Darowizna dla dzieci z majątku wspólnego a rozwód i podział majątku

Czy można darować dzieciom część domu bez zgody żony?

Co do zasady nie, jeżeli dom albo udział w domu należy do majątku wspólnego małżonków. Z chwilą zawarcia małżeństwa powstaje między małżonkami wspólność ustawowa obejmująca przedmioty majątkowe nabyte w czasie jej trwania przez oboje małżonków lub przez jednego z nich – tak stanowi art. 31 § 1 ustawy z 25.02.1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy.

W czasie trwania wspólności ustawowej żaden z małżonków nie może rozporządzać udziałem, który w razie ustania wspólności przypadnie mu w majątku wspólnym albo w poszczególnych przedmiotach należących do tego majątku. Wynika to wprost z art. 35 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. To oznacza, że nie można skutecznie „oddać dzieciom swojej połowy”, jeżeli ta „połowa” nie jest jeszcze wyodrębnionym udziałem.

Dodatkowo zgoda drugiego małżonka jest potrzebna do dokonania czynności prawnej prowadzącej do zbycia, obciążenia, odpłatnego nabycia nieruchomości albo oddania nieruchomości do używania lub pobierania z niej pożytków. Tak stanowi art. 37 § 1 pkt 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Darowizna nieruchomości jest zbyciem, więc bez wymaganej zgody drugiego małżonka czynność jest dotknięta sankcją z art. 37 § 2–4 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego.

Jeżeli więc dom został nabyty do majątku wspólnego, nie może Pan samodzielnie podarować dzieciom części domu w formie aktu notarialnego. Potrzebna będzie zgoda żony, a w praktyce przy akcie notarialnym notariusz wymaga prawidłowego udziału obojga małżonków albo co najmniej oświadczenia o zgodzie w wymaganej formie.

Kiedy darowizna jest możliwa bez zgody małżonka?

Jest to możliwe wtedy, gdy darowany składnik należy wyłącznie do majątku osobistego jednego małżonka. Katalog składników majątku osobistego zawiera art. 33 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Należą do niego m.in. przedmioty nabyte przed powstaniem wspólności ustawowej oraz przedmioty nabyte przez dziedziczenie, zapis lub darowiznę, chyba że spadkodawca albo darczyńca postanowił inaczej.

Jeżeli więc nieruchomość była Pana własnością jeszcze przed ślubem albo otrzymał ją Pan wyłącznie do majątku osobistego, zasadniczo może Pan nią samodzielnie rozporządzać. W takiej sytuacji nie działa zakaz z art. 35 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego dotyczący majątku wspólnego. Trzeba jednak najpierw dobrze ustalić stan prawny nieruchomości i źródło jej nabycia.

Podobnie jest z samochodem. Jeżeli auto zostało kupione w trakcie małżeństwa z pieniędzy należących do majątku wspólnego, to zwykle wchodzi do majątku wspólnego niezależnie od tego, na kogo zostało zarejestrowane. Sama rejestracja nie przesądza o własności. Jeżeli jednak samochód został nabyty do majątku osobistego, darowizna może być dokonana samodzielnie.

Zobacz również:

darowizna w trakcie małżeństwa oraz darowizna w małżeństwie.

Służebność osobista przy darowiźnie na rzecz dzieci

Jeżeli nieruchomość ma być przekazana dzieciom z jednoczesnym ustanowieniem na Pana rzecz służebności osobistej mieszkania lub innej służebności osobistej, jest to prawnie dopuszczalne, ale tylko przy skutecznej darowiźnie samej nieruchomości. Podstawę prawną stanowią art. 296 § 1 i art. 298 ustawy z 23.04.1964 r. – Kodeks cywilny.

W praktyce trzeba uwzględnić jeszcze jedną ważną kwestię: jeżeli obdarowanymi mają być małoletnie dzieci, to pojawia się problem ich reprezentacji przy czynnościach, w których może dojść do kolizji interesów między dzieckiem a rodzicem. Zgodnie z art. 98 § 2 pkt 2 i § 3 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego rodzice nie mogą reprezentować dziecka przy czynnościach prawnych między dzieckiem a jednym z rodziców lub jego małżonkiem, z wyjątkiem ściśle określonych sytuacji. W praktyce notarialnej i sądowej często wymaga to udziału kuratora albo wcześniejszego rozstrzygnięcia przez sąd opiekuńczy, zwłaszcza gdy treść aktu nie ogranicza się do samego nieodpłatnego przysporzenia.

