Podział majątku po separacji i obowiązek zapewnienia żonie mieszkania

Co podlega podziałowi po separacji lub po ustaniu wspólności majątkowej?

Najpierw trzeba rozróżnić dwie kwestie: samo rozstanie faktyczne oraz ustanie wspólności majątkowej. Samo wyprowadzenie się jednego z małżonków nie powoduje jeszcze podziału majątku. Wspólność ustawowa ustaje m.in. z chwilą uprawomocnienia się wyroku rozwodowego, wyroku orzekającego separację, zawarcia umowy majątkowej małżeńskiej ustanawiającej rozdzielność albo wydania wyroku ustanawiającego rozdzielność majątkową przez sąd – zgodnie z art. 31 § 1, art. 47 § 1 oraz art. 52 § 1 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy.

Jeżeli została orzeczona separacja sądowa, to zgodnie z art. 614 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego do skutków separacji stosuje się co do zasady przepisy o rozwodzie, a między małżonkami powstaje rozdzielność majątkowa. Jeżeli natomiast chodzi tylko o nieformalne rozstanie, majątek wspólny nadal istnieje, dopóki nie dojdzie do ustania wspólności na jednej z podstaw przewidzianych w ustawie.

Do majątku wspólnego należą co do zasady przedmioty majątkowe nabyte w czasie trwania wspólności ustawowej przez oboje małżonków albo przez jednego z nich – art. 31 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Przykładowo mogą to być samochody, oszczędności, wyposażenie mieszkania, wynagrodzenie za pracę czy środki zgromadzone na rachunkach.

Nie wchodzą do majątku wspólnego składniki majątku osobistego wymienione w art. 33 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, w tym przedmioty nabyte przed ślubem, a także co do zasady rzeczy nabyte przez dziedziczenie, zapis lub darowiznę, chyba że spadkodawca albo darczyńca postanowił inaczej.

Czy dom rodziców jednego z małżonków wchodzi do podziału?

Nie. Jeżeli właścicielami domu są rodzice, to sam dom nie staje się składnikiem majątku wspólnego małżonków tylko dlatego, że małżonkowie tam mieszkali albo remontowali część budynku. O tym, kto jest właścicielem nieruchomości, decyduje tytuł prawny, a nie sam fakt ponoszenia nakładów.

W opisanej sytuacji kluczowe znaczenie ma więc nie własność domu, lecz ewentualne roszczenie o rozliczenie nakładów poczynionych z majątku wspólnego na nieruchomość należącą do rodziców. Takie roszczenie może być uwzględniane jako wierzytelność wchodząca do majątku wspólnego.

Zgodnie z art. 45 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego każdy z małżonków powinien zwrócić wydatki i nakłady poczynione z majątku wspólnego na jego majątek osobisty, z wyjątkiem wydatków i nakładów koniecznych na przedmioty majątkowe przynoszące dochód. Może też żądać zwrotu wydatków i nakładów, które poczynił ze swojego majątku osobistego na majątek wspólny. Przepis ten nie reguluje wprost wszystkich nakładów na majątek osoby trzeciej, ale w praktyce przy podziale majątku uwzględnia się także wierzytelności z tego tytułu.

W orzecznictwie Sądu Najwyższego przyjmuje się, że wierzytelności z tytułu wydatków i nakładów poczynionych z majątku wspólnego na majątek innej osoby mogą stanowić składnik majątku wspólnego. Wskazuje na to uchwała Sądu Najwyższego z 3 kwietnia 1970 r., III CZP 18/70. Z kolei obowiązek rozliczenia nakładów z majątku wspólnego na majątek osobisty małżonka został doprecyzowany m.in. w uchwale Sądu Najwyższego z 21 lutego 2008 r., III CZP 148/07.

Jak rozlicza się nakłady na remont piętra domu rodziców?

Tu decydują szczegóły stanu faktycznego oraz dowody. Jeżeli remont był finansowany przed ślubem, to co do zasady nie był finansowany z majątku wspólnego, bo wspólność ustawowa jeszcze nie istniała. W takim przypadku można rozważać roszczenia cywilne osoby, która rzeczywiście poniosła wydatek, ale nie będzie to typowe rozliczenie w ramach podziału majątku wspólnego po ustaniu małżeństwa.

