Świadczenie usług przez wspólnika spółki z o.o.

Wspólnik spółki z ograniczoną odpowiedzialnością nie musi automatycznie zawierać ze spółką umowy o pracę, aby wykonywać dla niej określone czynności. W praktyce spotyka się kilka podstaw prawnych takiej współpracy: obowiązek wpisany do umowy spółki, powtarzające się świadczenia niepieniężne z art. 176 K.s.h., umowę zlecenia, umowę o świadczenie usług, kontrakt B2B albo klasyczną umowę o pracę. Wybór zależy od tego, czy spółka potrzebuje okresowych świadczeń wspólnika, stałej pracy pod kierownictwem, czy niezależnej usługi wykonywanej na zasadach rynkowych.

Najważniejsze jest odróżnienie roli wspólnika od roli pracownika lub usługodawcy. Udziałowiec uczestniczy w spółce przez wniesienie wkładu i wykonywanie praw korporacyjnych. Nie oznacza to samo przez się obowiązku pracy na rzecz spółki. Taki obowiązek musi mieć konkretną podstawę prawną, zwłaszcza gdy spółka chce go egzekwować. Więcej zagadnień dotyczących funkcjonowania takich podmiotów omawiamy w dziale spółka z o.o..

Usługi wspólnika nie mogą być wkładem do spółki

Punktem wyjścia jest art. 14 § 1 Kodeksu spółek handlowych. Zgodnie z tym przepisem przedmiotem wkładu do spółki kapitałowej nie może być prawo niezbywalne ani świadczenie pracy lub usług. Oznacza to, że wspólnik nie może pokryć udziałów tym, że będzie tłumaczył teksty, programował, obsługiwał klientów, prowadził sprzedaż, zapewniał kontakty handlowe albo wykonywał inne usługi na rzecz spółki.

Jeżeli więc przy zakładaniu spółki wspólnik obejmuje udziały, wkładem powinny być pieniądze albo dopuszczalny wkład niepieniężny, np. określone prawo majątkowe lub rzecz. Sama praca, know-how rozumiane wyłącznie jako osobiste działania wspólnika albo przyszłe usługi nie mogą zostać zaliczone na kapitał zakładowy. Podobną funkcję ochronną pełni art. 158 § 3 K.s.h., zgodnie z którym wynagrodzenia za usługi świadczone przy powstaniu spółki nie można wypłacać ze środków wpłaconych na pokrycie kapitału zakładowego ani zaliczać na poczet wkładu wspólnika.

Świadczenie pracy lub usług dla spółki przez wspólnika

Zakaz z art. 14 § 1 K.s.h. nie oznacza, że wspólnik w ogóle nie może pracować lub świadczyć usług na rzecz swojej spółki. Może to robić, ale nie jako wkład na pokrycie udziałów. Podstawą może być zwłaszcza umowa spółki, w której na wspólnika nałożono dodatkowe obowiązki wobec spółki, albo odrębna umowa zawarta między spółką a wspólnikiem.

Art. 159 K.s.h. pozwala przyznać wspólnikowi szczególne korzyści albo nałożyć na wspólnika inne obowiązki wobec spółki, oprócz wniesienia wkładów na pokrycie udziałów. Takie korzyści lub obowiązki trzeba dokładnie określić w umowie spółki, w przeciwnym razie są bezskuteczne wobec spółki. W praktyce mogą to być np. obowiązek okresowego świadczenia określonych usług, obowiązek zapewnienia spółce dostępu do kanałów dystrybucji, zakaz określonych działań konkurencyjnych, obowiązek udzielenia zabezpieczenia albo obowiązek zbycia udziałów po spełnieniu określonych warunków.

Jeżeli wspólnik ma wykonywać usługi tego samego rodzaju, które spółka następnie sprzedaje swoim klientom, co do zasady nie jest to wykluczone. Przykładowo wspólnik spółki tłumaczeniowej może wykonywać tłumaczenia na rzecz spółki, a wspólnik spółki informatycznej może okresowo przygotowywać określone moduły oprogramowania. Trzeba jednak prawidłowo ułożyć podstawę współpracy, wynagrodzenie i sposób dokumentowania świadczeń.

Powtarzające się świadczenia niepieniężne z art. 176 K.s.h.

Szczególną podstawą współpracy wspólnika ze spółką jest art. 176 K.s.h. Jeżeli wspólnik ma być zobowiązany do powtarzających się świadczeń niepieniężnych, umowa spółki powinna oznaczać ich rodzaj i zakres. Nie wystarczy ogólne sformułowanie, że wspólnik będzie pomagał spółce, wykonywał prace zgodnie z potrzebami zarządu albo świadczył usługi według bieżących poleceń. Zapis powinien wskazywać, jakie świadczenia mają być wykonywane, z jaką częstotliwością, w jakim zakresie i przez którego wspólnika.