Jeżeli darowizna ma być połączona z dodatkowymi obciążeniami, obowiązkami lub ograniczeniami po stronie dziecka, trzeba każdorazowo ocenić konkretny stan faktyczny. Sama konstrukcja „darowizna dla małoletniego + służebność + oświadczenia rodziców” może wymagać wcześniejszej konsultacji z notariuszem i prawnikiem.

Jakie są skutki podatkowe darowizny dla dzieci?

Podatek od darowizny obciąża obdarowanego, a nie darczyńcę. Wynika to z art. 5 ustawy z 28.07.1983 r. o podatku od spadków i darowizn. Dzieci należą do tzw. grupy zerowej i mogą skorzystać z pełnego zwolnienia przewidzianego w art. 4a ust. 1 tej ustawy.

Aby zwolnienie z art. 4a ust. 1 ustawy o podatku od spadków i darowizn zadziałało, trzeba spełnić warunki formalne. Co do zasady obdarowany powinien zgłosić nabycie do właściwego naczelnika urzędu skarbowego na formularzu SD-Z2 w terminie 6 miesięcy od dnia powstania obowiązku podatkowego. Taki termin wynika z art. 4a ust. 1 pkt 1 tej ustawy.

Jest jednak bardzo ważny wyjątek: jeżeli nabycie następuje na podstawie umowy zawartej w formie aktu notarialnego, obowiązek zgłoszenia nie dotyczy obdarowanego, ponieważ stosuje się art. 4a ust. 4 pkt 2 ustawy o podatku od spadków i darowizn. W praktyce przy darowiźnie nieruchomości zawieranej u notariusza zwolnienie jest więc prostsze do zastosowania.

Przy darowiźnie pieniędzy zwolnienie z art. 4a ust. 1 ustawy wymaga dodatkowo udokumentowania otrzymania środków dowodem przekazania na rachunek płatniczy, rachunek w banku lub SKOK albo przekazem pocztowym – tak stanowi art. 4a ust. 1 pkt 2 tej ustawy. Ten warunek nie dotyczy darowizny nieruchomości czy samochodu w taki sam sposób jak darowizny pieniężnej.

Darowizna samochodu dla pełnoletniego syna

Jeżeli samochód należy do majątku wspólnego, jego darowizna również nie powinna być traktowana jako czynność, którą jeden małżonek może swobodnie wykonać bez zgody drugiego. Co prawda art. 37 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego nie wymienia samochodu wprost, ale zgodnie z art. 36 § 2 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego każdy z małżonków jest obowiązany współdziałać w zarządzie majątkiem wspólnym. Z kolei art. 36 § 1 i § 3 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego zakłada wykonywanie zarządu z poszanowaniem uprawnień drugiego małżonka.

W praktyce bezpłatne wyzbycie się cennego składnika majątku wspólnego na rzecz dziecka, zwłaszcza przy konflikcie małżeńskim, może zostać później zakwestionowane jako działanie naruszające zasady zarządu majątkiem wspólnym. Jeżeli samochód ma znaczną wartość, bezpieczne prawnie jest uzyskanie wyraźnej zgody drugiego małżonka.

Pod względem podatkowym pełnoletni syn również może skorzystać ze zwolnienia z art. 4a ust. 1 ustawy o podatku od spadków i darowizn. Jeśli darowizna samochodu nie będzie dokonana w formie aktu notarialnego, trzeba pamiętać o terminowym zgłoszeniu SD-Z2, chyba że w konkretnej sytuacji zwolnienie nie jest potrzebne z uwagi na wartość mieszczącą się w kwocie wolnej lub inne okoliczności. Tu warto zachować szczególną staranność formalną.

Wpływ darowizny na rozwód i podział majątku

Jeżeli dojdzie do rozwodu, wspólność ustawowa ustaje z chwilą uprawomocnienia się wyroku rozwodowego – art. 37 § 1 w zw. z art. 31 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego nie reguluje ustania wspólności, ale sam rozwód jako zdarzenie ustrojowe powoduje ten skutek na podstawie przepisów ustrojowych Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Po ustaniu wspólności można przeprowadzić podział majątku wspólnego.

