Rozwód po latach separacji, jak uregulować sprawy mieszkania i alimentów?

Obowiązek utrzymywania rodziny

Dopytywałam Pana o ugodę, bo bardzo rzadko zdarzają się alimenty bez rozwodu. Po pierwsze bardzo dobre zadał Pan pytanie. Wyrok/ugoda w sprawie o alimenty jest na stałe? W przypadku zmiany okoliczności można wnosić o jej zmianę.  W mojej ocenie już dawno powinien Pan wnieść o uchylenie obowiązku płacenia alimentów. Jak mniemam, są one orzeczone na podstawie art. 27 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego: „oboje małżonkowie obowiązani są, każdy według swych sił oraz swych możliwości zarobkowych i majątkowych, przyczyniać się do zaspokajania potrzeb rodziny, którą przez swój związek założyli”. Nie są to bowiem alimenty stricte tylko na żonę, ale na utrzymanie rodziny, a jak sam Pan pisze córka już dawno jest dorosła, założyła swoją rodzinę i może się utrzymać sama. Wysokość alimentów jest również zależna od Pana możliwości i Pana sytuacji.

Wygaśnięcie obowiązku małżonków przyczyniania się do zaspokajania potrzeb rodziny uchwała Sądu Najwyższego – Izba Cywilna z dnia 13 lipca 2011 r., sygn. akt III CZP 39/11 Z chwilą uprawomocnienia się wyroku orzekającego rozwód obowiązek małżonków przyczyniania się do zaspokajania potrzeb rodziny (art. 27) wygasa.

Sąd Najwyższy zauważył, że wyrok rozwodowy, który nie zawiera orzeczenia w zakresie alimentacji między małżonkami po rozwodzie, sam przez się nie dotyka wyroku, który wcześniej uprawomocnił się, a na mocy którego jeden z małżonków jest zobowiązany do świadczenia „alimentów” na rzecz drugiego. Wyrok orzekający rozwód w takim wypadku ani nie zmienia, ani nie uchyla owego wyroku „alimentacyjnego”, a ten pozostaje nadal tytułem egzekucyjnym [por. uzasadnienie uchw. SN (7) z 2.7.1955 r., sygn. akt I CO 27/55]. Drogą do „uchylenia” obowiązku przyczyniania się do zaspokajania potrzeb rodziny jest tu powództwo o ustalenie nieistnienia stosunku „alimentacyjnego” z art. 27, a zatem powództwo przewidziane w art. 189 Kodeksu postępowania cywilnego (nie zaś powództwo oparte na treści art. 138 Kodeksu rodzinnego). Mimo że istnienie stosunku z art. 27 jest uzależnione od istnienia małżeństwa, a istnienie stosunku z art. 60 jest uzależnione od uprzedniego istnienia małżeństwa, to jednak do powstania tego ostatniego stosunku, w tym również do przekształcenia stosunku z art. 27 KRO w ten stosunek, jest jeszcze konieczne spełnienie się innych przesłanek przewidzianych w art. 60. Z woli zatem ustawodawcy sam fakt prawomocnego zasądzenia „alimentów” na rzecz współmałżonka na podstawie art. 27 KRO przed rozwodem nie uzasadnia tezy, że po rozwodzie stosunek z art. 27 istnieje nadal bez jakichkolwiek ograniczeń, do których może dojść jedynie na podstawie art. 138 [chodzi o tezę zaprezentowaną w uzasadnieniu uchw. SN (7) z 2.7.1955 r., sygn. akt I CO 27/55].

Darowizna z majątku wspólnego – dopiero po rozwodzie

Co do darowizny z majątku wspólnego do majątku osobistego w czasie trwania małżeństwa, co do zasadny nie jest ona możliwa. W świetle jednak tego, co napisałam, nie jest to dla Pana korzystne rozwiązanie. Może Pan nie płacić alimentów i zachować połowę mieszkania, jeśli oczywiście tego będzie Pan chciał. W czasie trwania wspólności ustawowej żaden z małżonków nie może żądać podziału majątku wspólnego.

