Zwrot pieniędzy od byłego partnera po rozstaniu

Rozliczenia po rozstaniu konkubentów – od czego zacząć

Po zakończeniu związku nieformalnego nie ma automatycznego „podziału majątku” tak jak przy rozwodzie. Wynika to z tego, że wspólność ustawowa powstaje tylko między małżonkami na podstawie art. 31 § 1 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy. Do konkubinatu tych przepisów się nie stosuje. Zbliżonym zagadnieniem jest rozliczenie po rozstaniu konkubentów za remont i wyposażenie mieszkania.

Dlatego, aby odzyskać pieniądze od byłego partnera, trzeba ustalić konkretną podstawę prawną żądania. W praktyce najczęściej wchodzą w grę:

• umowa pożyczki – art. 720 § 1 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny,
• bezpodstawne wzbogacenie – art. 405 Kodeksu cywilnego,
• nienależne świadczenie – art. 410 § 1 i § 2 Kodeksu cywilnego,
• zwrot nakładów na cudzy majątek – zależnie od okoliczności, również przez pryzmat art. 405 Kodeksu cywilnego.

To, która podstawa będzie najlepsza, zależy od tego, po co pieniądze były przekazywane, czy miały być oddane i jak to zostało udokumentowane.

Czy pomoc finansowa dla partnera zawsze podlega zwrotowi?

Nie. Nie każda kwota przekazana partnerowi po rozstaniu będzie do odzyskania. Sąd zwykle bada, czy była to:

• zwykła pomoc w związku i udział w kosztach wspólnego życia,
• darowizna, o której mowa w art. 888 § 1 Kodeksu cywilnego,
• pożyczka z obowiązkiem zwrotu,
• spłata cudzego długu bez własnego obowiązku,
• świadczenie spełnione w określonym celu, który później odpadł.

Jeżeli opłacała Pani alimenty, kredyty, abonamenty czy inne zobowiązania byłego partnera z własnych pieniędzy, a partner deklarował zwrot, to sprawa może być oceniana jako pożyczka albo jako świadczenie nienależne. Jeżeli natomiast były to zwykłe, bieżące koszty wspólnego gospodarstwa domowego, odzyskanie ich bywa znacznie trudniejsze.

W sprawach konkubenckich sądy często odwołują się do konstrukcji bezpodstawnego wzbogacenia. Zgodnie z art. 405 Kodeksu cywilnego, kto bez podstawy prawnej uzyskał korzyść majątkową kosztem innej osoby, ma obowiązek wydać korzyść w naturze, a gdy to niemożliwe – zwrócić jej wartość. Z kolei art. 410 § 2 Kodeksu cywilnego stanowi, że świadczenie jest nienależne m.in. wtedy, gdy zamierzony cel świadczenia nie został osiągnięty albo podstawa świadczenia odpadła.

W orzecznictwie dopuszcza się rozliczenia byłych konkubentów właśnie na tej podstawie, zwłaszcza gdy jedna osoba finansowała majątek albo zobowiązania drugiej bez skutecznego i trwałego uzasadnienia prawnego.

Jaką podstawę prawną wybrać w opisanej sytuacji?

W opisanym stanie faktycznym najczęściej rozważa się dwie drogi.

1. Pożyczka lub uznanie długu

Jeżeli partner obiecał oddać pieniądze, a z dokumentu albo wiadomości wynika obowiązek zwrotu, można oprzeć żądanie na art. 720 § 1 Kodeksu cywilnego. Przepis ten stanowi, że przez umowę pożyczki dający pożyczkę zobowiązuje się przenieść na własność biorącego określoną ilość pieniędzy, a biorący zobowiązuje się zwrócić tę samą ilość pieniędzy.

Gdy kwota pożyczki przekracza 1000 zł, dla celów dowodowych zastosowanie ma art. 720 § 2 Kodeksu cywilnego, zgodnie z którym umowa pożyczki wymaga zachowania formy dokumentowej. Brak takiej formy nie powoduje automatycznie nieważności umowy, ale może utrudniać jej wykazanie. W praktyce dokumentem mogą być nie tylko podpisana kartka, lecz także e-mail, SMS czy komunikator, jeśli wynika z nich treść zobowiązania.

