Odwołanie lub zmiana uchwały w spółce z o.o. – co może wspólnik

Czy wspólnik może samodzielnie odwołać wcześniej podjętą uchwałę?

Nie ma jednej odpowiedzi dla każdej sytuacji. Najpierw trzeba ustalić, jaki organ podjął uchwałę: zarząd czy zgromadzenie wspólników. To podstawowa kwestia, bo od niej zależą zarówno zasady głosowania, jak i sposób podważenia uchwały.

W opisanym stanie faktycznym szczególnie ważne jest rozdzielenie dwóch ról: wspólnika i członka zarządu. Ta sama osoba może występować w obu rolach, ale kompetencje tych organów są odrębne. Sam fakt posiadania 51% udziałów daje przewagę przede wszystkim na zgromadzeniu wspólników, a nie w zarządzie.

Jeżeli uchwała została podjęta przez zgromadzenie wspólników, jej zmiana zwykle następuje przez podjęcie nowej uchwały. Jeżeli zaś uchwałę podjął zarząd, trzeba ocenić, czy zarząd w ogóle miał kompetencję do rozstrzygnięcia tej sprawy.

Kto może ustalać wynagrodzenie członków zarządu w spółce z o.o.?

W spółce z o.o. trzeba zacząć od umowy spółki. Jeżeli umowa wyraźnie stanowi, że przyznanie wynagrodzenia członkom zarządu oraz ustalenie jego wysokości należy do zgromadzenia wspólników, to taka sprawa jest zastrzeżona właśnie dla tego organu. Wtedy zarząd nie powinien samodzielnie podejmować uchwały o własnym wynagrodzeniu.

Ma to znaczenie także dlatego, że zgodnie z art. 201 § 1 ustawy z dnia 15 września 2000 r. – Kodeks spółek handlowych, zarząd prowadzi sprawy spółki i reprezentuje spółkę, ale nie może przejmować kompetencji zastrzeżonych ustawą albo umową spółki dla zgromadzenia wspólników.

Jeżeli więc umowa spółki wskazuje, że wynagrodzenie zarządu ustala zgromadzenie wspólników, uchwała zarządu przyznająca członkom zarządu prowizję lub premię może być oceniana jako sprzeczna z umową spółki, a w konsekwencji także jako sprzeczna z prawem.

W praktyce szczególnie ryzykowne jest przyznawanie sobie przez zarząd świadczeń, które mają charakter trwałego mechanizmu wynagradzania, zwłaszcza gdy są powiązane z wynikiem spółki, przychodem albo zyskiem.

51% udziałów a realna siła głosu – zgromadzenie wspólników i zarząd to nie to samo

Przewaga 51% udziałów ma znaczenie przede wszystkim przy głosowaniu na zgromadzeniu wspólników. Zgodnie z art. 245 Kodeksu spółek handlowych uchwały wspólników zapadają bezwzględną większością głosów, jeżeli ustawa albo umowa spółki nie stanowią inaczej.

Jednocześnie art. 246 Kodeksu spółek handlowych przewiduje dla części uchwał surowsze większości, np. przy zmianie umowy spółki. Dodatkowo umowa spółki może wprowadzać dalsze ograniczenia, w tym wymóg jednomyślności albo zgody konkretnego wspólnika, jeżeli uchwała uszczupla jego prawa.

Dlatego wspólnik większościowy nie może automatycznie przegłosować wszystkiego. Jeżeli dana uchwała wymaga zgody obu wspólników albo dotyczy praw indywidualnych konkretnego wspólnika, przewaga 51% nie wystarczy.

Inaczej wygląda to w zarządzie. Jeżeli zarząd jest dwuosobowy, to co do zasady każdy członek zarządu ma jeden głos. Nie głosuje się udziałami. W efekcie wspólnik mający 51% udziałów nie ma w zarządzie „51% głosu”.

Jak podejmowane są uchwały zarządu w dwuosobowej spółce z o.o.?

