Rozwód po latach separacji – mieszkanie i alimenty między małżonkami

Świadczenia na rodzinę po rozwodzie – co wygasa, a co trzeba formalnie uporządkować?

W opisanej sytuacji trzeba rozdzielić dwie różne instytucje prawne:

• obowiązek przyczyniania się do zaspokajania potrzeb rodziny w czasie trwania małżeństwa – z art. 27 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy,
• alimenty między rozwiedzionymi małżonkami – z art. 60 tej samej ustawy.

To nie są te same świadczenia. Jeżeli dawna ugoda albo wyrok zapadły jeszcze w czasie trwania małżeństwa i dotyczyły utrzymania rodziny, to ich podstawą najczęściej był właśnie art. 27 KRO. Zgodnie z uchwałą Sądu Najwyższego z 13 lipca 2011 r., sygn. III CZP 39/11, z chwilą uprawomocnienia się wyroku rozwodowego obowiązek z art. 27 KRO wygasa, bo przestaje istnieć rodzina oparta na tym małżeństwie.

Problem praktyczny polega jednak na tym, że stary wyrok albo ugoda mogą nadal formalnie funkcjonować jako tytuł wykonawczy. Dlatego samo przekonanie, że „po rozwodzie już nie płacę”, bywa zbyt ryzykowne. Jeśli druga strona nadal mogłaby wszcząć egzekucję, zwykle trzeba wystąpić do sądu z odpowiednim powództwem zmierzającym do usunięcia tego stanu.

Jaki pozew po rozwodzie – obniżenie, uchylenie czy ustalenie nieistnienia obowiązku?

To zależy od treści ugody lub wyroku i od tego, na jakiej podstawie świadczenie zostało zasądzone.

Jeżeli świadczenie było zasądzone na podstawie art. 27 KRO, po rozwodzie zasadnicze znaczenie ma wskazana wyżej uchwała SN z 13 lipca 2011 r., III CZP 39/11. W praktyce często właściwe jest powództwo o ustalenie nieistnienia obowiązku, oparte na art. 189 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego, właśnie dlatego, że stosunek prawny z art. 27 KRO wygasł wskutek rozwodu.

Jeżeli natomiast po rozwodzie zostały już zasądzone alimenty między byłymi małżonkami na podstawie art. 60 KRO, to ich zmiana albo uchylenie następuje co do zasady z uwagi na zmianę stosunków, a ocena zależy od konkretnego stanu faktycznego – przede wszystkim od potrzeb uprawnionego i możliwości zarobkowych oraz majątkowych zobowiązanego.

Przejście na emeryturę może uzasadniać zmianę wysokości świadczeń, ale nie dzieje się to automatycznie. Sąd bada realne dochody, majątek, koszty utrzymania, stan zdrowia i to, czy pogorszenie sytuacji finansowej jest rzeczywiste.

Czy po rozwodzie była żona może żądać alimentów dla siebie?

Tak, ale tylko po spełnieniu przesłanek z art. 60 KRO.

Zgodnie z art. 60 § 1 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy małżonek rozwiedziony, który nie został uznany za wyłącznie winnego rozkładu pożycia i znajduje się w niedostatku, może żądać od drugiego małżonka rozwiedzionego środków utrzymania w zakresie odpowiadającym usprawiedliwionym potrzebom uprawnionego oraz możliwościom zarobkowym i majątkowym zobowiązanego.

Z kolei art. 60 § 2 KRO przewiduje dalej idącą ochronę dla małżonka niewinnego, jeżeli drugi małżonek został uznany za wyłącznie winnego rozkładu pożycia i rozwód powoduje istotne pogorszenie sytuacji materialnej małżonka niewinnego.

Jeżeli rozwód był bez orzekania o winie, sytuację ocenia się jak przy braku wyłącznej winy któregokolwiek z małżonków. Wtedy była żona musiałaby wykazać niedostatek w rozumieniu art. 60 § 1 KRO. Sam fakt niższej emerytury zwykle nie wystarcza – znaczenie mają wszystkie źródła dochodu, koszty leczenia, sytuacja mieszkaniowa, możliwość samodzielnego utrzymania i posiadany majątek.

Warto pamiętać, że zgodnie z art. 60 § 3 KRO obowiązek alimentacyjny wobec rozwiedzionego małżonka wygasa w razie zawarcia przez uprawnionego nowego małżeństwa. Jeżeli zobowiązanym jest małżonek, który nie został uznany za winnego rozkładu pożycia, obowiązek ten wygasa także z upływem 5 lat od orzeczenia rozwodu, chyba że sąd – ze względu na wyjątkowe okoliczności – termin ten przedłuży.

