Powrót męża po latach a mieszkanie i rozwód

Posiadanie a własność mieszkania

Zgodnie z art. 336 Kodeksu cywilnego posiadaczem rzeczy jest zarówno ten, kto nią faktycznie włada jak właściciel, jak i ten, kto włada nią jak osoba mająca inne prawo do rzeczy, np. najemca. Oznacza to, że posiadanie jest przede wszystkim stanem faktycznym – chodzi o realne władanie lokalem.

Własność albo współwłasność to natomiast tytuł prawny. Właściciel może korzystać z rzeczy i rozporządzać nią w granicach wyznaczonych przez ustawę, co wynika z art. 140 Kodeksu cywilnego. Jeżeli mieszkanie stanowi współwłasność albo należy do majątku wspólnego małżonków, każdy z małżonków ma określone prawa do lokalu niezależnie od tego, kto faktycznie mieszkał w nim przez ostatnie lata.

W praktyce więc odpowiedź na pytanie, co oznacza „mieć w posiadaniu mieszkanie”, brzmi: faktycznie nim władać. To jednak nie jest to samo co bycie właścicielem. Można posiadać lokal bez prawa własności, a można też być współwłaścicielem, ale przez dłuższy czas z lokalu nie korzystać.

Czy po 32 latach rozłąki można żądać rozwodu?

Tak, jest to możliwe, ale sąd nie orzeka rozwodu „za sam upływ czasu”. Zgodnie z art. 56 § 1 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy, jeżeli między małżonkami nastąpił zupełny i trwały rozkład pożycia, każdy z małżonków może żądać, aby sąd rozwiązał małżeństwo przez rozwód.

Przez rozkład pożycia sądy co do zasady rozumieją ustanie trzech więzi: duchowej, fizycznej i gospodarczej. Jeżeli małżonkowie od kilkudziesięciu lat nie prowadzą wspólnego życia, nie utrzymują relacji osobistej, nie współżyją i nie działają już jako rodzina, bardzo często przesłanka z art. 56 § 1 K.r.o. będzie spełniona.

Trzeba jednak pamiętać, że zgodnie z art. 56 § 2 i § 3 K.r.o. rozwód nie jest dopuszczalny, jeżeli wskutek niego miałoby ucierpieć dobro wspólnych małoletnich dzieci albo jeśli rozwód byłby sprzeczny z zasadami współżycia społecznego. Nie może go też żądać małżonek wyłącznie winny rozkładu pożycia, chyba że drugi małżonek wyrazi zgodę albo odmowa zgody byłaby sprzeczna z zasadami współżycia społecznego.

Przy dorosłych dzieciach zwykle odpada przeszkoda związana z dobrem małoletnich, więc kluczowe pozostają: rzeczywisty rozkład pożycia oraz kwestia winy.

Rozwód z winy męża czy bez orzekania o winie?

Rozwód z wyłącznej winy jednego małżonka jest możliwy, ale wymaga udowodnienia, że to właśnie jego zawinione zachowanie doprowadziło do zupełnego i trwałego rozkładu pożycia. Podstawę rozstrzygnięcia o winie stanowi art. 57 § 1 K.r.o., zgodnie z którym sąd orzeka, czy i który z małżonków ponosi winę rozkładu pożycia. Na zgodny wniosek stron sąd zaniecha orzekania o winie – art. 57 § 2 K.r.o.

W opisanej sytuacji sama wieloletnia nieobecność męża nie zawsze wystarczy do przypisania mu wyłącznej winy. Znaczenie mają szczegóły, np.:

• czy mąż porzucił rodzinę i zerwał kontakt,
• czy łożył na utrzymanie dzieci i domu,
• czy utrzymywali Państwo relację małżeńską mimo rozłąki,
• czy po jego stronie wystąpiły inne zawinione zachowania, np. trwałe uchylanie się od obowiązków rodzinnych.

Obowiązek współdziałania dla dobra rodziny wynika z art. 23 K.r.o., a obowiązek przyczyniania się do zaspokajania potrzeb rodziny z art. 27 K.r.o. Jeżeli przez lata mąż faktycznie nie wykonywał tych obowiązków, może to mieć znaczenie dowodowe w sprawie o rozwód z jego winy.

Jeżeli jednak priorytetem jest szybkie zakończenie małżeństwa, a kwestia winy byłaby trudna do udowodnienia, praktycznie bezpieczniejszy bywa rozwód bez orzekania o winie. Wiele zależy tu od dowodów: dokumentów, przelewów, korespondencji, zeznań świadków i całego przebiegu małżeństwa.

Czy mąż może wejść do wspólnego mieszkania po latach?