Jeżeli istnieje odręcznie spisane zobowiązanie na część kwoty, to warto je analizować przede wszystkim właśnie pod kątem pożyczki lub uznania długu.

2. Bezpodstawne wzbogacenie lub nienależne świadczenie

Jeżeli nie da się bezpiecznie wykazać pożyczki, alternatywnie można powoływać się na art. 405 Kodeksu cywilnego i art. 410 § 2 Kodeksu cywilnego. Taka podstawa bywa właściwa wtedy, gdy jedna osoba spłacała cudze zobowiązania albo przekazywała środki na potrzeby drugiej strony, a po rozpadzie relacji okazało się, że zatrzymanie korzyści przez byłego partnera nie ma już usprawiedliwienia.

Trzeba jednak pamiętać, że wynik sprawy zależy od szczegółów. Sąd może uznać część wydatków za zwykłe koszty wspólnego życia, a część za kwoty podlegające zwrotowi. Właśnie dlatego tak ważne jest rozbicie roszczenia na pozycje: alimenty, kredyt, czynsz, media, przelewy gotówkowe, zakupy, spłaty komornicze.

Jakie dowody są najważniejsze

W sprawie o zwrot pieniędzy od byłego partnera najczęściej decydują dowody, a nie sama ocena moralna sytuacji. Największe znaczenie mają:

• potwierdzenia przelewów bankowych,
• historia rachunku z opisami transakcji,
• odręczne zobowiązanie podpisane przez partnera,
• SMS-y, e-maile, wiadomości z komunikatorów, w których partner potwierdza dług lub obiecuje zwrot,
• wezwanie do zapłaty i potwierdzenie jego doręczenia,
• zeznania świadków, którzy wiedzieli o pożyczce albo o prośbach o pomoc finansową,
• dokumenty pokazujące, że pieniądze poszły na jego osobiste długi, a nie na wspólne utrzymanie.

Jeżeli część pieniędzy była przekazywana gotówką, warto zabezpieczyć wszelkie pośrednie dowody: wpisy w kalendarzu, rozmowy, zdjęcia dokumentów, potwierdzenia wypłat z bankomatu zestawione z wiadomościami od partnera. Im lepiej uda się pokazać związek pomiędzy wypłatą a jego zobowiązaniem, tym lepiej.

Wezwanie do zapłaty – co powinno zawierać

Przed pozwem warto wysłać byłemu partnerowi pisemne wezwanie do zapłaty. Nie jest ono co do zasady warunkiem ważności pozwu, ale ma duże znaczenie praktyczne i dowodowe. Po pierwsze, pozwala jasno określić wysokość żądania. Po drugie, od chwili wymagalności można żądać odsetek ustawowych za opóźnienie na podstawie art. 481 § 1 i § 2 Kodeksu cywilnego.

W wezwaniu warto wskazać:

• dokładną kwotę,
• z czego wynika roszczenie,
• listę najważniejszych płatności,
• termin zapłaty, np. 7 albo 14 dni od doręczenia,
• numer rachunku bankowego,
• zapowiedź skierowania sprawy do sądu w razie braku zapłaty.

Najbezpieczniej wysłać wezwanie listem poleconym za potwierdzeniem odbioru albo na aktualny adres za granicą, jeżeli jest znany. Można równolegle wysłać skan e-mailem lub komunikatorem, ale podstawą dowodową powinno pozostać doręczenie pisemne.

Czy można odzyskać także odsetki?

Tak. Jeżeli dłużnik nie zapłaci w terminie wskazanym w wezwaniu, wierzyciel może żądać odsetek ustawowych za opóźnienie na podstawie art. 481 § 1 Kodeksu cywilnego, nawet jeżeli nie poniósł z tego powodu konkretnej szkody. Wysokość odsetek ustawowych za opóźnienie określa art. 481 § 2 Kodeksu cywilnego oraz właściwe obwieszczenia Ministra Sprawiedliwości.