Jeżeli wcześniej doszło do darowizny ze składnika majątku wspólnego bez wymaganej zgody albo z naruszeniem zasad zarządu, drugi małżonek może próbować podważać skuteczność czynności albo dochodzić odpowiednich rozliczeń. Zakres możliwych roszczeń zależy od tego, czy czynność była objęta art. 37 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, jaki był składnik majątku, jaka była jego wartość i czy darowizna została już wykonana.

W postępowaniu o podział majątku sąd rozlicza skład i wartość majątku wspólnego według stanu z chwili ustania wspólności i według cen z chwili orzekania. Jeżeli jeden z małżonków bezprawnie wyzbył się składnika majątku wspólnego, może to rzutować na rozliczenia między stronami. Dodatkowo art. 45 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego pozwala rozliczać wydatki, nakłady i inne przesunięcia majątkowe między majątkiem wspólnym a majątkiem osobistym.

W szczególnych sytuacjach można też rozważać skargę pauliańską na podstawie art. 527 i następnych Kodeksu cywilnego, ale dotyczy ona ochrony wierzycieli, a nie zwykłego sporu małżonków o podział majątku. Nie należy więc automatycznie zakładać, że każda darowizna „przed rozwodem” będzie nieważna albo bezskuteczna – to zależy od podstawy prawnej i konkretnego stanu faktycznego.

Zobacz również:

darowizna a podział oraz przeniesienie własności na małżonka.

Czy najpierw trzeba znieść wspólność majątkową?

Jeżeli celem jest samodzielne rozdysponowanie majątkiem bez zgody drugiego małżonka, najpierw trzeba doprowadzić do ustania wspólności ustawowej. Można to zrobić:

• przez zawarcie umowy majątkowej małżeńskiej w formie aktu notarialnego – art. 47 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego,
• przez uzyskanie orzeczenia sądu ustanawiającego rozdzielność majątkową z ważnych powodów – art. 52 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego,
• wskutek rozwodu lub separacji, jeżeli orzeczenie wywołuje taki skutek ustrojowy zgodnie z przepisami Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego.

Samo ustanowienie rozdzielności nie powoduje jeszcze podziału majątku wspólnego. To dwa różne etapy. Najpierw ustaje wspólność, a dopiero potem można dzielić majątek albo rozporządzać już wyodrębnionymi prawami w zakresie wynikającym z ich przynależności.

Co praktycznie warto zrobić przed wizytą u notariusza?

FAQ

Czy mogę przekazać dzieciom tylko „swoją połowę” domu przed rozwodem?

Nie, jeżeli dom należy do majątku wspólnego. W czasie trwania wspólności ustawowej nie ma Pan udziału, którym mógłby Pan samodzielnie rozporządzić – art. 35 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego.

Czy darowizna nieruchomości bez zgody małżonka jest ważna?

Co do zasady nie wywołuje pełnych skutków bez zgody wymaganej przez art. 37 § 1 pkt 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Ocena skutków zależy od tego, czy i kiedy zgoda została udzielona oraz jaką dokładnie czynność objęto aktem.

Czy dzieci zapłacą podatek od darowizny?

Zwykle nie, jeśli spełnione zostaną warunki zwolnienia dla najbliższej rodziny z art. 4a ustawy o podatku od spadków i darowizn. Przy akcie notarialnym zgłoszenie SD-Z2 co do zasady nie jest potrzebne.

Czy małoletnie dzieci mogą dostać nieruchomość w darowiźnie?

Tak, ale przy akcie mogą pojawić się dodatkowe wymogi dotyczące reprezentacji dziecka, a czasem również potrzeba udziału kuratora albo zgody sądu opiekuńczego. To zależy od konstrukcji konkretnej czynności.

Czy darowizna przed rozwodem ochroni majątek przed podziałem?

Nie ma takiej gwarancji. Jeżeli składnik należał do majątku wspólnego, darowizna może zostać zakwestionowana albo rozliczona w późniejszym postępowaniu o podział majątku.

Źródła

• art. 31 § 1, art. 33, art. 35, art. 36 § 1–3, art. 37 § 1–4, art. 45 § 1, art. 47 § 1, art. 52 § 1, art. 98 § 2 pkt 2 i § 3 ustawy z 25.02.1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy
• art. 296 § 1, art. 298, art. 527 i nast., art. 888 i nast. ustawy z 23.04.1964 r. – Kodeks cywilny
• art. 4a ust. 1 i ust. 4 pkt 2, art. 5 ustawy z 28.07.1983 r. o podatku od spadków i darowizn