Zgodnie z art. 208 § 5 Kodeksu spółek handlowych uchwały zarządu mogą być powzięte, jeżeli wszyscy członkowie zarządu zostali prawidłowo zawiadomieni o posiedzeniu zarządu, a uchwały zapadają bezwzględną większością głosów, chyba że umowa spółki stanowi inaczej.

Definicję bezwzględnej większości zawiera art. 4 § 1 pkt 10 Kodeksu spółek handlowych – jest to więcej niż połowa oddanych głosów.

W dwuosobowym zarządzie oznacza to zwykle, że przy głosach 1:1 uchwała nie zostaje podjęta. Jeżeli więc jeden członek zarządu głosuje „za”, a drugi „przeciw” albo wstrzymuje się, bezwzględnej większości nie ma.

Warto też pamiętać, że art. 208 § 3 i § 4 Kodeksu spółek handlowych rozróżnia sprawy mieszczące się w zakresie zwykłego prowadzenia spraw spółki i sprawy przekraczające ten zakres. O tym, czym są zwykłe czynności spółki, warto pamiętać szczególnie przy sporach między członkami zarządu.

Przyznanie wynagrodzenia samym członkom zarządu trudno uznać za zwykłą czynność zarządczą, jeśli umowa spółki zastrzega tę materię do zgromadzenia wspólników.

Czy można „anulować” uchwałę, czy raczej trzeba podjąć nową uchwałę?

W języku potocznym mówi się o „anulowaniu” uchwały, ale prawnie zwykle chodzi o jedną z kilku różnych sytuacji:

• podjęcie nowej uchwały zmieniającej wcześniejszą uchwałę,
• uchylenie uchwały przez sąd,
• stwierdzenie nieważności uchwały przez sąd,
• ustalenie przez sąd, że uchwała organu była nieważna albo nie istnieje.

Jeżeli pierwotna uchwała została podjęta prawidłowo przez właściwy organ, to co do zasady można ją zmienić nową uchwałą tego samego organu, o ile przepisy i umowa spółki na to pozwalają. Nie zawsze jednak można zrobić to jednostronnie, zwłaszcza gdy umowa spółki wymaga jednomyślności lub zgody określonego wspólnika.

Jeżeli natomiast uchwała od początku została podjęta przez niewłaściwy organ, problem nie polega na jej „odwołaniu”, lecz na ocenie jej wadliwości.

Jak podważyć uchwałę zarządu, która narusza umowę spółki?

To istotny punkt, bo tryb zaskarżania uchwał zgromadzenia wspólników z art. 249-252 Kodeksu spółek handlowych dotyczy właśnie uchwał zgromadzenia wspólników, a nie uchwał zarządu.

W odniesieniu do uchwał zarządu aktualne znaczenie ma uchwała składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z 18 września 2013 r., sygn. III CZP 13/13, zgodnie z którą uchwały zarządu spółki z o.o. mogą podlegać zaskarżeniu w drodze powództwa o ustalenie.

Podstawą procesową jest wtedy art. 189 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego, zgodnie z którym powód może żądać ustalenia istnienia lub nieistnienia stosunku prawnego lub prawa, jeżeli ma w tym interes prawny. Materialnoprawnym punktem odniesienia bywa najczęściej art. 58 § 1 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny, przewidujący nieważność czynności prawnej sprzecznej z ustawą albo mającej na celu obejście ustawy.

W takim sporze trzeba wykazać przede wszystkim:

• że uchwałę podjął organ nieuprawniony, albo
• że uchwała narusza ustawę lub umowę spółki, oraz
• że powód ma interes prawny w żądaniu ustalenia.

Interes prawny trzeba oceniać indywidualnie. Wspólnik może go wywodzić np. z wpływu wadliwej uchwały na jego prawa korporacyjne, sytuację majątkową spółki, wysokość zysku albo ryzyko odpowiedzialności.

Czy wspólnik większościowy może sam zwołać zgromadzenie wspólników i przegłosować nową uchwałę?

