Czy po rozwodzie grozi eksmisja z mieszkania męża i utrata opieki nad dziećmi?

Opieka nad dziećmi po rozwodzie – co naprawdę bierze pod uwagę sąd?

W wyroku rozwodowym sąd obowiązkowo rozstrzyga o władzy rodzicielskiej nad wspólnym małoletnim dzieckiem, o kontaktach rodziców z dzieckiem oraz o obowiązku ponoszenia kosztów utrzymania i wychowania dziecka – wynika to z art. 58 § 1 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy.

Jeżeli rodzice żyją osobno, sąd może pozostawić władzę rodzicielską obojgu rodzicom albo powierzyć jej wykonywanie jednemu z nich, ograniczając władzę drugiego do określonych obowiązków i uprawnień. Podstawą jest art. 107 § 1 i § 2 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego.

Najważniejsze jest to, że sąd nie porównuje wyłącznie zarobków rodziców. Kryterium rozstrzygającym jest dobro dziecka, o którym mowa m.in. w art. 56 § 2, art. 58 § 1 oraz art. 95 § 3 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. W praktyce sąd bada przede wszystkim:

• kto dotąd faktycznie zajmował się dziećmi na co dzień,
• więź dzieci z każdym z rodziców,
• stabilność opieki i organizacji życia dziecka,
• zdolność rodziców do współpracy,
• warunki wychowawcze, emocjonalne i bytowe.

Wyższe dochody ojca nie oznaczają więc automatycznie, że dzieci zostaną przy nim. Braki mieszkaniowe jednego z rodziców też nie przesądzają sprawy, jeżeli realnie jest on w stanie zapewnić dzieciom bezpieczne i stabilne warunki, choćby tymczasowo skromniejsze.

Czy brak własnego mieszkania może spowodować odebranie dzieci?

Nie ma przepisu, który przewidywałby odebranie dzieci tylko dlatego, że jeden z rodziców nie jest właścicielem mieszkania. Sąd ocenia rzeczywistą zdolność do wykonywania pieczy nad dzieckiem, a nie sam wpis w księdze wieczystej czy poziom majątku.

Władza rodzicielska obejmuje obowiązek i prawo wykonywania pieczy nad osobą i majątkiem dziecka oraz wychowania dziecka, z poszanowaniem jego godności i praw – art. 95 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Rodzice przed powzięciem decyzji w ważniejszych sprawach dotyczących dziecka powinni je wysłuchać, jeżeli rozwój umysłowy, stan zdrowia i stopień dojrzałości dziecka na to pozwala – art. 95 § 4 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego.

Jeżeli dzieci są małe, szczególne znaczenie ma to, kto dotychczas zapewniał im codzienną opiekę. W praktyce sąd bierze pod uwagę ciągłość wychowania i potrzebę stabilizacji. Nie można jednak zakładać automatycznie, że dzieci zawsze pozostaną przy matce – każda sprawa zależy od konkretnych faktów.

Alimenty na dzieci i zabezpieczenie na czas procesu

W pozwie rozwodowym albo w odpowiedzi na pozew można wnosić nie tylko o rozstrzygnięcie o dzieciach, ale też o alimenty na dzieci oraz o zabezpieczenie tych alimentów na czas trwania postępowania.

Zgodnie z art. 730 § 1 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego w każdej sprawie cywilnej podlegającej rozpoznaniu przez sąd można żądać udzielenia zabezpieczenia. Na podstawie art. 730¹ § 1 Kodeksu postępowania cywilnego udzielenia zabezpieczenia może żądać strona, jeżeli uprawdopodobni roszczenie oraz interes prawny w udzieleniu zabezpieczenia.

W sprawach o alimenty obowiązują ułatwienia. Zgodnie z art. 753 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego zabezpieczenie może polegać na zobowiązaniu obowiązanego do zapłaty uprawnionemu określonej sumy pieniężnej jednorazowo albo okresowo. W praktyce pozwala to uzyskać środki na dzieci jeszcze przed zakończeniem sprawy rozwodowej.

Czy po rozwodzie można zostać w mieszkaniu należącym do męża?

Tak, jest to możliwe. Sam fakt, że lokal stanowi własność albo spółdzielcze własnościowe prawo do lokalu przysługujące wyłącznie mężowi, nie oznacza automatycznego obowiązku natychmiastowego wyprowadzenia się żony po rozwodzie.

Zgodnie z art. 58 § 2 zdanie pierwsze Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, jeżeli małżonkowie zajmują wspólne mieszkanie, sąd w wyroku rozwodowym orzeka także o sposobie korzystania z tego mieszkania przez czas wspólnego w nim zamieszkiwania rozwiedzionych małżonków. To rozstrzygnięcie ma charakter tymczasowy, ale w praktyce bywa bardzo istotne, bo pozwala nadal mieszkać w lokalu po rozwodzie na określonych zasadach.

