. 1015, art. 1018 i art. 1020 – tekst jednolity w systemie ELI Sejmu.
• Kodeks postępowania cywilnego, w szczególności art. 640, art. 640¹, art. 641 i art. 643 – tekst jednolity w systemie ELI Sejmu.
• Kodeks rodzinny i opiekuńczy, w szczególności art. 101 – tekst jednolity w systemie ELI Sejmu.
• Informacja rządowa o zmianach dotyczących odrzucenia spadku w imieniu małoletniego – Gov.pl.