Rodzina zastępcza zawodowa a praca na etacie

Odpowiedź na pytanie nie brzmi już tak prosto jak w starszych opracowaniach: nie ma ogólnego zakazu pracy na etacie, ale odrębny przepis wymaga zgody starosty, jeżeli osoba pobiera wynagrodzenie za pełnienie funkcji rodziny zastępczej zawodowej. Dlatego samo zatrudnienie na podstawie umowy o pracę nie przekreśla możliwości prowadzenia zawodowej rodziny zastępczej, ale powinno być zgłoszone i zaakceptowane w trybie właściwym dla pieczy zastępczej.

Czy zawodowa rodzina zastępcza może pracować na etacie?

Tak, jest to możliwe, lecz z istotnym zastrzeżeniem. Zgodnie z art. 70 ustawy o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej osoba, której przysługuje wynagrodzenie z tytułu pełnienia funkcji rodziny zastępczej zawodowej albo prowadzenia rodzinnego domu dziecka, nie może kontynuować ani podjąć dodatkowego zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej bez zgody właściwego starosty.

Przepis obejmuje zarówno typową umowę o pracę, jak i inne formy pracy zarobkowej, np. umowę-zlecenie, działalność gospodarczą lub stałe płatne zlecenia. Starosta, po zasięgnięciu opinii organizatora rodzinnej pieczy zastępczej, może wyrazić zgodę wtedy, gdy praca nie będzie miała negatywnego wpływu na sprawowanie pieczy zastępczej.

W praktyce oznacza to, że kluczowe są: wymiar etatu, godziny pracy, dojazdy, możliwość szybkiej reakcji w sprawach dziecka, wsparcie drugiego małżonka albo innych osób oraz potrzeby konkretnego dziecka. Inaczej będzie oceniana praca zdalna na część etatu, a inaczej praca zmianowa, delegacje lub dyżury nocne.

Rodzina zastępcza zawodowa to nie zwykłe dodatkowe zajęcie

Rodzina zastępcza zawodowa jest jedną z form rodzinnej pieczy zastępczej. Ustawa wymienia rodziny zastępcze: spokrewnione, niezawodowe oraz zawodowe, w tym zawodowe pełniące funkcję pogotowia rodzinnego i zawodowe specjalistyczne. Rodzina zastępcza ma zapewnić dziecku całodobową opiekę i wychowanie, a także współpracować z koordynatorem oraz organizatorem rodzinnej pieczy zastępczej.

Pełnienie tej funkcji wiąże się więc z realną odpowiedzialnością za dziecko, a nie tylko z formalnym statusem. Dlatego praca zawodowa jest dopuszczalna tylko wtedy, gdy nie narusza podstawowego obowiązku zapewnienia dziecku opieki, bezpieczeństwa, edukacji, leczenia, rozwoju i stabilnego środowiska.

Jakie warunki trzeba spełnić, aby pełnić funkcję rodziny zastępczej?

Pełnienie funkcji rodziny zastępczej albo prowadzenie rodzinnego domu dziecka może być powierzone osobom, które spełniają warunki ustawowe. Do najważniejszych należą:

• dawanie rękojmi należytego sprawowania pieczy zastępczej,
• brak pozbawienia władzy rodzicielskiej oraz brak ograniczenia albo zawieszenia tej władzy,
• wypełnianie obowiązku alimentacyjnego, jeżeli taki obowiązek wynika z tytułu egzekucyjnego,
• brak ograniczenia zdolności do czynności prawnych,
• zdolność do właściwej opieki nad dzieckiem potwierdzona zaświadczeniem lekarskim oraz opinią psychologa,
• przebywanie na terytorium Polski, a w przypadku cudzoziemców legalny pobyt,
• zapewnienie odpowiednich warunków bytowych i mieszkaniowych,
• brak wpisu w Rejestrze Sprawców Przestępstw na Tle Seksualnym z dostępem ograniczonym.

Dodatkowo pełnienie funkcji rodziny zastępczej niezawodowej albo zawodowej oraz prowadzenie rodzinnego domu dziecka może być powierzone osobom, które nie były prawomocnie skazane za umyślne przestępstwo. Spełnienie tych warunków jest badane na podstawie analizy sytuacji osobistej, rodzinnej i majątkowej przeprowadzanej przez organizatora rodzinnej pieczy zastępczej.

Umowa ze starostą i wynagrodzenie rodziny zastępczej zawodowej

Status zawodowej rodziny zastępczej jest związany z umową o pełnienie funkcji rodziny zastępczej zawodowej. Co do zasady starosta zawiera taką umowę z rodziną zastępczą niezawodową spełniającą warunki do pełnienia funkcji rodziny zastępczej zawodowej, posiadającą odpowiednią opinię koordynatora rodzinnej pieczy zastępczej. W określonych przypadkach ustawa wymaga także co najmniej 3-letniego doświadczenia.

Umowa określa między innymi strony, cel i przedmiot umowy, miejsce sprawowania pieczy, sposób finansowania, liczbę powierzonych dzieci, maksymalną liczbę dzieci, wysokość wynagrodzenia, możliwość korzystania ze szkoleń, zakres pomocy w razie choroby, zasady czasowego niesprawowania opieki, czas trwania umowy oraz warunki jej zmiany i rozwiązania. Umowę zawiera się na okres co najmniej 4 lat.

