Gwałt w małżeństwie – co zrobić i jakie prawa ma pokrzywdzona osoba

W opisanej sytuacji istnieją podstawy, aby traktować zachowanie męża bardzo poważnie również na gruncie prawa karnego. Małżeństwo nie daje żadnej osobie „prawa” do wymuszania współżycia. Jeżeli dochodzi do doprowadzania Pani do kontaktów seksualnych wbrew woli, przy wykorzystaniu przemocy, groźby bezprawnej albo podstępu, może to stanowić przestępstwo zgwałcenia.

Kiedy dochodzi do zgwałcenia w małżeństwie?

Zgodnie z art. 197 § 1 ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks karny, kto przemocą, groźbą bezprawną lub podstępem doprowadza inną osobę do obcowania płciowego, podlega karze pozbawienia wolności od lat 2 do 15. Z kolei art. 197 § 2 Kodeksu karnego przewiduje taką samą karalność za doprowadzenie w ten sam sposób do poddania się innej czynności seksualnej albo wykonania takiej czynności.

To oznacza, że o przestępstwie może chodzić nie tylko wtedy, gdy sprawca używa siły fizycznej. Znaczenie może mieć także grożenie, zastraszanie, psychiczne przełamywanie oporu, wykorzystywanie stanu choroby, zależności lub sytuacji, w której ofiara nie jest w stanie swobodnie wyrazić zgody. Ocena zawsze zależy od konkretnych okoliczności.

Samo pozostawanie w małżeństwie nie uchyla ochrony karnej. W polskim prawie nie istnieje wyjątek, który wyłączałby odpowiedzialność za zgwałcenie popełnione wobec współmałżonka.

Jeżeli oprócz wymuszania współżycia występuje ciągłe poniżanie, awantury, groźby, krzyki wobec dzieci albo izolowanie domowników, warto rozważyć także, czy zachowanie sprawcy nie wyczerpuje znamion znęcania się nad rodziną.

Jakie inne przepisy mogą mieć zastosowanie?

W praktyce w takich sprawach często analizuje się nie tylko art. 197 Kodeksu karnego, ale również art. 207 § 1 Kodeksu karnego. Przepis ten stanowi, że kto znęca się fizycznie lub psychicznie nad osobą najbliższą, podlega karze pozbawienia wolności od 3 miesięcy do lat 5.

Jeżeli sprawca swoim zachowaniem wywołuje u pokrzywdzonej ból, cierpienie, lęk, poczucie zagrożenia, a przemoc ma charakter powtarzalny lub długotrwały, organy ścigania mogą badać oba czyny równolegle. W zależności od stanu faktycznego mogą też pojawić się inne kwalifikacje prawne, np. naruszenie czynności narządu ciała lub rozstrój zdrowia z art. 157 Kodeksu karnego, groźby karalne z art. 190 § 1 Kodeksu karnego albo bezprawne pozbawienie wolności z art. 189 § 1 Kodeksu karnego.

Warto też pamiętać, że przemoc seksualna w relacji małżeńskiej nie wyklucza uruchomienia działań ochronnych poza postępowaniem karnym, w tym rozwiązań przewidzianych dla przemocy domowej.

Gdzie zgłosić sprawę?

Zawiadomienie o podejrzeniu popełnienia przestępstwa można złożyć:

• na policji – ustnie do protokołu albo pisemnie,
• w prokuraturze – również ustnie do protokołu albo pisemnie.

Policja ma obowiązek przyjąć zawiadomienie o przestępstwie. Wynika to z art. 304 § 2 ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks postępowania karnego w związku z ustawowymi obowiązkami organów ścigania. Pokrzywdzona może żądać potwierdzenia złożenia zawiadomienia.

Jeżeli dochodzi do przemocy domowej, samo procedura ochrony po doniesieniu na policję może zostać uruchomiona niezależnie od Pani zgody, jeżeli funkcjonariusz stwierdzi przemoc domową.

Warto w zawiadomieniu opisać:

• na czym polegało wymuszanie współżycia,
• jak długo trwa przemoc,
• czy występowały groźby, szantaż, izolowanie lub przemoc wobec dziecka,
• czy były obrażenia, ból, pogorszenie zdrowia, leczenie,
• jakie dowody już istnieją.