Jeżeli natomiast część prac lub zakupów była finansowana już po ślubie ze wspólnych pieniędzy, to można wykazywać, że powstała wierzytelność wobec właścicieli nieruchomości albo że doszło do nakładu z majątku wspólnego na cudzy majątek. W praktyce trzeba ustalić:

• kiedy dokładnie wykonano prace,
• z jakich środków były finansowane,
• czy zwiększyły wartość nieruchomości,
• jaką wartość mają obecnie te nakłady.

Przydatne są faktury, przelewy, umowy z wykonawcami, zeznania świadków oraz dokumentacja zdjęciowa. W sprawach spornych sąd często korzysta z opinii biegłego do wyceny wartości nakładów na dzień orzekania.

W postępowaniu o podział majątku sąd ustala skład i wartość majątku wspólnego według art. 684 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego w związku z art. 567 § 3 Kodeksu postępowania cywilnego. Sam sposób rozliczenia nakładów zależy jednak od rodzaju nakładu i od tego, czy roszczenie zostało prawidłowo zgłoszone.

Czy samochody zarejestrowane tylko na męża należą wyłącznie do niego?

Nie zawsze. Rejestracja pojazdu nie rozstrzyga o własności w rozumieniu prawa rodzinnego. Jeżeli samochód został nabyty w czasie trwania wspólności ustawowej z majątku wspólnego, to co do zasady wchodzi do majątku wspólnego niezależnie od tego, na kogo został zarejestrowany. Wynika to z art. 31 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego.

Inaczej będzie, jeśli auto zostało kupione przed ślubem albo wyłącznie z majątku osobistego, np. ze środków pochodzących z darowizny przeznaczonej tylko dla jednego małżonka. Wtedy może należeć do majątku osobistego na podstawie art. 33 pkt 1 lub pkt 2 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, ale trzeba to wykazać dowodowo.

Jeżeli jedno auto użytkuje żona, nie oznacza to jeszcze, że nabywa do niego wyłączne prawo. Przy podziale majątku sąd albo strony w umowie ustalają, komu przypadnie dany pojazd i jakie będą dopłaty wyrównujące.

Czy trzeba zapewnić żonie mieszkanie po separacji?

Co do zasady – nie ma przepisu, który automatycznie nakazywałby mężowi zapewnić żonie osobne mieszkanie tylko dlatego, że doszło do rozstania albo separacji. Taki obowiązek nie wynika ani z samych przepisów o podziale majątku, ani z ogólnych skutków rozstania.

Trzeba jednak odróżnić brak automatycznego obowiązku zapewnienia lokalu od innych możliwych roszczeń rodzinnych. W konkretnych sprawach mogą pojawić się:

• alimenty między małżonkami po rozwodzie albo po separacji – art. 60 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego w zw. z art. 614 § 4 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego,
• obowiązek przyczyniania się do zaspokajania potrzeb rodziny w czasie trwania małżeństwa – art. 27 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego,
• rozstrzygnięcie o sposobie korzystania ze wspólnie zajmowanego mieszkania w wyroku rozwodowym albo separacyjnym – art. 58 § 2 oraz art. 614 § 3 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego,
• roszczenia związane z dziećmi, jeżeli ich dobro wymaga określonego zabezpieczenia mieszkaniowego.

Jeżeli żona mieszka już u swoich rodziców, a lokal, w którym wcześniej mieszkaliście, należy do Pana rodziców, to co do zasady nie ma podstaw, by twierdzić, że musi Pan zapewnić jej inny lokal. Sytuacja mogłaby wyglądać inaczej tylko wtedy, gdyby sąd zasądził alimenty, a jej niedostatek lub istotne pogorszenie sytuacji materialnej uzasadniałyby świadczenie pieniężne. Nawet wtedy jednak mówimy z reguły o pieniądzach, a nie o obowiązku oddania konkretnego mieszkania.

Jeżeli zastanawia się Pan nad formalnym zakończeniem wspólnego pożycia, warto porównać skutki, jakie daje rozwód czy separacja, bo wpływa to także na majątek, alimenty i dalsze rozliczenia.

Kiedy żona może dochodzić pieniędzy od męża mimo braku obowiązku zapewnienia lokalu?

Może się tak zdarzyć, ale nie z tytułu samego „zapewnienia mieszkania”. Podstawą mogą być alimenty albo obowiązek przyczyniania się do potrzeb rodziny.

