Rozstanie partnerów, opieka nad dzieckiem i mieszkanie

Rozstanie partnerów a władza rodzicielska nad dzieckiem

Jeżeli ojcostwo zostało ustalone, a sąd nie pozbawił ani nie ograniczył ojcu władzy rodzicielskiej, oboje rodzice mają władzę rodzicielską nad dzieckiem. Wynika to z art. 93 § 1 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy. Rozstanie rodziców, którzy żyli w konkubinacie, samo w sobie nie odbiera ojcu praw do dziecka.

Władza rodzicielska powinna być wykonywana zgodnie z dobrem dziecka i interesem społecznym, co wynika z art. 95 § 3 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. O istotnych sprawach dziecka rodzice powinni rozstrzygać wspólnie na podstawie art. 97 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Jeżeli nie mogą się porozumieć, rozstrzyga sąd opiekuńczy na podstawie art. 97 § 2 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego.

Matka dziecka nie może więc jednostronnie ograniczyć ojcu władzy rodzicielskiej. Może natomiast wystąpić do sądu rodzinnego z wnioskiem dotyczącym sposobu wykonywania władzy rodzicielskiej, miejsca pobytu dziecka, kontaktów albo alimentów. Ojciec może złożyć własny wniosek albo odpowiedź na wniosek matki i przedstawić dowody na swoje zaangażowanie w opiekę.

W sprawach rodziców żyjących osobno szczególne znaczenie ma art. 107 § 1 i § 2 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Przepis ten pozwala sądowi określić sposób wykonywania władzy rodzicielskiej i utrzymywania kontaktów z dzieckiem. Sąd może pozostawić władzę rodzicielską obojgu rodzicom, jeżeli przemawia za tym dobro dziecka, a rodzice są w stanie współdziałać w sprawach dziecka. Gdy współpraca jest niemożliwa albo silny konflikt zagraża dziecku, sąd może powierzyć wykonywanie władzy jednemu rodzicowi i ograniczyć władzę drugiego do określonych obowiązków i uprawnień.

Czy ojciec ma szanse na równą opiekę nad dzieckiem?

Ojciec ma szanse na szeroki udział w opiece nad dzieckiem, a w odpowiednich przypadkach także na model zbliżony do opieki naprzemiennej. Nie jest to jednak automatyczne prawo do podziału czasu po równo. Sąd bada przede wszystkim dobro dziecka, stabilność opieki, wiek dziecka, więź z każdym z rodziców, odległość między miejscami zamieszkania, możliwości organizacyjne rodziców, dotychczasowy podział obowiązków oraz poziom konfliktu.

Jeżeli rodzice mieszkają blisko siebie, dziecko ma zapewnioną ciągłość przedszkola lub szkoły, oboje rodzice faktycznie opiekowali się dzieckiem i potrafią przekazywać sobie informacje bez konfliktów, szanse na pozostawienie pełnej władzy rodzicielskiej obojgu rodzicom oraz szerokie kontakty ojca są większe. Jeżeli rodzice mieszkają daleko od siebie albo dziecko jest angażowane w konflikt, sąd może uznać, że potrzebne jest bardziej szczegółowe uregulowanie opieki.

Wysłuchanie dziecka jest możliwe, jeżeli pozwala na to jego rozwój umysłowy, stan zdrowia i stopień dojrzałości. Podstawę stanowi art. 576 § 2 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego. W przypadku kilkuletniego dziecka sąd zwykle ostrożnie podchodzi do bezpośredniego wysłuchania, a częściej korzysta z opinii specjalistów, jeżeli jest to potrzebne.

Jakie dowody warto przygotować w sprawie o dziecko?

W sprawie rodzinnej nie wystarczy samo twierdzenie, że rodzic dobrze zajmuje się dzieckiem. Warto przygotować konkretne dowody pokazujące codzienną opiekę, więź i stabilność. Mogą to być w szczególności:

• wiadomości dotyczące ustaleń opieki, wizyt lekarskich, przedszkola, zajęć dodatkowych i wydatków na dziecko,
• dokumenty potwierdzające udział ojca w leczeniu, edukacji i codziennym utrzymaniu dziecka,
• potwierdzenia przelewów na potrzeby dziecka, rachunki, faktury i dowody zakupów,
• zeznania świadków, którzy widzieli realną opiekę ojca nad dzieckiem, na przykład członków rodziny, sąsiadów, opiekunów lub znajomych,
• propozycję konkretnego planu opieki, obejmującego dni tygodnia, święta, wakacje, odbiór i odwożenie dziecka oraz sposób kontaktowania się rodziców.

W sprawach spornych sąd może dopuścić dowód z opinii Opiniodawczego Zespołu Sądowych Specjalistów albo biegłych psychologów. Podstawą przeprowadzenia dowodu z opinii biegłego jest art. 278 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego. Opinia może dotyczyć więzi dziecka z rodzicami, kompetencji wychowawczych, wpływu konfliktu na dziecko oraz najbardziej bezpiecznego modelu opieki.

