Czy bratowa ma prawo do domu należącego do rodzeństwa po rozwodzie?

Dom należący do rodzeństwa a rozwód brata

Jeżeli dom stanowi współwłasność Pani i braci, to najpierw trzeba ustalić, z jakiego tytułu brat nabył swój udział. To kluczowe, bo od tego zależy, czy udział ten wchodzi do majątku wspólnego małżonków, czy pozostaje majątkiem osobistym brata.

Zgodnie z art. 31 § 1 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy, z chwilą zawarcia małżeństwa powstaje wspólność ustawowa obejmująca przedmioty majątkowe nabyte w czasie jej trwania przez oboje małżonków albo przez jednego z nich. Jednocześnie art. 33 pkt 2 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego stanowi, że do majątku osobistego każdego z małżonków należą przedmioty majątkowe nabyte przez dziedziczenie, zapis lub darowiznę, chyba że spadkodawca albo darczyńca postanowił inaczej.

To oznacza, że jeżeli brat dostał udział w domu w spadku albo darowiźnie, to co do zasady jego udział nie podlega podziałowi przy rozwodzie. Tym bardziej nie podlegają podziałowi udziały należące do pozostałego rodzeństwa, bo nie były i nie są składnikiem majątku małżonków.

Inaczej może być tylko wtedy, gdy stan faktyczny jest inny, np. dom lub udział w nim został kupiony w trakcie małżeństwa ze środków objętych wspólnością ustawową albo darczyńca wyraźnie wskazał, że darowizna ma wejść do majątku wspólnego. W takich sprawach trzeba zawsze sprawdzić akt notarialny, postanowienie o stwierdzeniu nabycia spadku albo akt poświadczenia dziedziczenia.

Czy bratowa może żądać mieszkania w tym domu?

Nie może żądać przeniesienia na siebie własności domu ani jego części tylko z tego powodu, że była albo jest żoną jednego ze współwłaścicieli. W postępowaniu rozwodowym sąd nie może rozdzielić pomiędzy małżonków udziałów, które należą do osób trzecich, czyli w tej sytuacji do rodzeństwa.

Jeżeli jednak małżonkowie faktycznie mieszkają w tym domu, to sama kwestia zamieszkiwania nie zawsze jest tożsama z własnością. Zgodnie z art. 28¹ Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, jeżeli prawo do mieszkania przysługuje jednemu małżonkowi, drugi małżonek jest uprawniony do korzystania z tego mieszkania w celu zaspokojenia potrzeb rodziny. Ten przepis działa w czasie trwania małżeństwa i dotyczy korzystania z mieszkania, a nie nabycia prawa własności.

Dlatego w praktyce żona brata może mieć podstawę do zamieszkiwania razem z mężem w czasie trwania małżeństwa, jeżeli lokal służył rodzinie, ale nie oznacza to, że nabywa udział w domu albo że może skutecznie żądać „przyznania mieszkania” kosztem współwłaścicieli.

Co sąd może rozstrzygnąć w wyroku rozwodowym o mieszkaniu?

Zgodnie z art. 58 § 2 zdanie pierwsze Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, jeżeli małżonkowie zajmują wspólne mieszkanie, sąd w wyroku orzekającym rozwód orzeka także o sposobie korzystania z tego mieszkania przez czas wspólnego w nim zamieszkiwania rozwiedzionych małżonków.

W wyjątkowych przypadkach sąd może też nakazać eksmisję jednego z małżonków. Wynika to z art. 58 § 2 zdanie drugie Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego – na żądanie drugiego małżonka sąd może orzec eksmisję małżonka, jeżeli ten swoim rażąco nagannym postępowaniem uniemożliwia wspólne zamieszkiwanie.

Jeżeli więc bratowa dopiero wszczęła sprawę rozwodową, to nie można z góry założyć, że „wyrzuci” brata z domu. O sposobie korzystania z mieszkania może rozstrzygnąć sąd rozwodowy, ale takie rozstrzygnięcie nie zmienia własności domu i nie odbiera praw współwłaścicielom.

Warto też pamiętać, że zgodnie z art. 58 § 3 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego sąd może w wyroku rozwodowym dokonać podziału wspólnego mieszkania albo przyznać je jednemu z małżonków, ale tylko wtedy, gdy mieszkanie stanowi wspólny majątek małżonków albo przysługuje im wspólne prawo. Nie dotyczy to domu należącego do rodzeństwa jako osób trzecich.

Czy rodzeństwo może żądać, by bratowa opuściła dom?

Tak, ale nie zawsze od razu i nie w każdym momencie na tych samych zasadach. Trzeba odróżnić trzy sytuacje:

Podstawą żądania wydania nieruchomości jest art. 222 § 1 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny. Przepis ten stanowi, że właściciel może żądać od osoby, która włada faktycznie jego rzeczą, aby rzecz została mu wydana, chyba że tej osobie przysługuje skuteczne względem właściciela uprawnienie do władania rzeczą.

Jeżeli dom jest współwłasnością kilku osób, zastosowanie ma także art. 209 Kodeksu cywilnego, zgodnie z którym każdy współwłaściciel może wykonywać wszelkie czynności i dochodzić wszelkich roszczeń, które zmierzają do zachowania wspólnego prawa. W praktyce oznacza to, że współwłaściciel może podjąć działania zmierzające do ochrony nieruchomości, choć przy konkretnym pozwie warto dobrze dobrać stronę powodową do okoliczności sprawy.

Eksmisja po rozwodzie – jaka podstawa prawna?

Jeżeli po rozwodzie była żona brata zajmuje dom bez tytułu prawnego i nie chce się wyprowadzić dobrowolnie, właściciele mogą wnieść pozew o opróżnienie lokalu. W praktyce roszczenie opiera się najczęściej na art. 222 § 1 Kodeksu cywilnego, a skutki eksmisji reguluje ustawa z dnia 21 czerwca 2001 r. o ochronie praw lokatorów, mieszkaniowym zasobie gminy i o zmianie Kodeksu cywilnego.

Zgodnie z art. 14 ust. 1 tej ustawy, w wyroku nakazującym opróżnienie lokalu sąd orzeka o uprawnieniu albo braku uprawnienia do zawarcia umowy najmu socjalnego lokalu wobec osób, których nakaz dotyczy. Dlatego nawet gdy właściciele wygrają sprawę, sąd musi zbadać, czy eksmitowanej osobie przysługuje ochrona mieszkaniowa.

Z kolei art. 14 ust. 4 ustawy o ochronie praw lokatorów wskazuje grupy osób, wobec których sąd co do zasady nie może orzec o braku uprawnienia do najmu socjalnego, jeżeli spełniają ustawowe warunki, np. kobiety w ciąży, małoletnich, osoby niepełnosprawne, obłożnie chore, emerytów i rencistów spełniających kryteria do pomocy społecznej czy osoby bezrobotne. Ocena zawsze zależy od konkretnego stanu faktycznego z chwili orzekania.

Jeżeli problemem jest nie tylko brak wyprowadzki, ale też agresywne albo uciążliwe zachowanie, znaczenie może mieć art. 13 ust. 1 ustawy o ochronie praw lokatorów. Zgodnie z nim, jeżeli lokator wykracza w sposób rażący lub uporczywy przeciwko porządkowi domowemu, czyniąc uciążliwym korzystanie z innych lokali, właściciel lub inny lokator może żądać rozwiązania stosunku prawnego uprawniającego do używania lokalu i nakazania jego opróżnienia. Ten przepis ma sens wtedy, gdy taka osoba ma jeszcze jakiś stosunek prawny do zajmowania lokalu.

Czego bratowa może ewentualnie dochodzić, mimo że nie jest właścicielką?

Brak prawa własności do domu nie zawsze oznacza brak jakichkolwiek roszczeń. W zależności od sytuacji była żona może próbować dochodzić:

• rozliczenia nakładów z majątku wspólnego na majątek osobisty męża – na podstawie art. 45 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego,
• rozliczenia własnych nakładów na cudzą nieruchomość – według przepisów Kodeksu cywilnego, jeżeli rzeczywiście finansowała remonty, rozbudowę lub modernizację,
• czasowego uregulowania sposobu korzystania z mieszkania w wyroku rozwodowym – na podstawie art. 58 § 2 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego.

To jednak są roszczenia pieniężne albo dotyczące korzystania, a nie roszczenie o przejęcie domu należącego do rodzeństwa.

Jak postąpić praktycznie w takiej sytuacji?

Najbezpieczniejsza kolejność działań zwykle wygląda tak:

1. zgromadzić dokumenty własności: akt notarialny, postanowienie spadkowe, akt poświadczenia dziedziczenia, odpis księgi wieczystej;
2. ustalić, czy brat nabył udział przed ślubem, w spadku, w darowiźnie czy odpłatnie w trakcie małżeństwa;
3. sprawdzić, czy w sprawie rozwodowej zgłoszono żądanie co do sposobu korzystania z mieszkania;
4. jeżeli po rozwodzie była żona nie ma tytułu do zajmowania domu – wezwać ją pisemnie do dobrowolnego opuszczenia nieruchomości w oznaczonym terminie;
5. w razie braku reakcji wnieść pozew o wydanie nieruchomości i opróżnienie lokalu.

Nie należy podejmować działań siłowych, wymieniać zamków „na własną rękę”, odcinać mediów ani usuwać rzeczy lokatorki bez prawomocnego tytułu wykonawczego. Takie działania mogą narazić właścicieli na odpowiedzialność cywilną, a w niektórych sytuacjach również karną.

FAQ

Czy bratowa ma prawo do części domu, jeśli mieszkała tam wiele lat?

Samo wieloletnie zamieszkiwanie nie daje prawa własności. O własności decyduje tytuł nabycia, np. spadek, darowizna albo zakup. Co najwyżej mogą powstać roszczenia o rozliczenie nakładów.

Czy dom odziedziczony przez brata wchodzi do podziału majątku po rozwodzie?

Co do zasady nie. Zgodnie z art. 33 pkt 2 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego przedmioty nabyte przez dziedziczenie należą do majątku osobistego małżonka, chyba że spadkodawca postanowił inaczej.

Czy można wyrzucić bratową z domu bez wyroku sądu?

Nie należy tego robić samodzielnie. Jeżeli osoba nie chce się wyprowadzić, trzeba dochodzić swoich praw legalnie, zwykle przez wezwanie do opuszczenia domu i następnie pozew o wydanie nieruchomości lub eksmisję.

Czy w sprawie rozwodowej sąd może przyznać bratowej dom należący do rodzeństwa?

Nie, sąd rozwodowy nie może rozdzielić pomiędzy małżonków własności osób trzecich. Może jedynie uregulować sposób korzystania ze wspólnie zajmowanego mieszkania na czas po rozwodzie.

Czy wszyscy współwłaściciele muszą wystąpić z pozwem?

To zależy od treści roszczenia i sytuacji procesowej. Z uwagi na współwłasność oraz potrzebę prawidłowego określenia stron najlepiej przed wniesieniem pozwu przeanalizować dokumenty własności i stan faktyczny.

Podsumowanie

Jeżeli dom należy do rodzeństwa, a udział brata pochodzi z dziedziczenia lub darowizny, to co do zasady nie wchodzi do majątku wspólnego małżonków. Bratowa nie może więc skutecznie domagać się własności tego domu ani udziałów należących do innych członków rodziny.

Może jednak czasowo korzystać z mieszkania w ramach ochrony rodziny albo na podstawie rozstrzygnięcia sądu rozwodowego o sposobie korzystania z mieszkania. Jeżeli po rozwodzie nie ma już tytułu do zajmowania domu i odmawia wyprowadzki, współwłaściciele mogą dochodzić swoich praw przed sądem.

Źródła

Akty prawne:

1. Ustawa z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy – Dz.U. 1964 nr 9 poz. 59.

2. Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny – Dz.U. 1964 nr 16 poz. 93.

3. Ustawa z dnia 21 czerwca 2001 r. o ochronie praw lokatorów, mieszkaniowym zasobie gminy i o zmianie Kodeksu cywilnego – Dz.U. 2001 nr 71 poz. 733.