Jeżeli mieszkanie należy do majątku wspólnego małżonków albo mąż jest jego współwłaścicielem, to co do zasady nie można przyjąć, że sam upływ czasu pozbawił go prawa do korzystania z lokalu. Każdy współwłaściciel jest uprawniony do współposiadania rzeczy wspólnej i do korzystania z niej w takim zakresie, jaki daje się pogodzić z analogicznym prawem drugiego współwłaściciela – wynika to z art. 206 Kodeksu cywilnego.

Jeżeli lokal jest mieszkaniem rodziny, znaczenie ma także art. 28¹ K.r.o. Zgodnie z tym przepisem, jeżeli prawo do mieszkania przysługuje jednemu małżonkowi, drugi małżonek jest uprawniony do korzystania z tego mieszkania w celu zaspokojenia potrzeb rodziny. Przepis ten nie oznacza jednak automatycznie, że w każdej sytuacji po latach sąd nakaże wspólne zamieszkiwanie. Trzeba ocenić aktualny stan faktyczny: czy rodzina jeszcze realnie funkcjonuje, czy pożycie już dawno ustało, czy strony żyją osobno i czy toczy się sprawa rozwodowa.

Jeżeli istnieje konflikt i wspólne zamieszkiwanie jest niemożliwe, można w sprawie rozwodowej wnosić o rozstrzygnięcie o sposobie korzystania ze wspólnego mieszkania na podstawie art. 58 § 2 K.r.o. Sąd w wyroku rozwodowym określa wtedy, w jaki sposób małżonkowie mają korzystać z lokalu przez czas wspólnego w nim zamieszkiwania po rozwodzie.

W wyjątkowych sytuacjach, gdy jeden z małżonków swoim rażąco nagannym postępowaniem uniemożliwia wspólne zamieszkiwanie, sąd może na żądanie drugiego małżonka nakazać jego eksmisję – również na podstawie art. 58 § 2 zdanie drugie K.r.o. Taki wniosek wymaga jednak mocnych dowodów, np. przemocy, gróźb, nadużywania alkoholu czy innego poważnego naruszania porządku domowego. Sama obawa przed opieką nad chorym małżonkiem zwykle nie wystarczy.

Co można zrobić z mieszkaniem w praktyce?

W praktyce są zwykle cztery główne rozwiązania:

Jeżeli mieszkanie należy do majątku wspólnego, po ustaniu wspólności majątkowej – najczęściej z chwilą uprawomocnienia się wyroku rozwodowego, zgodnie z art. 31 § 1 K.r.o. w związku z art. 50¹ K.r.o. – co do zasady udziały małżonków są równe. To jednak nie zamyka drogi do innych roszczeń.

Czy można żądać większego udziału albo zwrotu nakładów?

Tak, ale trzeba odróżnić dwie różne instytucje.

Po pierwsze – ustalenie nierównych udziałów w majątku wspólnym. Zgodnie z art. 43 § 1 K.r.o. oboje małżonkowie mają równe udziały w majątku wspólnym. Jednak według art. 43 § 2 K.r.o. z ważnych powodów każdy z małżonków może żądać ustalenia udziałów z uwzględnieniem stopnia, w jakim przyczynił się do powstania tego majątku. Sąd bada tu jednocześnie dwa elementy: ważne powody oraz różny stopień przyczynienia się do powstania majątku.

Nie wystarczy więc samo to, że jeden małżonek przez lata więcej robił przy mieszkaniu. Trzeba wykazać także „ważne powody”, np. uporczywe uchylanie się drugiego małżonka od obowiązków wobec rodziny i majątku.

Po drugie – rozliczenie wydatków, nakładów i innych świadczeń. Zgodnie z art. 45 § 1 K.r.o. każdy z małżonków powinien zwrócić wydatki i nakłady poczynione z majątku wspólnego na jego majątek osobisty, a także może żądać zwrotu wydatków i nakładów poczynionych z majątku osobistego na majątek wspólny. W praktyce przy podziale majątku często rozlicza się również nakłady na remonty, opłaty, spłaty kredytów czy istotne inwestycje, jeśli da się je udokumentować.

Jeżeli przez wiele lat sama ponosiła Pani koszty remontów, czynszu, mediów i utrzymania lokalu, warto zachować rachunki, faktury, historię przelewów i inne dowody. Zakres możliwego rozliczenia zależy jednak od tego, z jakiego majątku pochodziły środki i jaki był charakter wydatku.

Dodatkowo między współwłaścicielami mogą mieć znaczenie art. 207 Kodeksu cywilnego, zgodnie z którym pożytki i inne przychody z rzeczy wspólnej przypadają współwłaścicielom stosownie do wielkości udziałów, a w takim samym stosunku współwłaściciele ponoszą wydatki i ciężary związane z rzeczą wspólną.

Czy można nie wpuścić męża do mieszkania?