Świadczenia z art. 176 K.s.h. mają być powtarzające się, a nie jednorazowe i nie całkowicie stałe w znaczeniu codziennego podporządkowanego wykonywania pracy. Dobrze sprawdzają się przy obowiązkach okresowych, np. comiesięcznym przygotowaniu raportu, kwartalnym przeprowadzeniu szkolenia, cyklicznym wykonaniu określonej liczby tłumaczeń albo okresowej dostawie produktów. Jeżeli wspólnik ma codziennie, w stałych godzinach i pod bieżącym kierownictwem zarządu wykonywać pracę, bezpieczniej rozważyć umowę o pracę albo odpowiednią umowę cywilnoprawną.

Wynagrodzenie wspólnika za powtarzające się świadczenia niepieniężne jest wypłacane także wtedy, gdy sprawozdanie finansowe spółki nie wykazuje zysku. Nie może ono jednak przewyższać cen lub stawek przyjętych w obrocie. W praktyce warto więc ustalić wynagrodzenie na poziomie rynkowym i zadbać o dowody wykonania świadczeń, np. protokoły, raporty, zestawienia godzin lub dokumentację przekazanych prac.

Umowa spółki a obowiązek wykonywania pracy

Jeżeli umowa spółki przewiduje konkretny obowiązek świadczenia pracy lub usług, spółka może co do zasady wymagać od wspólnika jego wykonania. Warto jednak odróżnić ogólną lojalność wobec spółki od skonkretyzowanego obowiązku. Sam fakt posiadania udziałów, nawet w spółce, która ma trudności finansowe, nie uprawnia zarządu do jednostronnego nakazania wspólnikowi wykonywania dowolnych zadań.

Postanowienie umowy spółki powinno być możliwe do wykonania i dostatecznie precyzyjne. W przypadku art. 176 K.s.h. należy oznaczyć rodzaj i zakres świadczeń. Jeżeli obowiązek ma wynikać z art. 159 K.s.h., również trzeba go dokładnie opisać. Zapis typu „wspólnik jest zobowiązany do pracy na rzecz spółki według potrzeb zarządu” może wywoływać spory, bo nie wskazuje realnych granic obowiązku.

Jeżeli takiego obowiązku nie ma w umowie spółki, zwykle konieczna będzie odrębna podstawa współpracy: umowa o pracę, zlecenie, umowa o świadczenie usług, kontrakt menedżerski albo umowa B2B. Zmiana umowy spółki wymaga uchwały wspólników i wpisu do KRS, a w klasycznej spółce z o.o. także zaprotokołowania uchwały przez notariusza. Dopiero po prawidłowym wprowadzeniu obowiązku można go skutecznie powoływać wobec wspólnika.

Czy wspólnik musi mieć umowę o pracę?

Nie, wspólnik nie musi mieć umowy o pracę tylko dlatego, że wykonuje na rzecz spółki określone czynności. Umowa o pracę jest właściwa wtedy, gdy występują cechy stosunku pracy: osobiste wykonywanie pracy, podporządkowanie pracodawcy, praca w miejscu i czasie wyznaczonym przez pracodawcę oraz wynagrodzenie. Jeżeli tych cech nie ma, strony mogą wybrać inną podstawę współpracy.

Trzeba jednak uważać na sytuację, w której wspólnik jest jednocześnie dominującym albo jedynym udziałowcem. W takich przypadkach rzeczywiste podporządkowanie pracownicze może być kwestionowane, zwłaszcza gdy wspólnik faktycznie sam decyduje o warunkach swojej pracy. Ten problem omawiamy szerzej w materiale: umowa o pracę z dominującym udziałowcem spółki z o.o..

Jeżeli wspólnik wykonuje dla spółki samodzielne usługi, np. tłumaczenia, doradztwo, marketing albo obsługę IT, często wystarczająca będzie umowa cywilnoprawna albo odpowiednio skonstruowany obowiązek z art. 176 K.s.h. Jeżeli jednak ma pracować jak typowy pracownik, pod bieżącym kierownictwem i w stałym rytmie organizacyjnym spółki, umowa o pracę może być rozwiązaniem bardziej adekwatnym.

