Rozliczenie po rozstaniu konkubentów za remont i wyposażenie mieszkania

Jak rozlicza się konkubentów po rozstaniu?

Konkubinat nie jest w polskim prawie odrębną instytucją z własnym ustrojem majątkowym. Oznacza to, że do partnerów nie stosuje się przepisów o ustawowej wspólności majątkowej małżeńskiej z art. 31 § 1 ustawy z 25.02.1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy. Po rozstaniu nie ma więc automatycznego podziału majątku „po połowie”.

W praktyce rozliczenie opiera się przede wszystkim na przepisach ustawy z 23.04.1964 r. – Kodeks cywilny, zwłaszcza o własności, bezpodstawnym wzbogaceniu, nienależnym świadczeniu, pożyczce oraz ewentualnie współwłasności, jeżeli dana rzecz została nabyta wspólnie.

Jeżeli mieszkanie należy wyłącznie do jednej osoby albo – jak w opisanej sytuacji – pochodzi od babci i nie stanowi majątku partnera, to drugi partner nie nabywa z tego powodu udziału w mieszkaniu tylko dlatego, że finansował jego urządzenie lub remont. Może natomiast dochodzić zwrotu nakładów, jeśli zwiększyły wartość cudzej nieruchomości i nie było podstawy, by uznać je za darowiznę.

Co w opisanej sytuacji jest najważniejsze?

W przedstawionym stanie faktycznym trzeba rozdzielić trzy różne kwestie:

• własność mieszkania,
• spłatę kredytu zaciągniętego przez partnera,
• rozliczenie wyposażenia i nakładów na lokal po ewentualnym rozstaniu.

Jeżeli partner zaciągnął kredyt konsumencki wyłącznie na siebie, to wobec banku dłużnikiem pozostaje tylko on. Spłata tego kredytu przez babcię nie zmienia automatycznie własności rzeczy kupionych za kredyt ani nie daje babci praw do mieszkania. Dlatego trzeba osobno uregulować relację: babcia–partner oraz partner–właścicielka mieszkania.

Rzeczy ruchome a nakłady trwale związane z mieszkaniem

Przy rozstaniu trzeba odróżnić rzeczy ruchome od nakładów trwale związanych z lokalem.

Zgodnie z art. 47 § 1 Kodeksu cywilnego część składowa rzeczy nie może być odrębnym przedmiotem własności i innych praw rzeczowych. Z kolei art. 47 § 2 Kodeksu cywilnego wskazuje, że częścią składową jest wszystko, czego nie można odłączyć bez uszkodzenia albo istotnej zmiany całości lub przedmiotu odłączonego. Dlatego płytki, panele, armatura czy trwała zabudowa z reguły nie mogą być po prostu zabrane po rozstaniu.

Jeżeli partner sfinansował takie elementy w mieszkaniu należącym do drugiej strony, w grę najczęściej wchodzi roszczenie o rozliczenie nakładów pieniężnych, a nie o wydanie tych elementów.

Na jakiej podstawie prawnej można żądać zwrotu nakładów?

W zależności od okoliczności roszczenia po rozstaniu mogą wynikać z różnych podstaw prawnych.

• Bezpodstawne wzbogacenie – art. 405 Kodeksu cywilnego. Kto bez podstawy prawnej uzyskał korzyść majątkową kosztem innej osoby, powinien wydać korzyść w naturze, a gdy to niemożliwe – zwrócić jej wartość.
• Nienależne świadczenie – art. 410 § 1 i § 2 Kodeksu cywilnego, gdy ktoś spełnił świadczenie, chociaż nie był zobowiązany albo podstawa świadczenia odpadła.
• Współwłasność rzeczy ruchomych – art. 195 Kodeksu cywilnego i następne, gdy rzecz kupiono wspólnie albo z okoliczności wynika, że miała należeć do obojga.
• Pożyczka – art. 720 § 1 Kodeksu cywilnego, jeżeli środki zostały przekazane z obowiązkiem zwrotu.