Jeżeli umowę zawierają małżonkowie, wynagrodzenie przysługuje małżonkowi wskazanemu w umowie. To ma znaczenie przy ocenie art. 70 ustawy, ponieważ zgoda starosty na dodatkową pracę dotyczy osoby, której przysługuje wynagrodzenie z tytułu pełnienia funkcji rodziny zastępczej zawodowej. Nie oznacza to jednak, że praca drugiego małżonka jest zawsze obojętna dla sprawy. Organizator pieczy może badać całą sytuację rodzinną i realną możliwość zapewnienia dziecku opieki.

Jak starosta ocenia zgodę na dodatkowe zatrudnienie?

Ustawa wskazuje kryterium podstawowe: dodatkowe zatrudnienie albo inna praca zarobkowa nie może mieć negatywnego wpływu na sprawowanie pieczy zastępczej. Starosta powinien wcześniej zasięgnąć opinii organizatora rodzinnej pieczy zastępczej. W praktyce znaczenie mogą mieć zwłaszcza:

• liczba dzieci umieszczonych w rodzinie i ich wiek,
• stan zdrowia dziecka, potrzeba rehabilitacji, terapii, kontaktów ze specjalistami lub szkołą,
• godziny pracy, system zmianowy, dyżury, delegacje i czas dojazdu,
• możliwość zapewnienia opieki w nagłych sytuacjach,
• dotychczasowa współpraca rodziny z koordynatorem i organizatorem pieczy,
• czy praca nie koliduje z realizacją planu pomocy dziecku.

Zgoda nie powinna być traktowana jako formalność. Nawet jeżeli praca jest dopuszczalna, powinna być zorganizowana tak, aby dziecko nie pozostawało bez właściwej opieki i aby rodzina mogła wykonywać obowiązki wobec sądu, PCPR, szkoły, lekarzy i innych instytucji.

Praca na etacie a uprawnienia z Kodeksu pracy

Jeżeli osoba prowadząca zawodową rodzinę zastępczą jest jednocześnie pracownikiem, nadal obowiązują ją zwykłe przepisy prawa pracy dotyczące czasu pracy, obowiązków pracowniczych, urlopu wypoczynkowego, zwolnień od pracy i odpowiedzialności wobec pracodawcy. Trzeba jednak pamiętać, że obowiązki z etatu nie zwalniają z obowiązków wobec dziecka umieszczonego w pieczy zastępczej.

Istotna jest również szczególna regulacja art. 183 Kodeksu pracy. Pracownik, który przyjął dziecko na wychowanie jako rodzina zastępcza, co do zasady może mieć prawo do urlopu na warunkach urlopu macierzyńskiego i urlopu rodzicielskiego, ale przepis ten wyłącza rodziny zastępcze zawodowe. Oznacza to, że zawodowa rodzina zastępcza nie powinna automatycznie zakładać, że z samego faktu przyjęcia dziecka uzyska takie same urlopy pracownicze jak rodzina zastępcza niezawodowa.

Co grozi za pracę bez wymaganej zgody?

Ustawa nie sprowadza tej kwestii do samej kary pieniężnej. Skutkiem może być przede wszystkim problem w relacji z PCPR, organizatorem rodzinnej pieczy zastępczej i starostą. Jeżeli dodatkowa praca utrudnia sprawowanie pieczy lub została podjęta bez wymaganej zgody, może to zostać uznane za okoliczność świadczącą o niewłaściwym wykonywaniu obowiązków.

W poważniejszych sytuacjach może dojść do zmiany oceny rodziny zastępczej, działań kontrolnych, żądania wyjaśnień, odmowy dalszej zgody na zatrudnienie, a nawet do rozwiązania umowy lub zawiadomienia sądu rodzinnego, jeżeli zagrożone jest dobro dziecka. Każdy przypadek wymaga indywidualnej oceny, bo inaczej będzie wyglądała praca kilka godzin tygodniowo z domu, a inaczej pełny etat z dyżurami i częstymi wyjazdami.

Podsumowanie

Prowadzenie zawodowej rodziny zastępczej można łączyć z zatrudnieniem, ale osoba pobierająca wynagrodzenie z tytułu tej funkcji potrzebuje zgody właściwego starosty na dodatkową pracę zarobkową. Nie wystarczy więc ogólne założenie, że etat jest dozwolony, ponieważ każda sytuacja wymaga oceny wpływu pracy na dobro dziecka i wykonywanie obowiązków opiekuńczych.

Najbezpieczniej przedstawić staroście lub PCPR konkretny grafik, zakres pracy, formę zatrudnienia i sposób zapewnienia opieki. W szerszym ujęciu warto pamiętać, że praca a sytuacja rodzinna często wymaga zestawienia przepisów prawa pracy z obowiązkami wynikającymi z innych ustaw, dlatego sama umowa o pracę nie zawsze rozstrzyga całość problemu.

FAQ

Źródła

1. Ustawa z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej, w szczególności art. 7b, art. 39-42, art. 54 i art. 70 - Dz.U. 2011 nr 149 poz. 887.
2. Ustawa z dnia 26 czerwca 1974 r. Kodeks pracy, w szczególności art. 183 - Dz.U. 1974 nr 24 poz. 141.
3. Państwowa Inspekcja Pracy, wyjaśnienia dotyczące urlopów pracowniczych przy przyjęciu dziecka na wychowanie jako rodzina zastępcza - pytania i odpowiedzi PIP.