W czasie trwania małżeństwa, nawet przy faktycznym rozłączeniu, każdy z małżonków powinien według swoich sił oraz możliwości zarobkowych i majątkowych przyczyniać się do zaspokajania potrzeb rodziny – art. 27 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Po rozwodzie lub po separacji sądowej możliwe są alimenty między małżonkami na zasadach określonych w art. 60 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego oraz art. 614 § 4 tego kodeksu.

Jeżeli więc pytanie dotyczy nie tyle lokalu, ile finansowania utrzymania drugiego małżonka, trzeba oddzielnie zbadać przesłanki alimentacyjne. W tym kontekście bywa istotne także utrzymywanie żony w separacji, zwłaszcza gdy separacja ma charakter wyłącznie faktyczny, a małżeństwo nadal trwa.

Jak wygląda podział majątku w praktyce?

Podział majątku można przeprowadzić:

• umownie – jeśli małżonkowie są zgodni co do składu majątku i sposobu podziału; gdy w skład wchodzi nieruchomość, potrzebny jest akt notarialny,
• sądownie – na podstawie art. 566 i następnych oraz art. 567 Kodeksu postępowania cywilnego.

W sądzie można żądać ustalenia składu majątku wspólnego, jego wartości, sposobu podziału, rozliczenia nakładów oraz ewentualnie ustalenia nierównych udziałów, jeśli istnieją ku temu ważne powody i różny stopień przyczynienia się do powstania majątku wspólnego – art. 43 § 2 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Sam fakt winy w rozpadzie związku nie jest jeszcze automatyczną podstawą do nierównych udziałów; potrzebne są przesłanki wskazane w tym przepisie.

Jakie dowody warto przygotować?

W sprawie podobnej do opisanej najczęściej przydają się:

• dowody zakupu samochodów i źródła ich finansowania,
• faktury i rachunki za remont piętra domu rodziców,
• potwierdzenia przelewów, umowy kredytowe,
• zeznania świadków potwierdzających zakres prac i czas ich wykonania,
• dokumenty potwierdzające własność domu przez rodziców,
• ewentualne wiadomości lub ustalenia dotyczące tego, czy nakłady miały być zwrócone.

Bez dokumentów najtrudniejsze bywa wykazanie, jaka część remontu była wykonana przed ślubem, a jaka po ślubie. To właśnie ten podział ma często zasadnicze znaczenie dla wyniku sprawy.

FAQ

Czy separacja automatycznie dzieli majątek?

Separacja sądowa powoduje powstanie rozdzielności majątkowej, ale sam podział majątku wymaga jeszcze umowy albo osobnego postępowania sądowego. Sama wyprowadzka jednego z małżonków nie dzieli majątku.

Czy remont domu teściów daje prawo do części domu?

Nie. Remont cudzej nieruchomości nie daje współwłasności domu. Może natomiast uzasadniać roszczenie o rozliczenie nakładów, jeśli zostały odpowiednio udowodnione.

Czy auto zarejestrowane tylko na męża zawsze jest jego majątkiem osobistym?

Nie. O przynależności do majątku wspólnego decyduje przede wszystkim moment nabycia i źródło finansowania, a nie sam wpis w dowodzie rejestracyjnym.

Czy żona może żądać mieszkania po rozstaniu?

Nie automatycznie. Może ewentualnie dochodzić alimentów albo innych roszczeń wynikających z konkretnej sytuacji rodzinnej, ale nie ma ogólnego obowiązku „zapewnienia mieszkania” po samym rozstaniu.

Czy wydatki sprzed ślubu rozlicza się przy podziale majątku wspólnego?

Zasadniczo nie jako składnik majątku wspólnego, bo wspólność ustawowa wtedy jeszcze nie istniała. Takie wydatki mogą wymagać odrębnej analizy cywilnoprawnej zależnie od okoliczności.

Źródła

1. Ustawa z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy – Dz.U. 1964 nr 9 poz. 59

2. Ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego – Dz.U. 1964 nr 43 poz. 296

3. Art. 45 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego

4. Uchwała Sądu Najwyższego z 21 lutego 2008 r., III CZP 148/07

5. Postanowienie Sądu Najwyższego z 16 października 1997 r., II CKN 395/97

6. Uchwała Sądu Najwyższego z 3 kwietnia 1970 r., III CZP 18/70