To zależy od podstawy prawnej do lokalu i konkretnej sytuacji. Jeżeli mąż jest współwłaścicielem lub lokal należy do majątku wspólnego, całkowite samodzielne wyłączenie go z korzystania z mieszkania bez orzeczenia sądu jest prawnie ryzykowne. Może on dochodzić swoich uprawnień jako współwłaściciel.

Jeżeli jednak jego zachowanie stwarza zagrożenie, dochodzi do przemocy, gróźb lub innych poważnych naruszeń, możliwe są odrębne środki ochrony – zależnie od stanu faktycznego – np. w trybie ustawy z dnia 29 lipca 2005 r. o przeciwdziałaniu przemocy domowej albo w ramach żądania eksmisji w sprawie rozwodowej na podstawie art. 58 § 2 K.r.o. To wymaga jednak indywidualnej oceny i dowodów.

Jeżeli spór dotyczy raczej tego, że mąż wraca po latach i oczekuje opieki, a nie tego, że jest agresywny lub zagraża domownikom, lepszym rozwiązaniem zwykle jest szybkie uregulowanie sytuacji przez pozew o rozwód, wniosek o sposób korzystania z mieszkania i późniejszy podział majątku.

Jakie dowody przygotować przed pozwem?

Przed wniesieniem sprawy warto zgromadzić:

• akt małżeństwa,
• dokumenty dotyczące własności mieszkania lub prawa do lokalu,
• rachunki, faktury i potwierdzenia przelewów za remonty oraz utrzymanie mieszkania,
• dokumenty pokazujące, kto i kiedy mieszkał w lokalu,
• korespondencję z mężem potwierdzającą wieloletnią rozłąkę,
• dowody na brak wsparcia finansowego lub rodzinnego, jeżeli chce Pani wykazywać winę,
• dane świadków, którzy potwierdzą rozkład pożycia i faktyczny przebieg życia rodzinnego.

Jeżeli pojawi się także temat wyrzucenia z mieszkania lub prawa do dalszego zamieszkiwania po rozwodzie, pomocny może być materiał dotyczący problemu, czy grozi eksmisja z mieszkania męża.

FAQ

Czy sam powrót męża po latach daje mu automatyczne prawo do zamieszkania w lokalu?

Nie zawsze automatycznie, ale jeżeli jest współwłaścicielem albo mieszkanie należy do majątku wspólnego, ma co do zasady prawo współkorzystania z lokalu. Spór najlepiej uregulować przez sądowe ustalenie sposobu korzystania z mieszkania.

Czy mogę złożyć pozew o rozwód bez zgody męża?

Tak. Zgodnie z art. 56 § 1 K.r.o. każdy z małżonków może żądać rozwodu, jeżeli nastąpił zupełny i trwały rozkład pożycia. Zgoda drugiej strony nie jest konieczna do wniesienia pozwu.

Czy warto żądać rozwodu z wyłącznej winy męża?

Warto tylko wtedy, gdy ma Pani mocne dowody. Bez nich sprawa zwykle trwa dłużej i jest bardziej konfliktowa. Ocenę trzeba oprzeć na konkretnych faktach, a nie tylko na samym okresie rozłąki.

Czy po rozwodzie sąd od razu podzieli mieszkanie?

Niekoniecznie. W wyroku rozwodowym sąd z reguły rozstrzyga o sposobie korzystania ze wspólnego mieszkania na podstawie art. 58 § 2 K.r.o. Sam podział majątku zwykle następuje w osobnym postępowaniu, chyba że nie spowoduje nadmiernej zwłoki.

Czy mogę odzyskać pieniądze wydane przez lata na wspólne mieszkanie?

Tak, ale trzeba to udokumentować. W zależności od źródła środków i rodzaju wydatków w grę wchodzą rozliczenia na podstawie art. 45 K.r.o. oraz – w odpowiednim zakresie – zasady dotyczące współwłasności z Kodeksu cywilnego.

Podsumowanie

Jeżeli po wielu latach mąż wraca i żąda dostępu do wspólnego mieszkania, nie można oceniać sprawy wyłącznie emocjonalnie. Dla sądu kluczowe są: tytuł prawny do lokalu, faktyczny rozkład pożycia, dowody winy oraz możliwość rozliczenia nakładów na mieszkanie. Sam wieloletni brak wspólnego życia może uzasadniać rozwód, ale nie przekreśla automatycznie praw męża do lokalu, jeśli nadal przysługuje mu współwłasność lub udział w majątku wspólnym.

Źródła:

1. Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny, w szczególności art. 140, art. 206, art. 207, art. 336 – Dz.U. 1964 nr 16 poz. 93
2. Ustawa z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy, w szczególności art. 23, art. 27, art. 28(1), art. 31 § 1, art. 43 § 1-2, art. 45 § 1, art. 50(1), art. 56 § 1-3, art. 57 § 1-2, art. 58 § 2 – Dz.U. 1964 nr 9 poz. 59