Co do zasady zgromadzenie wspólników zwołuje zarząd – art. 235 § 1 Kodeksu spółek handlowych. Wspólnicy reprezentujący co najmniej jedną dziesiątą kapitału zakładowego mogą żądać zwołania nadzwyczajnego zgromadzenia wspólników oraz umieszczenia określonych spraw w porządku obrad, jeżeli umowa spółki nie przyznaje im dalej idących uprawnień – art. 236 § 1 Kodeksu spółek handlowych.

Jeżeli zarząd nie zwoła zgromadzenia mimo prawidłowego żądania, sąd rejestrowy może upoważnić do jego zwołania wspólników występujących z takim żądaniem – art. 237 Kodeksu spółek handlowych.

Osobną kwestią jest tzw. zgromadzenie bez formalnego zwołania. Zgodnie z art. 240 Kodeksu spółek handlowych uchwały można powziąć mimo braku formalnego zwołania, jeżeli cały kapitał zakładowy jest reprezentowany, a nikt z obecnych nie zgłosi sprzeciwu co do odbycia zgromadzenia lub wniesienia poszczególnych spraw do porządku obrad.

W opisanym układzie 51% do 49% oznacza to, że bez obecności drugiego wspólnika nie da się skorzystać z art. 240 Kodeksu spółek handlowych, bo cały kapitał zakładowy nie będzie reprezentowany. Można jednak prawidłowo zwołać zgromadzenie i wtedy wspólnik mający 51% udziałów może przegłosować uchwały wymagające tylko bezwzględnej większości, o ile umowa spółki nie wprowadza surowszych zasad.

Co robić praktycznie, gdy drugi wspólnik chce zmienić uchwałę wbrew Pana stanowisku?

Jeżeli jest Pan członkiem dwuosobowego zarządu, podstawowym działaniem obronnym na poziomie zarządu jest udział w posiedzeniu i oddanie głosu przeciw albo wstrzymanie się od głosu, jeżeli umowa spółki nie stanowi inaczej. W układzie 1:1 uchwała zwykle nie przejdzie.

Jeżeli sprawa trafi na zgromadzenie wspólników, sytuacja zależy od rodzaju uchwały. Przy uchwale wymagającej tylko bezwzględnej większości wspólnik 51% może ją co do zasady przegłosować. Jeżeli jednak uchwała uszczupla prawa wspólnika, trzeba sprawdzić, czy umowa spółki albo ustawa nie wymagają jego zgody.

Warto też zadbać o materiał dowodowy:

• zachować zawiadomienia o posiedzeniach i zgromadzeniach,
• żądać wpisania sprzeciwu do protokołu,
• zabezpieczyć treść umowy spółki i wcześniejszych uchwał,
• ustalić, czy sporne wynagrodzenie zostało już wypłacone i jak zostało zaksięgowane.

Możliwe skutki podatkowe i majątkowe sporu

Jeżeli uchwała o wynagrodzeniu zarządu okaże się wadliwa, problem nie kończy się na sporze korporacyjnym. Mogą pojawić się dalsze konsekwencje, zależne od konkretnego sposobu rozliczenia świadczeń.

W szczególności trzeba brać pod uwagę:

• roszczenie spółki o zwrot nienależnie wypłaconych kwot, jeżeli świadczenie nie miało ważnej podstawy,
• konieczność korekt księgowych i podatkowych,
• wpływ na wynik finansowy spółki i ewentualny podział zysku,
• spór o odpowiedzialność członków zarządu za skutki nieprawidłowych rozliczeń.

Tu znaczenie ma już konkretny stan faktyczny: sposób zaksięgowania wypłat, ich podstawa, treść uchwał, a także to, czy świadczenie miało charakter wynagrodzenia z tytułu pełnienia funkcji, umowy cywilnoprawnej czy innego stosunku prawnego.

Czy brak porozumienia między wspólnikami może prowadzić do wyłączenia wspólnika?