Po wniesieniu pozwu o rozwód sąd może tylko w określonych przypadkach orzec alimenty na rzecz byłego małżonka. Wszystko zależy od winy w rozpadzie małżeństwa oraz od tego, czy żona żyje w „niedostatku”, od jej potrzeb i Pana możliwości. Jak Pan sam widzi, trzeba tutaj rozpatrzeć wiele aspektów, których nie znam. Poniżej przepisy Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, który reguluje te kwestie:

„Art. 60 [Obowiązek alimentacyjny]

§ 1. Małżonek rozwiedziony, który nie został uznany za wyłącznie winnego rozkładu pożycia i który znajduje się w niedostatku, może żądać od drugiego małżonka rozwiedzionego dostarczania środków utrzymania w zakresie odpowiadającym usprawiedliwionym potrzebom uprawnionego oraz możliwościom zarobkowym i majątkowym zobowiązanego.

§ 2. Jeżeli jeden z małżonków został uznany za wyłącznie winnego rozkładu pożycia, a rozwód pociąga za sobą istotne pogorszenie sytuacji materialnej małżonka niewinnego, sąd na żądanie małżonka niewinnego może orzec, że małżonek wyłącznie winny obowiązany jest przyczyniać się w odpowiednim zakresie do zaspokajania usprawiedliwionych potrzeb małżonka niewinnego, chociażby ten nie znajdował się w niedostatku.

§ 3. Obowiązek dostarczania środków utrzymania małżonkowi rozwiedzionemu wygasa w razie zawarcia przez tego małżonka nowego małżeństwa. Jednakże, gdy zobowiązanym jest małżonek rozwiedziony, który nie został uznany za winnego rozkładu pożycia, obowiązek ten wygasa także z upływem pięciu lat od orzeczenia rozwodu, chyba że ze względu na wyjątkowe okoliczności sąd, na żądanie uprawnionego, przedłuży wymieniony termin pięcioletni”.

Zasądzenie alimentów na rzecz małżonka jest co do zasady immanentnie związane z zaistnieniem przesłanek dotyczących winy i dokonaniem przez sąd ustaleń w tej kwestii. Alimenty na rzecz małżonka mogą zostać także zasądzone, gdy na zgodne żądanie małżonków sąd rozwodowy zaniecha orzekania. Jak wyjaśniono w piśmiennictwie, niedostatek polega na niemożności zaspokajania swoich usprawiedliwionych potrzeb własnymi siłami. W doktrynie dodano przy tym, że przesłanka ta jest spełniona w trakcie postępowania rozwodowego, jeżeli niedostatek u małżonka żądającego dostarczania mu środków utrzymania istnieje w chwili orzekania rozwodu, w szczególności zaś w chwili, kiedy orzeczenie staje się prawomocne.

Stan niedostatku zachodzi już wtedy, gdy uprawniony nie ma możliwości zarobkowych i majątkowych, pozwalających na pełne zaspokojenie jego usprawiedliwionych potrzeb. Stan niedostatku musi być niezawiniony, tzn. że roszczenie nie przysługuje osobie, która mając możliwości zarobkowe, nie podejmuje pracy z własnej woli lub nie czerpie dochodów ze swego majątku. Roszczeń alimentacyjnych przewidzianych w art. 60 § 1 i 2 można dochodzić w trakcie procesu o rozwód lub separację albo w osobnym procesie, już po prawomocnym orzeczeniu rozwodu lub separacji.

Rozwiązanie przy rozwodzie

Moja propozycja jest taka: złożyć pozew o rozwód wraz z wnioskiem o podział majątku (nie wiemy, czy żona w trakcie złoży wniosek o alimenty i kto może zostać uznany za winnego?), złożyć następnie powództwo o ustalenie nieistnienia stosunku alimentacyjnego z art. 27. Sąd powinien zostawić mieszkanie żonie, skoro korzysta z niego i nadal mieszka z obowiązkiem spłaty na Pana rzecz. Podział majątku w sprawie rozwodowej jest możliwy, jeżeli przeprowadzenie tego podziału nie spowoduje nadmiernej zwłoki w postępowaniu. W uchwale z dnia 13 stycznia 1978 r. Sąd Najwyższy uznał, iż „przeprowadzenie w wyroku rozwodowym podziału majątku wspólnego stron nie powoduje nadmiernej zwłoki postępowania nie tylko wtedy, gdy między stronami nie ma sporu co do składu i sposobu podziału tego majątku, lecz także wtedy, gdy wyjaśnienie spornych między stronami okoliczności, bądź też takich okoliczności, które sąd obowiązany jest ustalić z urzędu, wymaga przeprowadzenia postępowania dowodowego w ograniczonym przedmiotowo i czasowo zakresie”.