To, która podstawa będzie właściwa, zależy od konkretnego stanu faktycznego: kto płacił, na czyj rachunek, jakie były ustalenia partnerów i czy można wykazać zamiar darowania środków albo rzeczy. Sam fakt pozostawania w związku nie przesądza, że każdy wydatek był prezentem.

Jeżeli chcesz szerzej uporządkować zasady rozliczeń po ustaniu związku, pomocny może być też materiał o rozliczeniach z partnerem.

Czy pożyczka od babci to dobre rozwiązanie?

Tak, ale pod warunkiem że zostanie poprawnie przygotowana. Umowa pożyczki jest uregulowana w art. 720 § 1 Kodeksu cywilnego. Przez umowę pożyczki dający pożyczkę zobowiązuje się przenieść na własność biorącego określoną ilość pieniędzy, a biorący zobowiązuje się zwrócić tę samą ilość pieniędzy.

Jeżeli babcia chce spłacić kredyt partnera, najbezpieczniejszy wariant to zawarcie z partnerem pisemnej umowy pożyczki, w której należy określić co najmniej:

• kwotę pożyczki,
• termin i sposób wypłaty,
• harmonogram spłat,
• czy pożyczka jest nieoprocentowana,
• termin ostatecznej spłaty,
• zabezpieczenie,
• skutki opóźnienia.

Dla celów dowodowych forma dokumentowa albo pisemna jest konieczna. Zgodnie z art. 720 § 2 Kodeksu cywilnego umowa pożyczki, której wartość przekracza 1000 zł, wymaga zachowania formy dokumentowej.

W praktyce warto, aby pieniądze zostały przelane bezpośrednio przelewem, z jasnym tytułem transakcji. Jeżeli babcia spłaci kredyt w banku bez odpowiedniego opisania stosunku prawnego z partnerem, późniejsze dochodzenie zwrotu może być trudniejsze dowodowo.

Podatek od pożyczki – na co uważać?

Nie można z góry przyjąć, że w każdej sytuacji wystąpi wyłącznie „jedynie PCC” albo że podatku na pewno nie będzie. Skutki podatkowe zależą od tego, kto komu pożycza pieniądze i czy spełnione są warunki zwolnienia.

Zgodnie z art. 1 ust. 1 pkt 1 lit. b oraz art. 7 ust. 1 pkt 4 ustawy z 9.09.2000 r. o podatku od czynności cywilnoprawnych umowa pożyczki co do zasady podlega PCC według stawki 0,5%.

Jednocześnie ustawa przewiduje zwolnienia, ale zakres zwolnienia zależy od stopnia pokrewieństwa i spełnienia warunków formalnych, w tym niekiedy od udokumentowania przekazania środków na rachunek płatniczy oraz złożenia deklaracji. Ponieważ w opisanym stanie faktycznym pożyczkobiorcą ma być partner, czyli osoba obca dla babci, nie można korzystać z rodzinnych zwolnień przewidzianych dla najbliższych. To oznacza, że zasadniczo PCC może wystąpić.

Obowiązek podatkowy przy umowie pożyczki ciąży na biorącym pożyczkę – art. 4 pkt 7 ustawy o PCC – a deklarację składa się co do zasady w terminie 14 dni od powstania obowiązku podatkowego, zgodnie z art. 10 ust. 1 tej ustawy. W indywidualnej sprawie warto jednak sprawdzić aktualne brzmienie przepisów i sposób dokonania czynności.

Jak zabezpieczyć spłatę pożyczki?

Sama umowa pożyczki to za mało, jeśli kwota jest wysoka. Można rozważyć dodatkowe zabezpieczenia, na przykład:

• uznanie długu i harmonogram spłat,
• weksel,
• poręczenie – art. 876 § 1 Kodeksu cywilnego,
• poddanie się egzekucji w akcie notarialnym – art. 777 § 1 pkt 4 albo 5 ustawy z 17.11.1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego.

W praktyce przy większej kwocie najpewniejsze jest rozważenie aktu notarialnego z poddaniem się egzekucji. Taki dokument może istotnie uprościć dochodzenie należności, jeśli partner przestanie spłacać pożyczkę.