Tak, ale nie dzieje się to automatycznie. Zgodnie z art. 266 § 1 Kodeksu spółek handlowych z ważnych przyczyn dotyczących danego wspólnika sąd może orzec jego wyłączenie ze spółki na żądanie wszystkich pozostałych wspólników, jeżeli ich udziały stanowią więcej niż połowę kapitału zakładowego.

W spółce dwuosobowej wspólnik mający 51% udziałów formalnie może więc wytoczyć takie powództwo przeciw wspólnikowi mającemu 49% udziałów. To jednak nie oznacza, że wygra sprawę. Musi wykazać ważne przyczyny dotyczące pozwanego wspólnika. Sam konflikt nie zawsze wystarczy – dużo zależy od przyczyn sporu i wpływu zachowania wspólnika na funkcjonowanie spółki.

W razie wyłączenia wspólnika udziały muszą zostać przejęte przez wspólników albo osoby trzecie, a cenę przejęcia ustala sąd według rzeczywistej wartości – art. 266 § 3 Kodeksu spółek handlowych.

FAQ

Czy wspólnik z 51% udziałów może sam uchylić każdą uchwałę?

Nie. Może przegłosować tylko te uchwały zgromadzenia wspólników, dla których wystarcza bezwzględna większość i które nie wymagają surowszej większości albo zgody konkretnego wspólnika wynikającej z ustawy lub umowy spółki.

Czy w zarządzie głosuje się udziałami?

Nie. W zarządzie co do zasady każdy członek zarządu ma jeden głos, chyba że umowa spółki stanowi inaczej. Samo posiadanie większej liczby udziałów nie daje automatycznej przewagi w zarządzie.

Czy zarząd może sam ustalić własne wynagrodzenie?

Co do zasady nie powinien tego robić, jeśli ustawa, umowa spółki albo wewnętrzny podział kompetencji zastrzega tę sprawę dla zgromadzenia wspólników lub innego organu. W takim przypadku uchwała zarządu może być wadliwa.

Jak zaskarżyć uchwałę zarządu spółki z o.o.?

Najczęściej przez powództwo o ustalenie na podstawie art. 189 Kodeksu postępowania cywilnego, jeżeli powód ma interes prawny. W zależności od wady uchwały podstawą materialną może być np. art. 58 § 1 Kodeksu cywilnego.

Czy brak podpisu pod uchwałą zarządu powoduje jej nieważność?

Nie zawsze. Ważniejsze jest, czy wszyscy członkowie zarządu zostali prawidłowo zawiadomieni, czy uchwała została prawidłowo przegłosowana i czy organ miał kompetencję do jej podjęcia. Ocena zależy od dokumentacji i sposobu działania spółki.

Podsumowanie

W opisanej sytuacji kluczowe jest odróżnienie uchwał zarządu od uchwał zgromadzenia wspólników. Wspólnik mający 51% udziałów może mieć realną przewagę na zgromadzeniu wspólników, ale nie ma automatycznej przewagi w dwuosobowym zarządzie. Jeżeli umowa spółki zastrzega ustalanie wynagrodzenia zarządu do kompetencji zgromadzenia wspólników, uchwała zarządu w tej sprawie może być skutecznie kwestionowana.

W praktyce trzeba równolegle ocenić: treść umowy spółki, tryb podjęcia uchwały, kompetencję organu, wymaganą większość oraz możliwe skutki podatkowe i majątkowe. Przy sporze między wspólnikami najwięcej zależy od szczegółów stanu faktycznego i dokumentów spółki.

Źródła

1. Ustawa z dnia 15 września 2000 r. – Kodeks spółek handlowych, w szczególności art. 4 § 1 pkt 10, art. 201 § 1, art. 208 § 3-5 i § 8, art. 235-240, art. 245-246, art. 249-252, art. 266 § 1 i § 3 – ISAP

2. Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny, art. 58 § 1-3 – ISAP

3. Ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego, art. 189 – ISAP

4. Uchwała składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z 18 września 2013 r., III CZP 13/13.