Jeżeli rozważają Państwo także sam proces rozwodowy po długim rozstaniu, pomocny może być materiał: rozwód po latach separacji.

Mieszkanie po rozwodzie – co oznacza współwłasność byłych małżonków?

Jeżeli po rozwodzie nie doszło jeszcze do podziału majątku wspólnego, byli małżonkowie pozostają współwłaścicielami mieszkania w udziałach ułamkowych. Co do zasady przyjmuje się równe udziały, chyba że sąd ustali nierówne udziały na podstawie art. 43 § 2 i § 3 KRO.

Po ustaniu wspólności majątkowej można:

• zawrzeć umowę o podział majątku wspólnego u notariusza – gdy obie strony są zgodne,
• złożyć wniosek o sądowy podział majątku – gdy zgody nie ma.

Jeżeli w skład majątku wchodzi nieruchomość, umowa musi mieć formę aktu notarialnego. Wynika to z art. 158 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny, ponieważ przeniesienie własności nieruchomości wymaga aktu notarialnego.

W praktyce najczęstsze warianty są trzy:

Jeżeli między stronami od dawna trwa rozłączenie faktyczne i trzeba jeszcze rozstrzygnąć kwestie majątkowe, pomocny może być też materiał: podział majątku po latach.

Czy można oddać połowę mieszkania w zamian za rezygnację z alimentów?

Takie rozwiązanie jest możliwe tylko w odpowiednio przygotowanej umowie albo ugodzie, ale wymaga ostrożności.

Po pierwsze, jeśli chodzi o obecne świadczenia wynikające jeszcze z art. 27 KRO, trzeba najpierw ustalić, czy obowiązek ten już wygasł i jaki jest status starego tytułu. Nie ma sensu „kupować” zwolnienia z obowiązku, który co do zasady już nie istnieje, jeżeli wystarczy doprowadzić do formalnego potwierdzenia tego stanu przez sąd.

Po drugie, zrzeczenie się przyszłych alimentów między rozwiedzionymi małżonkami bywa oceniane restrykcyjnie, bo obowiązek alimentacyjny jest silnie związany z ochroną osoby uprawnionej. Dlatego nie powinno się opierać całej strategii na prostym założeniu, że notariusz „załatwi” definitywne wyłączenie wszelkich przyszłych roszczeń alimentacyjnych.

Bezpieczniejsze są zwykle dwa warianty:

• podział majątku ze spłatą albo bez spłaty, jeżeli obie strony świadomie to akceptują,
• równoległe uregulowanie w sądzie sprawy świadczeń alimentacyjnych lub ustalenia braku obowiązku.

Jeżeli strony chcą polubownie zakończyć spór, można przygotować projekt ugody obejmującej jednocześnie kwestie majątkowe i rozliczenia finansowe, ale jej treść powinna być dostosowana do dokładnego stanu sprawy.

Czy warto iść do notariusza przed rozwodem?

To zależy od celu.

Jeszcze przed rozwodem małżonkowie mogą ustanowić rozdzielność majątkową umową majątkową małżeńską w formie aktu notarialnego – art. 47 § 1 KRO. Taka umowa działa na przyszłość i kończy wspólność ustawową, ale sama nie dzieli automatycznie majątku już zgromadzonego.

Po ustanowieniu rozdzielności można następnie podzielić majątek wspólny, również u notariusza, jeśli istnieje zgoda. Jeżeli jednak rozwód już zapadł, wspólność ustawowa i tak ustała z mocy prawa, więc osobne ustanawianie rozdzielności nie jest już potrzebne. Wtedy potrzebny jest po prostu podział majątku.

Nie jest też trafne założenie, że „darowizna połowy mieszkania” i „rozdzielność z podziałem majątku” to zawsze to samo. To różne czynności. Czasem udział w mieszkaniu przechodzi na byłą żonę w ramach umowy o podział majątku, a nie klasycznej darowizny. To istotne także z punktu widzenia rozliczeń i treści aktu notarialnego.

Zobacz również:

podział po separacji

Podział majątku w rozwodzie czy w osobnej sprawie?

Zgodnie z art. 58 § 3 KRO na wniosek jednego z małżonków sąd może w wyroku rozwodowym dokonać podziału majątku wspólnego, jeżeli przeprowadzenie tego podziału nie spowoduje nadmiernej zwłoki w postępowaniu.