W pozwie można więc domagać się:

• kwoty głównej,
• odsetek ustawowych za opóźnienie od konkretnego dnia,
• zwrotu kosztów procesu według zasad z art. 98 § 1 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego, jeżeli sprawa zostanie wygrana.

Przedawnienie roszczenia – kiedy trzeba działać

Terminy przedawnienia są bardzo ważne. Co do zasady zgodnie z art. 118 Kodeksu cywilnego termin przedawnienia wynosi 6 lat, a dla roszczeń o świadczenia okresowe oraz roszczeń związanych z prowadzeniem działalności gospodarczej – 3 lata. Koniec terminu przedawnienia przypada na ostatni dzień roku kalendarzowego, chyba że termin jest krótszy niż 2 lata.

Trzeba jednak ustalić, od kiedy termin biegnie. Zgodnie z art. 120 § 1 Kodeksu cywilnego przedawnienie zaczyna się od dnia, w którym roszczenie stało się wymagalne. Przy pożyczce będzie to zwykle dzień, w którym partner miał oddać pieniądze. Jeżeli termin zwrotu nie był oznaczony, znaczenie może mieć wezwanie do zapłaty. Przy bezpodstawnym wzbogaceniu lub nienależnym świadczeniu moment wymagalności bywa bardziej sporny i zależy od okoliczności sprawy.

Jeżeli były partner prowadził działalność gospodarczą, nie oznacza to jeszcze automatycznie 3-letniego terminu. Krótszy termin dotyczy roszczeń związanych z prowadzeniem działalności gospodarczej, a nie wszystkich roszczeń przeciwko przedsiębiorcy. Dlatego tę kwestię warto ocenić indywidualnie.

Pozew o zapłatę – do jakiego sądu i za ile

Jeżeli były partner nie zwróci pieniędzy po wezwaniu, pozostaje pozew o zapłatę. W sprawach o 20 000 zł właściwy rzeczowo będzie co do zasady sąd rejonowy, ponieważ zgodnie z art. 17 pkt 4 Kodeksu postępowania cywilnego do właściwości sądów okręgowych należą sprawy o prawa majątkowe, w których wartość przedmiotu sporu przewyższa 100 000 zł, z wyjątkami tam wskazanymi.

Co do właściwości miejscowej podstawową regułę określa art. 27 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego – powództwo wytacza się przed sąd pierwszej instancji, w którego okręgu pozwany ma miejsce zamieszkania. W niektórych sytuacjach można rozważać też właściwość przemienną, ale to zależy od podstawy roszczenia.

W pozwie trzeba dokładnie opisać:

• jakie kwoty zostały przekazane,
• kiedy i w jakiej formie,
• na co były przeznaczone,
• dlaczego mają zostać zwrócone,
• jakie dowody to potwierdzają.

Opłata od pozwu w sprawie o zapłatę ustalana jest według ustawy z dnia 28 lipca 2005 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych. Przy pozwie o prawa majątkowe pobiera się opłatę stosunkową zgodnie z art. 13 ust. 1 tej ustawy, co do zasady w wysokości 5% wartości przedmiotu sporu, nie mniej niż 30 zł i nie więcej niż 200 000 zł.

Jeżeli były partner wyjechał za granicę

Wyjazd za granicę nie zamyka drogi do dochodzenia pieniędzy. Trzeba jednak prawidłowo oznaczyć adres pozwanego i zadbać o skuteczne doręczenia. Jeżeli pozwany mieszka w innym państwie UE, zastosowanie mogą mieć przepisy o transgranicznym doręczaniu pism i jurysdykcji. To komplikuje postępowanie, ale nie wyklucza pozwu.

Jeżeli adres za granicą jest nieznany, najpierw warto go ustalić, bo bez tego sprawa może się wydłużyć. W praktyce duże znaczenie ma również to, czy były partner ma w Polsce majątek lub rachunki, z których później da się prowadzić egzekucję.