Czy zgwałcenie jest nadal ścigane na wniosek?

Nie. To bardzo istotna zmiana. Obecnie przestępstwo z art. 197 Kodeksu karnego jest ścigane z urzędu. Oznacza to, że po uzyskaniu informacji o podejrzeniu popełnienia czynu organy ścigania mogą prowadzić postępowanie bez odrębnego wniosku pokrzywdzonej o ściganie sprawcy. W starszych opracowaniach można jeszcze znaleźć nieaktualną informację, że zgwałcenie było ścigane na wniosek – dziś nie należy się nią kierować.

Przestępstwo z art. 207 § 1 Kodeksu karnego również jest ścigane z urzędu.

Jakie dowody warto zabezpieczyć?

W sprawach o przemoc seksualną i domową dowody są szczególnie ważne. Im szybciej zostaną zabezpieczone, tym lepiej. W praktyce mogą to być:

• dokumentacja medyczna od ginekologa, lekarza rodzinnego, psychiatry lub psychologa,
• zaświadczenie lekarskie o obrażeniach lub dolegliwościach bólowych,
• wiadomości SMS, komunikatory, e-maile, nagrania głosowe,
• notatki z interwencji policji,
• zeznania domowników, sąsiadów, bliskich, którzy widzieli skutki przemocy albo słyszeli awantury,
• własne notatki z datami i opisem zdarzeń.

Jeżeli po zdarzeniu wystąpiły obrażenia albo silne dolegliwości, warto jak najszybciej zgłosić się do lekarza i powiedzieć, z czego wynikają. Dokumentacja medyczna często ma duże znaczenie dowodowe.

Jeżeli w sprawie pojawiają się także zachowania związane z obcowaniem płciowym wobec małoletnich albo inne czyny na tle seksualnym, trzeba je odrębnie zgłaszać, ponieważ mogą wchodzić w grę inne przestępstwa seksualne przewidziane w Kodeksie karnym.

Jakie środki ochrony są możliwe jeszcze przed wyrokiem?

W sprawach o przemoc domową bardzo ważne są środki natychmiastowej ochrony. Policja lub Żandarmeria Wojskowa mogą wydać wobec sprawcy nakaz natychmiastowego opuszczenia wspólnie zajmowanego mieszkania i jego bezpośredniego otoczenia albo zakaz zbliżania się do mieszkania i jego bezpośredniego otoczenia. Podstawę prawną stanowi art. 15aa ust. 1 ustawy z dnia 6 kwietnia 1990 r. o Policji.

Możliwe są również zakazy kontaktowania się, zakazy zbliżania się czy dozór policji stosowane w postępowaniu karnym jako środki zapobiegawcze na podstawie przepisów Kodeksu postępowania karnego, w szczególności art. 275a Kodeksu postępowania karnego.

Niezależnie od tego osoba dotknięta przemocą domową może wystąpić do sądu cywilnego o zobowiązanie sprawcy przemocy do opuszczenia mieszkania albo zakazanie zbliżania się do mieszkania. Podstawę stanowią art. 11a i nast. ustawy z dnia 29 lipca 2005 r. o przeciwdziałaniu przemocy domowej.

Jeżeli w domu jest dziecko, sąd rodzinny może też ingerować dla jego ochrony na podstawie art. 109 § 1 i § 2 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy.

Jak wygląda dalsze postępowanie?

Po złożeniu zawiadomienia organy ścigania prowadzą postępowanie przygotowawcze zgodnie z art. 297 § 1 Kodeksu postępowania karnego. Jego celem jest m.in. ustalenie, czy doszło do czynu zabronionego, wykrycie sprawcy oraz zabezpieczenie dowodów.

Pokrzywdzona może zostać przesłuchana, może składać wnioski dowodowe, przeglądać akta w zakresie dopuszczonym przez organ, a po wniesieniu aktu oskarżenia działać jako oskarżyciel posiłkowy na podstawie art. 53 § 1 Kodeksu postępowania karnego. Jeżeli sprawa dotyczy natomiast osoby, której przedstawiono zarzut, odrębne znaczenie mają prawa obrony; opisujemy je w materiale o tym, jak postępować po oskarżeniu o gwałt.