Jak uregulować rozliczenia między partnerami już teraz?

Najrozsądniejsze jest przygotowanie odrębnej umowy między partnerami, która nie musi być aktem notarialnym, chyba że strony chcą nadać jej większą moc dowodową albo połączyć ją z oświadczeniami notarialnymi. W takiej umowie warto ustalić:

• które rzeczy stanowią własność partnera, które właścicielki mieszkania, a które są wspólne,
• które wydatki są traktowane jako zwrotne nakłady na cudzą nieruchomość,
• czy po rozstaniu ruchome rzeczy partner może zabrać, czy druga strona ma prawo je odkupić,
• jak wycenia się rzeczy i nakłady – według wartości zakupu, wartości rynkowej, stopnia zużycia albo opinii rzeczoznawcy,
• w jakim terminie nastąpi rozliczenie po rozstaniu,
• jakie dokumenty potwierdzają zakup: faktury, paragony, przelewy, korespondencja.

Dobrze, aby do umowy dołączyć załącznik z listą konkretnych rzeczy: meble, AGD, armatura, zabudowa, panele, oświetlenie. Przy każdej pozycji warto wpisać źródło finansowania i przewidywany sposób rozliczenia.

Szerzej temat porządkuje także rozliczenia konkubentów po rozstaniu, gdzie opisano najczęstsze zasady podziału wydatków i majątku po ustaniu związku.

Czy warto robić akt notarialny?

Akt notarialny nie jest obowiązkowy dla zwykłej umowy o zasady rozliczeń konkubentów ani dla samej pożyczki. Może jednak być bardzo przydatny, gdy:

• kwoty są wysokie,
• chodzi o rozliczenie wieloletnich nakładów,
• strony chcą zminimalizować ryzyko sporu co do treści ustaleń,
• pożyczka ma być dodatkowo zabezpieczona oświadczeniem o poddaniu się egzekucji.

W opisanej sytuacji najpraktyczniejsze bywa połączenie dwóch dokumentów: pisemnej umowy pożyczki babci z partnerem oraz umowy partnerów o wzajemnych rozliczeniach dotyczących mieszkania i wyposażenia. Jeżeli kwoty są znaczne, warto rozważyć notariusza przynajmniej dla części pożyczkowej.

Jakie dowody gromadzić już teraz?

Nawet najlepsza umowa nie zastąpi podstawowych dowodów. W razie sporu sąd będzie oceniał, kto rzeczywiście poniósł wydatek i jaki był jego cel. Dlatego warto zachować:

• umowy kredytowe i potwierdzenia spłaty rat,
• faktury imienne i paragony,
• potwierdzenia przelewów,
• zamówienia internetowe,
• korespondencję mailową lub SMS dotyczącą ustaleń,
• zdjęcia stanu mieszkania przed i po remoncie,
• protokół z listą rzeczy pozostających w mieszkaniu.

Im bardziej mieszają się środki obu stron, tym większe ryzyko sporu. Właśnie dlatego lepiej nie finansować wszystkich wydatków jedną kartą lub z jednego konta bez późniejszego rozpisania, co kto faktycznie pokrył.

Co jeśli po rozstaniu partner zostawi wyposażenie w mieszkaniu?

Jeżeli partner po rozstaniu nie zabierze ruchomych rzeczy albo strony uzgodnią, że pozostaną one w mieszkaniu, najlepiej sporządzić pisemne porozumienie o przejęciu tych rzeczy za określoną kwotę. W przeciwnym razie może powstać spór, czy rzeczy zostały porzucone, użyczone, darowane czy miały być później odebrane.

Nie należy zakładać automatycznie, że pozostawienie rzeczy w mieszkaniu oznacza ich darowiznę. Darowizna jest uregulowana w art. 888 § 1 Kodeksu cywilnego i wymaga ustalenia, że darczyńca chciał nieodpłatnie przysporzyć korzyść obdarowanemu. Jeśli takiego zamiaru nie było, można nadal dochodzić rozliczenia.