Przemoc i nękanie po rozstaniu – osobny wątek prawny

Jeżeli po rozstaniu doszło do pobicia lub uporczywego nękania, są to odrębne kwestie od roszczenia o zwrot pieniędzy. W zależności od zachowania mogą wchodzić w grę przepisy karne, w szczególności art. 190a § 1 ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks karny dotyczący stalkingu, a przy naruszeniu nietykalności lub uszkodzeniu ciała także inne przepisy Kodeksu karnego.

Tego rodzaju zachowania warto dokumentować osobno: zgłoszenia na policję, obdukcja, wydruki wiadomości, nagrania, dane świadków. Taka dokumentacja nie tylko może służyć w sprawie karnej, ale czasem wzmacnia też wiarygodność strony w sporze cywilnym.

Praktyczna ocena opisanej sprawy

Jeżeli posiada Pani odręczne zobowiązanie na część kwoty oraz potwierdzenia przelewów na pozostałą część, to istnieją realne podstawy do dochodzenia roszczenia. Najbezpieczniej byłoby:

1. sporządzić dokładne zestawienie wszystkich przekazanych kwot,
2. podzielić je na kategorie: pożyczka, spłata jego zobowiązań, bieżące utrzymanie,
3. zabezpieczyć wiadomości potwierdzające obowiązek zwrotu,
4. wysłać przedsądowe wezwanie do zapłaty,
5. po bezskutecznym upływie terminu wnieść pozew o zapłatę.

Trzeba jednak liczyć się z tym, że były partner może twierdzić, iż pieniądze były darowizną albo normalnym wsparciem w związku. Dlatego kluczowe będzie pokazanie, że nie były to dobrowolne prezenty, lecz środki przekazane z oczekiwaniem zwrotu albo na skutek szczególnej, później odpadłej podstawy świadczenia.

Tabela: jaka podstawa roszczenia w jakiej sytuacji

FAQ

Czy odręcznie spisane zobowiązanie wystarczy do wygrania sprawy?

Może być bardzo ważnym dowodem, ale sąd ocenia je razem z innymi materiałami. Najlepiej, gdy dokument da się powiązać z przelewami, wiadomościami i datami płatności.

Czy mogę żądać zwrotu pieniędzy wydanych na alimenty byłego partnera?

Tak, jeżeli to Pani faktycznie pokrywała jego osobisty obowiązek i były ustalenia co do zwrotu albo brak było podstaw do trwałego obciążenia Pani tym kosztem. Taka pozycja powinna być jednak osobno opisana i udowodniona.

Czy samo rozstanie oznacza automatyczny zwrot wszystkiego, co dałam partnerowi?

Nie. Zwrot zależy od tego, czy chodziło o pożyczkę, darowiznę, zwykłe utrzymanie związku czy świadczenie nienależne. Każdą kategorię wydatków trzeba ocenić oddzielnie.

Czy warto iść do sądu o około 20 tys. zł?

Jeżeli są dokumenty i da się logicznie wykazać podstawę roszczenia, to tak. Przy takiej kwocie koszt procesu zwykle jest uzasadniony ekonomicznie, zwłaszcza gdy istnieje szansa na odzyskanie także odsetek i kosztów postępowania.

Czy wiadomości z Messengera lub SMS-y są dowodem?

Tak. Mogą stanowić dowód w postępowaniu cywilnym, zwłaszcza gdy potwierdzają prośby o pieniądze, obietnicę zwrotu albo uznanie zadłużenia.

Źródła

• art. 31 § 1 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy
• art. 118, art. 120 § 1, art. 405, art. 410 § 1 i § 2, art. 481 § 1 i § 2, art. 720 § 1 i § 2, art. 888 § 1 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny
• art. 17 pkt 4, art. 27 § 1, art. 98 § 1 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego
• art. 13 ust. 1 ustawy z dnia 28 lipca 2005 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych
• art. 190a § 1 ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks karny
• wyrok Sądu Apelacyjnego w Białymstoku z 27 września 2018 r., I ACa 397/18
• wyrok Sądu Apelacyjnego w Białymstoku z 26 kwietnia 2019 r., I ACa 636/18