Kontakty z dzieckiem po rozstaniu

Kontakty z dzieckiem są odrębne od władzy rodzicielskiej. Zgodnie z art. 113 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego rodzice oraz dziecko mają prawo i obowiązek utrzymywania ze sobą kontaktów. Oznacza to, że nawet ograniczenie władzy rodzicielskiej nie musi oznaczać braku kontaktów.

Kontakty mogą obejmować przebywanie z dzieckiem, odwiedziny, zabieranie dziecka poza miejsce stałego pobytu, rozmowy telefoniczne, korespondencję oraz komunikację elektroniczną. Wynika to z art. 113 § 2 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Jeżeli rodzice nie potrafią ustalić kontaktów, sąd może uregulować je w postanowieniu, w tym także na czas trwania sprawy w formie zabezpieczenia na podstawie art. 730 § 1 i art. 755 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego.

W praktyce warto proponować konkretny, wykonywalny harmonogram, na przykład kontakty w wybrane dni tygodnia, co drugi weekend, część ferii, wakacji i świąt, a także zasady odbioru dziecka. Ogólne żądanie „równych praw” jest mniej skuteczne niż szczegółowy plan opieki dopasowany do wieku dziecka i organizacji życia rodziców.

Alimenty po rozstaniu partnerów

Rozstanie rodziców niebędących małżeństwem nie zmienia obowiązku alimentacyjnego wobec dziecka. Zgodnie z art. 133 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego rodzice są obowiązani do świadczeń alimentacyjnych względem dziecka, które nie jest jeszcze w stanie utrzymać się samodzielnie, chyba że dochody z majątku dziecka wystarczają na jego utrzymanie i wychowanie.

Zakres alimentów zależy od usprawiedliwionych potrzeb dziecka oraz możliwości zarobkowych i majątkowych rodzica zobowiązanego. Wynika to z art. 135 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Sąd bierze pod uwagę nie tylko faktyczne zarobki, ale także możliwości zarobkowe, czyli to, ile rodzic może zarabiać przy wykorzystaniu swoich kwalifikacji, zdrowia i realnych możliwości pracy.

Jeżeli jedno z rodziców wykonuje większą część osobistej opieki nad dzieckiem, jego obowiązek alimentacyjny może być w całości albo w części wykonywany przez osobiste starania o utrzymanie lub wychowanie dziecka. Stanowi o tym art. 135 § 2 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Wtedy drugi rodzic częściej realizuje swój obowiązek przede wszystkim przez świadczenia pieniężne.

Mieszkanie po rozstaniu partnerów

Jeżeli mieszkanie jest własnością jednego partnera i to on figuruje w księdze wieczystej jako właściciel, co do zasady to on ma prawo decydować o lokalu. Zgodnie z art. 3 ust. 1 ustawy z dnia 6 lipca 1982 r. o księgach wieczystych i hipotece domniemywa się, że prawo jawne z księgi wieczystej jest wpisane zgodnie z rzeczywistym stanem prawnym. Uprawnienia właściciela wynikają także z art. 140 Kodeksu cywilnego.

Nie oznacza to jednak, że właściciel może samodzielnie wyrzucić byłą partnerkę z mieszkania, wymienić zamki podczas jej nieobecności albo usuwać jej rzeczy. Samowolne naruszenie posiadania jest zakazane przez art. 342 Kodeksu cywilnego, a osoba pozbawiona posiadania może dochodzić ochrony na podstawie art. 344 § 1 Kodeksu cywilnego. Jeżeli była partnerka nie wyprowadza się dobrowolnie, bezpieczną drogą jest pisemne odwołanie zgody na korzystanie z lokalu, wyznaczenie rozsądnego terminu wyprowadzki, a następnie w razie potrzeby pozew o opróżnienie lokalu.

Jeżeli partnerka korzystała z mieszkania za zgodą właściciela i bez płacenia czynszu, w konkretnych okolicznościach relacja może być traktowana jako użyczenie w rozumieniu art. 710 Kodeksu cywilnego. Po zakończeniu związku właściciel powinien jasno zakomunikować, że nie zgadza się już na dalsze bezterminowe korzystanie z mieszkania. Jeżeli w mieszkaniu przebywa także małoletnie dziecko, praktyczne działania trzeba planować szczególnie ostrożnie, aby nie narazić się na zarzut działania sprzecznego z dobrem dziecka.

Zwrot wkładu własnego po rozpadzie konkubinatu

Najtrudniejszą częścią sprawy jest rozliczenie wkładu własnego przekazanego przez rodzinę partnerki. Sam fakt, że strony były w nieformalnym związku, nie tworzy wspólności majątkowej takiej jak w małżeństwie. Przepisy art. 31 i następnych Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego dotyczą wspólności ustawowej małżeńskiej, a nie konkubinatu.

Sąd Najwyższy w uchwale z dnia 30 stycznia 1986 r., sygn. akt III CZP 79/85, wskazał, że do stosunków majątkowych osób pozostających w związku pozamałżeńskim nie można stosować w drodze analogii przepisów o wspólności ustawowej małżeńskiej. Związek pozamałżeński sam przez się nie wywołuje skutków prawnomajątkowych między partnerami, a ewentualne prawa i obowiązki należy oceniać według przepisów właściwych dla konkretnego stosunku prawnego.

W praktyce trzeba ustalić, na jakiej podstawie rodzina partnerki przekazała pieniądze. Inne skutki wywoła darowizna, inne pożyczka, a jeszcze inne wpłata dokonana bez jasno określonej podstawy, która zwiększyła majątek właściciela mieszkania.

Jeżeli rodzina partnerki przekazała pieniądze na wkład własny przy zakupie mieszkania należącego wyłącznie do Pana, roszczenie o zwrot może być kierowane przez osobę, która rzeczywiście zapłaciła środki albo której majątek został uszczuplony. Zgodnie z art. 6 Kodeksu cywilnego ciężar udowodnienia faktu spoczywa na osobie, która z tego faktu wywodzi skutki prawne. W procesie cywilnym znaczenie ma także art. 232 Kodeksu postępowania cywilnego, zgodnie z którym strony powinny wskazywać dowody dla stwierdzenia faktów, z których wywodzą skutki prawne.

Podstawowym przepisem przy bezpodstawnym wzbogaceniu jest art. 405 Kodeksu cywilnego: kto bez podstawy prawnej uzyskał korzyść majątkową kosztem innej osoby, obowiązany jest do wydania korzyści w naturze, a gdyby to nie było możliwe, do zwrotu jej wartości. Jeżeli wpłata była świadczeniem nienależnym, zastosowanie może mieć art. 410 § 1 i § 2 Kodeksu cywilnego.

Nie zawsze trzeba zwracać pełną kwotę nominalną. Znaczenie może mieć to, czy wzbogacenie nadal istnieje, co wynika z art. 409 Kodeksu cywilnego. Zobowiązany może również powoływać się na art. 411 Kodeksu cywilnego, który określa przypadki, w których nie można żądać zwrotu świadczenia, między innymi gdy spełniający świadczenie wiedział, że nie był zobowiązany, chyba że zachodzi jeden z wyjątków wskazanych w tym przepisie.

Roszczenia majątkowe mogą się przedawniać. Zgodnie z art. 118 Kodeksu cywilnego podstawowy termin przedawnienia wynosi 6 lat, a dla roszczeń o świadczenia okresowe oraz roszczeń związanych z prowadzeniem działalności gospodarczej 3 lata. Koniec terminu przedawnienia przypada co do zasady na ostatni dzień roku kalendarzowego, chyba że termin przedawnienia jest krótszy niż 2 lata.

Co zrobić praktycznie po rozstaniu?

Najbezpieczniej działać równolegle w dwóch obszarach: rodzinnym i majątkowym. W sprawie dziecka warto przygotować pisemną propozycję porozumienia rodzicielskiego, obejmującą miejsce pobytu dziecka, harmonogram opieki, kontakty, święta, wakacje, koszty utrzymania i sposób podejmowania decyzji. Jeżeli porozumienie nie jest możliwe, należy rozważyć wniosek do sądu rodzinnego.

W sprawie mieszkania i pieniędzy trzeba zebrać dokumenty: akt notarialny, odpis księgi wieczystej, umowę kredytu, historię przelewów, potwierdzenie wkładu własnego, wiadomości z partnerką i jej rodziną, dowody spłaty kredytu oraz dowody ponoszenia kosztów utrzymania lokalu. Bez dokumentów spór o to, czy wkład był pożyczką, darowizną czy świadczeniem bez podstawy, będzie trudny do rozstrzygnięcia.

FAQ

Źródła

• art. 93 § 1, art. 95 § 3, art. 97 § 1 i § 2, art. 107 § 1 i § 2, art. 113 § 1 i § 2, art. 133 § 1, art. 135 § 1 i § 2 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy,
• art. 140, art. 222 § 1, art. 342, art. 344 § 1, art. 405, art. 408 § 1, art. 409, art. 410 § 1 i § 2, art. 411, art. 710, art. 720 § 1, art. 888 § 1, art. 898 § 1, art. 118 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny,
• art. 278 § 1, art. 576 § 2, art. 730 § 1, art. 755 § 1 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego,
• art. 3 ust. 1 ustawy z dnia 6 lipca 1982 r. o księgach wieczystych i hipotece,
• uchwała Sądu Najwyższego z dnia 30 stycznia 1986 r., sygn. akt III CZP 79/85,
• wyrok Sądu Najwyższego z dnia 16 maja 2000 r., sygn. akt IV CKN 32/00,
• uchwała Sądu Najwyższego z dnia 30 stycznia 1970 r., sygn. akt III CZP 62/69,
• wyrok Sądu Najwyższego z dnia 26 czerwca 1974 r., sygn. akt III CRN 132/74.