Przedawnienie roszczeń

Roszczenia majątkowe co do zasady ulegają przedawnieniu. Zgodnie z art. 118 Kodeksu cywilnego, jeżeli przepis szczególny nie stanowi inaczej, termin przedawnienia wynosi 6 lat, a dla roszczeń o świadczenia okresowe oraz związanych z prowadzeniem działalności gospodarczej – 3 lata. Koniec terminu przypada na ostatni dzień roku kalendarzowego, chyba że termin przedawnienia jest krótszy niż 2 lata.

To, od kiedy liczyć przedawnienie, zależy od rodzaju roszczenia i chwili, w której stało się wymagalne. W sprawach o rozliczenia konkubentów bywa to sporne, dlatego nie warto zwlekać z formalnym wezwaniem do zapłaty i uporządkowaniem dokumentów po rozstaniu.

Najbezpieczniejszy model dla opisanej sprawy

W opisanej sytuacji praktycznie najbezpieczniejsze jest:

1. zawarcie pisemnej umowy pożyczki między babcią a partnerem,
2. udokumentowanie przelewu środków,
3. dopilnowanie obowiązków podatkowych po stronie pożyczkobiorcy,
4. spisanie między partnerami umowy o zasadach rozliczania wyposażenia i nakładów,
5. dołączenie listy rzeczy ruchomych i nakładów trwałych z określeniem zasad wyceny.

Jeżeli zależy Państwu na maksymalnym bezpieczeństwie, warto rozważyć dokument notarialny i mocniejsze zabezpieczenie pożyczki. Samo ustne porozumienie przy kwocie rzędu 80 tys. zł jest zbyt ryzykowne.

Przy konfliktowym rozstaniu często wracają również żądania zwrotu pieniędzy po stronie byłego partnera – podobny problem omawia tekst o sprawie: zakończenie konkubinatu.

FAQ

Czy konkubent ma prawo do połowy mieszkania po remoncie?

Nie, samo finansowanie remontu cudzego mieszkania nie daje udziału we własności lokalu. Może natomiast uzasadniać roszczenie o zwrot nakładów, zależnie od ustaleń stron i dowodów.

Czy meble kupione przez partnera można po prostu zatrzymać?

Nie zawsze. Jeśli partner jest właścicielem rzeczy ruchomych, co do zasady może je odebrać. Jeżeli mają zostać w mieszkaniu, najlepiej spisać porozumienie o przejęciu za określoną kwotę.

Czy pożyczka od babci dla partnera musi być zgłoszona do urzędu skarbowego?

Co do zasady umowa pożyczki podlega PCC, a obowiązek podatkowy ciąży na pożyczkobiorcy. Zakres obowiązków formalnych zależy od treści czynności i tego, czy przysługuje jakiekolwiek zwolnienie. W opisanym układzie rodzinne zwolnienia zwykle nie mają zastosowania, bo partner nie jest dla babci osobą z najbliższej rodziny.

Czy umowa między konkubentami musi być notarialna?

Nie, co do zasady wystarczy dobrze przygotowana umowa pisemna. Akt notarialny warto rozważyć przy wysokich kwotach albo gdy pożyczka ma być zabezpieczona oświadczeniem o poddaniu się egzekucji.

Co zrobić, gdy nie ma faktur za remont i wyposażenie?

Wtedy znaczenie mają inne dowody: przelewy, korespondencja, zamówienia internetowe, zdjęcia, zeznania świadków i lista rzeczy sporządzona przez strony. Brak faktur nie zamyka drogi do rozliczenia, ale ją utrudnia.

Źródła

• art. 47 § 1–2, art. 118, art. 195 i nast., art. 405, art. 410 § 1–2, art. 720 § 1–2, art. 876 § 1, art. 888 § 1 ustawy z 23.04.1964 r. – Kodeks cywilny.
• art. 31 § 1 ustawy z 25.02.1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy.
• art. 1 ust. 1 pkt 1 lit. b, art. 4 pkt 7, art. 7 ust. 1 pkt 4, art. 10 ust. 1 ustawy z 9.09.2000 r. o podatku od czynności cywilnoprawnych.
• art. 777 § 1 pkt 4–5 ustawy z 17.11.1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego.