Jak zabezpieczyć partnerkę w konkubinacie na wypadek śmierci?

Od czego trzeba zacząć w takiej sytuacji?

W opisanym stanie faktycznym najważniejsze są dwie kwestie: ustalenie, kto jest właścicielem nieruchomości, oraz zabezpieczenie partnerki na wypadek śmierci partnera. W konkubinacie nie działa dziedziczenie ustawowe między partnerami. Krąg spadkobierców ustawowych określają art. 931-940 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. Kodeks cywilny i nie obejmuje on konkubenta.

To oznacza, że po śmierci partnera jego udział w domu albo inne składniki majątku przypadną spadkobiercom ustawowym lub testamentowym. Jeżeli partner ma dzieci, to przy braku testamentu będą one co do zasady dziedziczyć po nim na podstawie art. 931 § 1 Kodeksu cywilnego.

W praktyce trzeba więc działać jeszcze za życia partnera, a nie liczyć na to, że długoletni związek sam w sobie da prawo do domu. Sam fakt wspólnego zamieszkiwania przez wiele lat nie tworzy prawa dziedziczenia ani automatycznego prawa do pozostania w nieruchomości.

Trwające małżeństwo jednego z partnerów ma kluczowe znaczenie

Jeżeli partnerka formalnie pozostaje nadal w małżeństwie, trzeba od razu sprawdzić, czy między nią a małżonkiem nadal istnieje wspólność ustawowa majątkowa. Zgodnie z art. 31 § 1 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy z chwilą zawarcia małżeństwa powstaje wspólność majątkowa obejmująca przedmioty majątkowe nabyte w czasie jej trwania przez oboje małżonków albo przez jednego z nich.

Jeżeli więc udział w nieruchomości był nabywany w czasie trwania wspólności ustawowej i nie zachodzi wyjątek z art. 33 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, to ten udział mógł wejść do majątku wspólnego małżonków, a nie wyłącznie do majątku partnerki. W takiej sytuacji rozporządzanie tym udziałem bez analizy dokumentów może być ryzykowne.

Dlatego trzeba ustalić:

• czy doszło do rozwodu, separacji prawnej albo ustanowienia rozdzielności majątkowej,
• z jakich środków finansowano zakup działki i budowę domu,
• jak brzmi akt notarialny nabycia nieruchomości,
• kto jest wpisany w księdze wieczystej i w jakich udziałach.

Jeżeli małżeństwo istnieje tylko formalnie od wielu lat, warto rozważyć jego prawne zakończenie albo ustanowienie rozdzielności majątkowej, bo brak uporządkowania tej kwestii może komplikować zarówno bieżące rozporządzanie majątkiem, jak i późniejsze rozliczenia.

Najczęstsze sposoby zabezpieczenia partnera bez ślubu

W praktyce najczęściej rozważa się cztery rozwiązania: testament, darowiznę, umowę dożywocia oraz małżeństwo. Każde z nich daje inny poziom bezpieczeństwa.

Jeżeli chcesz szerzej uporządkować swoje prawa jako partner życiowy, pomocny może być materiał o prawach konkubiny.

Dlaczego umowa dożywocia bywa najlepszym rozwiązaniem?

Umowę dożywocia reguluje art. 908-916 Kodeksu cywilnego. Zgodnie z art. 908 § 1 Kodeksu cywilnego, jeżeli w zamian za przeniesienie własności nieruchomości nabywca zobowiązał się zapewnić zbywcy dożywotnie utrzymanie, powinien on – w braku odmiennej umowy – przyjąć zbywcę jako domownika, dostarczać mu wyżywienia, ubrania, mieszkania, światła i opału, zapewnić odpowiednią pomoc i pielęgnowanie w chorobie oraz sprawić własnym kosztem pogrzeb odpowiadający zwyczajom miejscowym.

Najważniejsza zaleta dożywocia w takich sprawach polega na tym, że nieruchomość przechodzi na nabywcę jeszcze za życia zbywcy, ale w zamian za realne świadczenia opiekuńcze i utrzymaniowe. To nie jest klasyczna darowizna.

W orzecznictwie Sądu Najwyższego przyjmuje się, że nieruchomość przeniesiona na podstawie umowy dożywocia nie podlega doliczeniu do spadku przy obliczaniu zachowku na podstawie art. 993 Kodeksu cywilnego, ponieważ dożywocie jest umową odpłatną. Taki kierunek wynika m.in. z uchwały Sądu Najwyższego z 13 lutego 2024 r., sygn. III CZP 3/23, potwierdzającej utrwaloną linię, że przedmiot umowy dożywocia nie jest darowizną doliczaną do substratu zachowku.

To właśnie sprawia, że dożywocie bywa praktycznie najbezpieczniejsze, gdy partner ma dzieci i istnieje obawa późniejszych roszczeń po jego śmierci.

Co można wpisać do umowy dożywocia?

Umowa dożywocia wymaga aktu notarialnego, ponieważ obejmuje przeniesienie własności nieruchomości. Podstawą jest art. 158 Kodeksu cywilnego w zw. z art. 908 Kodeksu cywilnego. Jej treść można dostosować do konkretnej sytuacji.

W umowie można dokładnie określić, że nabywca ma zapewnić zbywcy na przykład:

• prawo do zamieszkiwania w konkretnych pomieszczeniach,
• wyżywienie albo określony udział w kosztach utrzymania,
• opiekę w chorobie, wizyty lekarskie, zakup leków,
• pokrywanie kosztów mediów, opału, podatku od nieruchomości,
• organizację pogrzebu.

Możliwe jest też ustanowienie dodatkowo służebności osobistej mieszkania. Zgodnie z art. 296 § 1 i art. 301 § 1 Kodeksu cywilnego można obciążyć nieruchomość ograniczonym prawem rzeczowym służącym zaspokojeniu potrzeb oznaczonej osoby fizycznej. W praktyce zwiększa to bezpieczeństwo korzystania z domu.

Jeżeli nieruchomość ma kilku współwłaścicieli, dożywocie może dotyczyć udziału, ale wtedy trzeba bardzo ostrożnie ocenić, czy takie rozwiązanie rzeczywiście zabezpiecza partnerkę w wystarczającym stopniu. Dużo zależy od tego, jak są ukształtowane udziały i kto jeszcze ma prawa do nieruchomości.

Czy testament wystarczy?

Testament może być rozwiązaniem pomocniczym, ale zwykle daje słabszą ochronę niż dożywocie. Na podstawie art. 941 Kodeksu cywilnego rozrządzić majątkiem na wypadek śmierci można jedynie przez testament. Partner może więc powołać partnerkę do całości spadku albo do udziału w spadku.

Problem polega jednak na tym, że dzieci zmarłego mogą mieć roszczenie o zachowek. Uprawnienie do zachowku wynika z art. 991 § 1 Kodeksu cywilnego i przysługuje zstępnym, małżonkowi oraz rodzicom spadkodawcy, którzy byliby powołani do spadku z ustawy. Jeżeli partner ma dwóch synów, to w typowej sytuacji trzeba liczyć się z ich roszczeniami.

Dodatkowo nabycie majątku przez konkubenta podlega zasadom ustawy z dnia 28 lipca 1983 r. o podatku od spadków i darowizn. Partner życiowy nie należy do tzw. grupy zerowej z art. 4a tej ustawy, więc nie korzysta ze zwolnienia przewidzianego dla najbliższej rodziny.

Testament warto sporządzić nawet wtedy, gdy planowana jest umowa dożywocia, bo może uporządkować pozostały majątek, np. oszczędności, samochód czy ruchomości domowe.

Zobacz również:

zabezpieczenie w nieformalnym związku

Czy zawarcie małżeństwa rozwiązuje problem?

Zawarcie małżeństwa rzeczywiście zmienia sytuację spadkową i podatkową. Małżonek dziedziczy z ustawy wraz z dziećmi spadkodawcy zgodnie z art. 931 § 1 Kodeksu cywilnego, przy czym udział małżonka nie może być mniejszy niż jedna czwarta całości spadku.

Małżonek korzysta też z korzystniejszych rozwiązań podatkowych i ma ustawowo silniejszą pozycję niż konkubent. Trzeba jednak pamiętać, że małżeństwo może jednocześnie wywołać skutki majątkowe z art. 31 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, chyba że strony zawrą umowę majątkową małżeńską na podstawie art. 47 § 1 tej ustawy.

W opisanej sytuacji zawarcie nowego małżeństwa byłoby możliwe dopiero po ustaniu poprzedniego. Zgodnie z art. 13 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego nie może zawrzeć małżeństwa osoba pozostająca już w związku małżeńskim.

Dodatkowe dokumenty potrzebne przy ciężkiej chorobie

Samo uregulowanie kwestii spadkowych może nie wystarczyć. Przy ciężkiej chorobie warto przygotować także dokumenty potrzebne jeszcze za życia partnera:

• pełnomocnictwo notarialne lub pisemne do spraw bankowych, urzędowych albo majątkowych – zakres trzeba dostosować do konkretnej instytucji i czynności, z uwzględnieniem art. 98-109 Kodeksu cywilnego,
• upoważnienie do informacji o stanie zdrowia i dokumentacji medycznej na podstawie art. 9 ust. 3 i art. 26 ust. 1 ustawy z dnia 6 listopada 2008 r. o prawach pacjenta i Rzeczniku Praw Pacjenta,
• dyspozycję wkładem na wypadek śmierci w banku – ale tylko w granicach i na rzecz osób wskazanych w art. 56 ust. 1 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. Prawo bankowe; konkubent co do zasady nie należy do tego katalogu, więc to narzędzie zwykle nie zadziała na rzecz partnera,
• uporządkowanie rachunków, umów i dostępu do dokumentów, aby po śmierci nie było problemu z podstawowymi formalnościami.

Wielu partnerów odkłada te sprawy, a potem okazuje się, że konkubent nie może uzyskać informacji w szpitalu, banku albo urzędzie mimo wieloletniego wspólnego życia.

Co z prawem do dalszego mieszkania po śmierci partnera?