W praktyce po wielu latach separacji faktycznej podział majątku w samym rozwodzie często nie jest już potrzebny, bo rozwód został orzeczony wcześniej albo sprawa majątkowa jest zbyt złożona. Wtedy składa się osobny wniosek o podział majątku wspólnego po ustaniu wspólności majątkowej.

Jeżeli mieszkanie jest praktycznie jedynym składnikiem majątku, a stan prawny lokalu jest jasny, sprawę często da się zakończyć stosunkowo sprawnie. Problemem bywają natomiast rozliczenia nakładów, spłat kredytu, remontów, wyłącznego korzystania z lokalu albo roszczeń o wynagrodzenie za korzystanie z rzeczy wspólnej.

Co może zyskać żona na wizycie u notariusza?

Z punktu widzenia drugiej strony korzyścią może być:

• uzyskanie wyłącznej własności mieszkania,
• pewność co do stanu prawnego lokalu i wpisów w księdze wieczystej,
• uniknięcie długiej sprawy sądowej o podział majątku,
• ustalenie pełnego sposobu rozliczeń między stronami.

To jednak nie oznacza, że druga strona ma obowiązek zgodzić się na każdą propozycję. Jeżeli żona uważa, że udział w mieszkaniu jest wart więcej niż korzyść wynikająca z zakończenia sporu o świadczenia, może odmówić. Dlatego rozmowa o notariuszu powinna opierać się na konkretnym projekcie: kto przejmuje lokal, czy jest spłata, w jakim terminie, kto ponosi koszty aktu i jakie sprawy strony uznają za ostatecznie rozliczone.

FAQ

Czy po rozwodzie mogę sam przestać płacić świadczenie zasądzone kiedyś na rodzinę?

Nie zawsze bezpiecznie. Jeżeli świadczenie wynikało z art. 27 KRO, co do zasady obowiązek wygasa po rozwodzie, ale stary wyrok lub ugoda mogą nadal formalnie istnieć. Dlatego często trzeba uzyskać odpowiednie rozstrzygnięcie sądu.

Czy przejście na emeryturę automatycznie obniża alimenty?

Nie. Sąd ocenia rzeczywistą zmianę sytuacji majątkowej i zarobkowej. Sama zmiana statusu na emeryta nie wystarcza, jeśli nadal istnieją dochody lub majątek pozwalające na płacenie świadczenia.

Czy po rozwodzie trzeba najpierw robić rozdzielność majątkową?

Nie. Po prawomocnym rozwodzie wspólność ustawowa ustaje z mocy prawa. Wtedy nie ustanawia się już rozdzielności, tylko przeprowadza podział majątku.

Czy można przepisać mieszkanie na byłą żonę bez jej obecności?

Nie. Przeniesienie własności nieruchomości wymaga aktu notarialnego i udziału stron albo ich pełnomocników z odpowiednim pełnomocnictwem notarialnym.

Czy dorosłe dzieci mieszkające z matką wpływają na podział mieszkania?

Mogą mieć znaczenie faktyczne, ale nie stają się przez to współwłaścicielami lokalu. Sąd bierze jednak pod uwagę sposób korzystania z mieszkania i możliwość jego przyznania tej stronie, która realnie w nim mieszka.

Podsumowanie

Wieloletnia separacja faktyczna nie usuwa automatycznie dawnych tytułów prawnych. Po rozwodzie trzeba oddzielnie uporządkować dwie sprawy: świadczenia finansowe między byłymi małżonkami oraz własność mieszkania. Jeżeli dawna ugoda dotyczyła utrzymania rodziny z art. 27 KRO, po rozwodzie co do zasady jej materialna podstawa wygasa, ale często trzeba to jeszcze potwierdzić we właściwym postępowaniu. Z kolei mieszkanie można podzielić polubownie u notariusza albo sądownie – w zależności od tego, czy strony są zgodne.

Źródła:

1. Ustawa z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy – Dz.U. 1964 nr 9 poz. 59
2. Ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego – Dz.U. 1964 nr 43 poz. 296
3. Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny – Dz.U. 1964 nr 16 poz. 93
4. Uchwała Sądu Najwyższego z dnia 13 lipca 2011 r., sygn. III CZP 39/11
5. Uchwała Sądu Najwyższego z dnia 13 stycznia 1978 r., sygn. III CZP 30/77