Rozwiązanie umowy o pracę przez wspólnika-pracownika

Wspólnik, który jest jednocześnie pracownikiem spółki, korzysta z ochrony Kodeksu pracy tak jak inni pracownicy. To, że ma udziały w spółce, nie pozbawia go prawa do wynagrodzenia, prawa do bezpiecznych warunków pracy ani prawa do rozwiązania umowy w trybie przewidzianym przez przepisy. Jeżeli pracodawca ciężko narusza podstawowe obowiązki wobec pracownika, pracownik może rozważyć rozwiązanie umowy bez wypowiedzenia na podstawie art. 55 § 1¹ Kodeksu pracy.

Brak wypłaty wynagrodzenia może w konkretnych okolicznościach stanowić ciężkie naruszenie podstawowych obowiązków pracodawcy. Każdy przypadek wymaga jednak oceny: znaczenie ma skala opóźnienia, przyczyna niewypłacenia wynagrodzenia, powtarzalność naruszeń i sposób złożenia oświadczenia przez pracownika. Więcej praktycznych informacji znajduje się w dziale rozwiązanie umowy przez pracownika.

Jeżeli stosunek pracy ustał, spółka nie może automatycznie wymagać od byłego pracownika dokończenia zadań tylko dlatego, że jest on wspólnikiem. Może to być możliwe jedynie wtedy, gdy niezależnie od umowy o pracę istnieje ważny obowiązek wynikający z umowy spółki albo innej umowy. Czym innym są obowiązki pracownicze, czym innym obowiązki korporacyjne wspólnika, a czym innym ewentualna odpowiedzialność za szkodę.

Działanie na szkodę spółki i sankcje wobec wspólnika

Niewykonanie obowiązku wspólnika może mieć konsekwencje, ale tylko wtedy, gdy obowiązek był ważnie ustanowiony i konkretny. Umowa spółki może przewidywać sankcje korporacyjne, np. obowiązek zapłaty kary umownej, możliwość przymusowego albo automatycznego umorzenia udziałów, jeżeli spełnione są warunki z art. 199 K.s.h., albo inne skutki przewidziane zgodnie z prawem. W skrajnych sytuacjach pozostali wspólnicy mogą także rozważyć powództwo o wyłączenie wspólnika ze spółki na podstawie art. 266 K.s.h., jeżeli istnieją ważne przyczyny dotyczące danego wspólnika.

Nie każde niewykonanie pracy lub odmowa dalszej współpracy oznacza działanie na szkodę spółki. Odpowiedzialność karna z art. 296 Kodeksu karnego dotyczy osoby zobowiązanej na podstawie przepisu, decyzji właściwego organu albo umowy do zajmowania się sprawami majątkowymi lub działalnością gospodarczą innej osoby i wymaga spełnienia ustawowych przesłanek, w tym wyrządzenia znacznej szkody majątkowej albo sprowadzenia bezpośredniego niebezpieczeństwa jej wyrządzenia w typach wskazanych w przepisie. Zwykły wspólnik, który nie zarządza sprawami spółki i nie ma szczególnych obowiązków, nie odpowiada automatycznie jak członek zarządu.

W praktyce zarzut działania na szkodę spółki częściej dotyczy osób prowadzących jej sprawy, zwłaszcza członków zarządu. O tym, kiedy można mówić o odpowiedzialności osób zarządzających, piszemy w materiale: odpowiedzialność członka zarządu.

FAQ

Podsumowanie

Wspólnik spółki z o.o. może świadczyć na rzecz spółki usługi, także podobne do tych, które spółka sprzedaje dalej swoim kontrahentom. Nie musi być w tym celu zatrudniony na umowę o pracę. Trzeba jednak pamiętać, że praca lub usługi nie mogą być wkładem do spółki, a obowiązek ich wykonywania powinien mieć wyraźną i prawidłową podstawę.

Najbezpieczniejsze rozwiązanie zależy od rzeczywistego modelu współpracy. Dla świadczeń okresowych można rozważyć art. 176 K.s.h., dla samodzielnych usług – umowę cywilnoprawną lub B2B, a dla pracy podporządkowanej – umowę o pracę. Jeżeli wspólnik był pracownikiem i stosunek pracy ustał, spółka nie może automatycznie wymagać dokończenia zadań tylko dlatego, że nadal posiada on udziały.

Źródła

• Ustawa z dnia 15 września 2000 r. – Kodeks spółek handlowych, w szczególności art. 14, art. 158, art. 159, art. 176, art. 199 i art. 266.
• Ustawa z dnia 26 czerwca 1974 r. – Kodeks pracy, w szczególności art. 55.
• Ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks karny, w szczególności art. 296.