Jeżeli partnerka nie nabędzie wcześniej prawa do nieruchomości albo nie zostanie skutecznie zabezpieczona w inny sposób, po śmierci partnera może dojść do konfliktu ze spadkobiercami. Samo faktyczne zamieszkiwanie nie daje trwałej ochrony przed żądaniem opuszczenia nieruchomości przez właścicieli albo współwłaścicieli.

Przepisy przyznające osobom bliskim pewne przejściowe uprawnienia po śmierci spadkodawcy nie zastępują prawa własności ani trwałego tytułu prawnego do domu. Dlatego, jeśli celem jest pozostanie w domu do końca życia, trzeba dążyć do zabezpieczenia rzeczowego albo obligacyjnego jeszcze za życia partnera.

Jeżeli temat dotyczy szerzej wspólnego życia bez ślubu, warto przeczytać także materiał o prawach osób w konkubinacie.

Czy dzieci partnera mogą podważać takie działania?

Mogą kwestionować czynności prawne tylko wtedy, gdy istnieją ku temu podstawy, np. brak świadomości lub swobody przy składaniu oświadczenia woli, pozorność czynności albo wady formalne. W przypadku testamentu podstawy nieważności wskazuje art. 945 § 1 Kodeksu cywilnego. W przypadku aktu notarialnego dotyczącego nieruchomości spory zwykle koncentrują się na stanie świadomości zbywcy i rzeczywistym charakterze umowy.

Przy chorobie nowotworowej albo zaawansowanym wieku szczególnie ważne jest więc, aby dokumenty sporządzać w czasie, gdy partner ma pełną zdolność do świadomego i swobodnego podjęcia decyzji. Notariusz może odmówić dokonania czynności, jeśli poweźmie wątpliwości co do świadomości strony.

W praktyce warto zadbać o:

• jasną i spójną treść czynności,
• brak nacisku ze strony rodziny,
• czytelne potwierdzenie woli partnera,
• komplet dokumentów medycznych, jeśli stan zdrowia może później stać się przedmiotem sporu.

Jak wygląda kolejność działań w praktyce?

W podobnych sprawach rozsądna kolejność jest zwykle następująca:

1. sprawdzenie księgi wieczystej, aktu notarialnego i źródeł finansowania nieruchomości,
2. ustalenie statusu małżeńskiego i ustroju majątkowego partnerki,
3. wybór między dożywociem, testamentem, darowizną albo łączonym rozwiązaniem,
4. sporządzenie dokumentów u notariusza,
5. przygotowanie pełnomocnictw i upoważnień medycznych,
6. uporządkowanie pozostałych spraw majątkowych i dokumentów.

Jeżeli w grę wchodzą także rozliczenia majątkowe między partnerami, pomocny może być artykuł: rozliczenia majątkowe po rozstaniu konkubentów.

FAQ

Czy konkubent dziedziczy po partnerze bez testamentu?

Nie. Konkubent nie należy do kręgu spadkobierców ustawowych określonych w art. 931-940 Kodeksu cywilnego.

Czy umowa dożywocia zawsze jest lepsza od testamentu?

Nie zawsze, ale często daje silniejszą ochronę, gdy partner ma dzieci i istnieje ryzyko zachowku. Ostateczny wybór zależy od stanu własności nieruchomości, stanu zdrowia i relacji rodzinnych.

Czy dzieci partnera mogą żądać zachowku od domu przekazanego w dożywociu?

Co do zasady nie, ponieważ umowa dożywocia jest umową odpłatną, a jej przedmiot nie jest doliczany do spadku jak darowizna przy obliczaniu zachowku.

Czy pozostawanie w małżeństwie z inną osobą wpływa na sytuację majątkową konkubentki?

Tak. Jeśli istnieje wspólność ustawowa małżeńska, udział nabyty w czasie małżeństwa może wejść do majątku wspólnego małżonków zgodnie z art. 31 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego.

Czy długoletni związek daje prawo do pozostania w domu po śmierci partnera?

Nie sam z siebie. Potrzebny jest skuteczny tytuł prawny, np. własność, udział, służebność, dożywocie albo inne ważne rozrządzenie dokonane za życia partnera.

Źródła

• art. 31 § 1, art. 33, art. 47 § 1, art. 13 § 1 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy
• art. 56 ust. 1 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. Prawo bankowe
• art. 9 ust. 3, art. 26 ust. 1 ustawy z dnia 6 listopada 2008 r. o prawach pacjenta i Rzeczniku Praw Pacjenta
• art. 98-109, art. 158, art. 296 § 1, art. 301 § 1, art. 908-916, art. 931-940, art. 941, art. 991 § 1, art. 993, art. 945 § 1 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. Kodeks cywilny
• ustawa z dnia 28 lipca 1983 r. o podatku od spadków i darowizn, w szczególności art. 4a
• uchwała Sądu Najwyższego z 13 lutego 2024 r., sygn. III CZP 3/23
• wyrok Sądu Apelacyjnego w Krakowie z 8 grudnia 2020 r., sygn. I ACa 348/19