Oznacza to, że nawet gdy tytuł prawny do mieszkania przysługuje tylko jednemu małżonkowi, sąd może uregulować, kto z jakich pomieszczeń korzysta, jak strony mają współużywać kuchni, łazienki czy przedpokoju oraz czy wspólne dalsze zamieszkiwanie w ogóle jest możliwe.

W podobnych sprawach praktyczne znaczenie mają też zagadnienia takie jak prawo do przebywania w domu należącym do drugiego małżonka po podziale majątku.

Kiedy eksmisja małżonka albo byłego małżonka jest możliwa?

Eksmisja nie następuje automatycznie z chwilą rozwodu. Potrzebny jest wyrok sądu i podstawa prawna.

W sprawie rozwodowej sąd może nakazać eksmisję jednego z małżonków tylko w wypadkach wyjątkowych. Wynika to z art. 58 § 2 zdanie drugie Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, zgodnie z którym w wypadkach wyjątkowych, gdy jeden z małżonków swoim rażąco nagannym postępowaniem uniemożliwia wspólne zamieszkiwanie, sąd może na żądanie drugiego małżonka nakazać jego eksmisję.

Chodzi zwykle o zachowania takie jak przemoc domowa, groźby, notoryczne awantury, nadużywanie alkoholu połączone z agresją czy inne poważne naruszenia spokoju i bezpieczeństwa domowników. Sama trudna atmosfera po rozstaniu albo konflikt małżeński z reguły nie wystarcza.

Po rozwodzie zastosowanie może mieć także art. 13 ust. 2 ustawy z dnia 21 czerwca 2001 r. o ochronie praw lokatorów, mieszkaniowym zasobie gminy i o zmianie Kodeksu cywilnego. Zgodnie z tym przepisem współlokator może wytoczyć powództwo o nakazanie przez sąd eksmisji małżonka, rozwiedzionego małżonka albo innego współlokatora tego samego lokalu, jeżeli ten swoim rażąco nagannym postępowaniem uniemożliwia wspólne zamieszkiwanie.

Jeżeli obawia się Pani sytuacji, w której żona wyrzuciła męża albo drugi małżonek samowolnie odcina dostęp do lokalu, trzeba odróżnić faktyczne utrudnianie korzystania z mieszkania od legalnej eksmisji, która wymaga orzeczenia sądowego.

Czy mąż może sam wymienić zamki i nie wpuścić do mieszkania?

Co do zasady nie powinien samowolnie pozbawiać drugiego małżonka faktycznego dostępu do wspólnie zajmowanego lokalu, jeżeli ten nadal w nim mieszka albo ma ustalone uprawnienie do korzystania z mieszkania. Taka samopomoc może prowadzić do dalszego sporu sądowego, a w określonych sytuacjach także do interwencji Policji lub dochodzenia ochrony posiadania.

W praktyce często pojawia się problem taki jak wymiana zamków w drzwiach przez jednego z małżonków. Taki krok nie zastępuje postępowania sądowego i nie daje sam z siebie prawa do trwałego usunięcia drugiej strony z lokalu.

Czy przysługuje lokal socjalny albo pomieszczenie tymczasowe?

Jeżeli zapadnie wyrok nakazujący opróżnienie lokalu, sąd bada również kwestie dalszej ochrony mieszkaniowej osoby eksmitowanej. Podstawą jest art. 14 ust. 1 ustawy o ochronie praw lokatorów, mieszkaniowym zasobie gminy i o zmianie Kodeksu cywilnego, zgodnie z którym w wyroku nakazującym opróżnienie lokalu sąd orzeka o uprawnieniu do zawarcia umowy najmu socjalnego lokalu albo o braku takiego uprawnienia.

Na podstawie art. 14 ust. 4 tej ustawy sąd co do zasady nie może orzec o braku uprawnienia do zawarcia umowy najmu socjalnego lokalu wobec m.in. kobiety w ciąży, małoletniego, osoby z niepełnosprawnością lub ubezwłasnowolnionej oraz sprawującego nad taką osobą opiekę i wspólnie z nią zamieszkałego, obłożnie chorego, emeryta i rencisty spełniającego kryteria do świadczeń z pomocy społecznej, bezrobotnego lub osoby spełniającej przesłanki określone przez radę gminy w uchwale – chyba że osoba ta może zamieszkać w innym lokalu niż dotychczas używany.

Trzeba jednak pamiętać, że obecnie nie używa się już pojęcia „lokal socjalny” w dawnym znaczeniu ustawowym, lecz „najem socjalny lokalu”. W praktyce wiele osób nadal posługuje się starym określeniem, ale prawidłowe obecnie jest właśnie to pojęcie.

Z kolei art. 1046 § 4 i następne Kodeksu postępowania cywilnego regulują wykonanie obowiązku opróżnienia lokalu przez komornika. Zakres ochrony zależy m.in. od tego, czy wyrok przyznaje uprawnienie do najmu socjalnego lokalu oraz jaki jest stan faktyczny sprawy.

Czy mieszkanie męża wchodzi do podziału majątku?