W sprawach dotyczących przemocy seksualnej przesłuchanie pokrzywdzonej powinno być prowadzone z poszanowaniem jej godności i w sposób ograniczający wtórną wiktymizację. W zależności od przebiegu sprawy możliwe jest także przesłuchanie z udziałem psychologa.

Jakie konsekwencje grożą sprawcy?

Punktem wyjścia jest kara przewidziana w art. 197 § 1 i § 2 Kodeksu karnego, czyli pozbawienie wolności od 2 do 15 lat. Przy kwalifikowanych postaciach czynu, opisanych w dalszych paragrafach art. 197, zagrożenie karne jest wyższe.

Za znęcanie się z art. 207 § 1 Kodeksu karnego grozi kara pozbawienia wolności od 3 miesięcy do lat 5, a w cięższych wypadkach – surowsza odpowiedzialność przewidziana w dalszych jednostkach redakcyjnych tego przepisu.

Poza karą sąd może orzekać środki karne i kompensacyjne, np. zakaz kontaktowania się z pokrzywdzoną, zakaz zbliżania się, nakaz opuszczenia lokalu, obowiązek powstrzymywania się od przebywania w określonych miejscach, a także obowiązek naprawienia szkody lub zadośćuczynienie za doznaną krzywdę – stosownie do art. 39 pkt 2b i 2e oraz art. 46 § 1 Kodeksu karnego.

Czy obowiązek współżycia w małżeństwie wyłącza bezprawność?

Nie. W prawie rodzinnym przyjmuje się, że małżeństwo obejmuje wspólne pożycie, ale nie oznacza to zgody blankietowej na każdy kontakt seksualny i w każdym czasie. Żaden przepis nie pozwala małżonkowi zmuszać drugiej osoby do współżycia. Brak zgody, cierpienie, stan zdrowia, lęk czy odmowa mają pełne znaczenie prawne.

Jeżeli odmowa współżycia jest związana z chorobą, bólem, traumą lub przemocą, tym bardziej nie może być „przełamywana” przez groźby albo presję. Tego rodzaju zachowanie może skutkować odpowiedzialnością karną i równolegle mieć znaczenie w sprawie rozwodowej, o kontakty z dzieckiem czy o władzę rodzicielską.

FAQ

Czy muszę mieć widoczne obrażenia, żeby zgłosić gwałt w małżeństwie?

Nie. Brak obrażeń nie wyklucza przestępstwa z art. 197 Kodeksu karnego. Znaczenie mają całokształt okoliczności, w tym Pani sprzeciw, sposób działania sprawcy, groźby, zachowania po zdarzeniu i inne dowody.

Czy policja może usunąć sprawcę z mieszkania?

Tak. Na podstawie art. 15aa ust. 1 ustawy o Policji funkcjonariusze mogą wydać nakaz natychmiastowego opuszczenia mieszkania albo zakaz zbliżania się do niego, jeżeli sprawca stwarza zagrożenie dla życia lub zdrowia domowników.

Czy muszę najpierw złożyć pozew o rozwód?

Nie. Postępowanie karne i środki ochrony można uruchomić niezależnie od rozwodu. Rozwód bywa osobną decyzją życiową i procesową.

Czy dziecko może być świadkiem w takiej sprawie?

To zależy od jego wieku, stanu psychicznego i znaczenia jego relacji dla sprawy. O sposobie przesłuchania decydują przepisy Kodeksu postępowania karnego i dobro dziecka.

Czy mogę domagać się zadośćuczynienia?

Tak. W postępowaniu karnym można wnosić o obowiązek naprawienia szkody lub zadośćuczynienie na podstawie art. 46 § 1 Kodeksu karnego. Niekiedy możliwe są też roszczenia cywilne.

Źródła

• ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks karny, w szczególności art. 39, art. 46 § 1, art. 157, art. 189 § 1, art. 190 § 1, art. 197 § 1–2, art. 207 § 1;
• ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks postępowania karnego, w szczególności art. 53 § 1, art. 297 § 1, art. 304, art. 275a;
• ustawa z dnia 6 kwietnia 1990 r. o Policji, w szczególności art. 15aa ust. 1;
• ustawa z dnia 29 lipca 2005 r. o przeciwdziałaniu przemocy domowej, w szczególności art. 11a i nast.;
• ustawa z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy, w szczególności art. 109 § 1 i § 2.