To zależy od chwili nabycia i źródła finansowania. Zgodnie z art. 31 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego z chwilą zawarcia małżeństwa powstaje wspólność ustawowa obejmująca przedmioty majątkowe nabyte w czasie jej trwania przez oboje małżonków albo przez jednego z nich. Natomiast zgodnie z art. 33 pkt 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego do majątku osobistego każdego z małżonków należą przedmioty majątkowe nabyte przed powstaniem wspólności ustawowej.

Jeżeli więc mieszkanie albo spółdzielcze własnościowe prawo do lokalu zostało nabyte przez męża przed ślubem, co do zasady należy do jego majątku osobistego. Jeżeli natomiast zostało nabyte w czasie trwania wspólności ustawowej, zwykle wchodzi do majątku wspólnego, chyba że zachodzi szczególny wyjątek z art. 33 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego.

W przypadku spółdzielczych praw do lokalu znaczenie ma również art. 3 ust. 2 ustawy z dnia 15 grudnia 2000 r. o spółdzielniach mieszkaniowych, ale samo członkostwo w spółdzielni nie przesądza jeszcze o przynależności prawa do lokalu do majątku wspólnego.

Nakłady z majątku wspólnego na mieszkanie męża

Nawet jeżeli samo mieszkanie jest majątkiem osobistym męża, nie oznacza to, że drugi małżonek niczego nie może dochodzić. Zgodnie z art. 45 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego każdy z małżonków powinien zwrócić wydatki i nakłady poczynione z majątku wspólnego na jego majątek osobisty, z wyjątkiem wydatków i nakładów koniecznych na przedmioty majątkowe przynoszące dochód.

W praktyce można więc dochodzić rozliczenia np. kosztów generalnego remontu, spłaty kredytu z wspólnych środków, wymiany instalacji czy trwałych ulepszeń lokalu należącego do męża. Kluczowe jest jednak udowodnienie wysokości i źródła finansowania nakładów – przydają się faktury, potwierdzenia przelewów, umowy kredytowe czy zeznania świadków.

Co warto złożyć do sądu w takiej sprawie?

Jeżeli sprawa dotyczy rozwodu, dzieci i mieszkania, warto rozważyć złożenie następujących wniosków:

• o powierzenie wykonywania władzy rodzicielskiej albo o pozostawienie jej obojgu rodzicom z ustaleniem miejsca pobytu dzieci,
• o alimenty na dzieci,
• o zabezpieczenie alimentów na czas procesu,
• o uregulowanie kontaktów,
• o rozstrzygnięcie o sposobie korzystania ze wspólnego mieszkania na podstawie art. 58 § 2 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego,
• w uzasadnionych przypadkach – o eksmisję drugiego małżonka, jeżeli zachodzą przesłanki z art. 58 § 2 zdanie drugie Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego.

Jeżeli po rozwodzie dojdzie do sporu majątkowego, można dodatkowo wszcząć sprawę o podział majątku wspólnego i rozliczenie nakładów.

FAQ

Czy po rozwodzie właściciel mieszkania może od razu mnie wyrzucić?

Nie. Do legalnej eksmisji potrzebny jest wyrok sądu. Sam rozwód ani sam fakt własności mieszkania przez męża nie wystarczają.

Czy większe zarobki ojca wystarczą, aby dostał dzieci?

Nie. Sąd ocenia całokształt sytuacji dziecka, w szczególności jego dobro, więź z rodzicami i faktyczną zdolność do opieki, a nie tylko poziom dochodów.

Czy mogę żądać alimentów jeszcze przed zakończeniem rozwodu?

Tak. Można złożyć wniosek o zabezpieczenie alimentów na czas postępowania na podstawie art. 730 i art. 753 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego.

Czy sąd rozwodowy może ustalić, kto zostaje w mieszkaniu?

Może ustalić sposób korzystania ze wspólnego mieszkania przez czas wspólnego zamieszkiwania rozwiedzionych małżonków na podstawie art. 58 § 2 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego.

Czy nakłady na mieszkanie męża przepadają?

Nie zawsze. Jeżeli były finansowane z majątku wspólnego, można żądać ich rozliczenia na podstawie art. 45 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego.

Źródła

• art. 31 § 1, art. 33 pkt 1, art. 45 § 1, art. 56 § 2, art. 58 § 1 i § 2, art. 60, art. 95 § 1, § 3 i § 4, art. 107 § 1 i § 2 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy
• art. 730 § 1, art. 730¹ § 1, art. 753 § 1, art. 1046 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego
• art. 13 ust. 2 oraz art. 14 ust. 1 i ust. 4 ustawy z dnia 21 czerwca 2001 r. o ochronie praw lokatorów, mieszkaniowym zasobie gminy i o zmianie Kodeksu cywilnego
• art. 3 ust. 2 ustawy z dnia 15 grudnia 2000 r. o spółdzielniach mieszkaniowych
• Uchwała Pełnego Składu Izby Cywilnej Sądu Najwyższego z dnia 13 stycznia 1978 r., III CZP 30/77