Czy dziecko może żądać części majątku rodziców?

Czy można domagać się części majątku rodziców za ich życia?

Co do zasady nie. Dziecko nie ma ustawowego prawa do żądania od żyjących rodziców wypłaty części ich majątku tylko dlatego, że rodzice sprzedali mieszkanie, przekazali pieniądze jednemu z dzieci albo zdecydowali, że zamieszkają u tego dziecka.

Podstawą jest art. 140 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. Kodeks cywilny. Przepis ten stanowi, że w granicach określonych przez ustawy i zasady współżycia społecznego właściciel może, z wyłączeniem innych osób, korzystać z rzeczy i rozporządzać rzeczą. Oznacza to, że właściciel mieszkania może je sprzedać, a uzyskane środki przeznaczyć według własnej decyzji, o ile nie narusza konkretnych przepisów prawa albo praw osób trzecich.

Nie istnieje także roszczenie o przyszły spadek. Zgodnie z art. 922 § 1 Kodeksu cywilnego spadek obejmuje prawa i obowiązki majątkowe zmarłego, które przechodzą na spadkobierców z chwilą śmierci. Art. 924 Kodeksu cywilnego wskazuje, że spadek otwiera się z chwilą śmierci spadkodawcy, a art. 925 Kodeksu cywilnego stanowi, że spadkobierca nabywa spadek z chwilą otwarcia spadku. Dopóki rodzic żyje, nie ma po nim spadku, a dziecko nie może żądać udziału w majątku tylko na tej podstawie, że w przyszłości mogłoby dziedziczyć.

Rozdzielność majątkowa rodziców a prawa dzieci

Rozdzielność majątkowa między rodzicami nie daje dzieciom prawa do majątku żadnego z rodziców. Jeżeli małżonkowie ustanowili rozdzielność majątkową umową majątkową małżeńską, podstawą jest art. 47 § 1 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy. Skutki rozdzielności opisuje art. 51 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego: każdy z małżonków zachowuje majątek nabyty przed zawarciem umowy i majątek nabyty później.

Jeżeli więc mieszkanie należało wyłącznie do matki, to środki ze sprzedaży zasadniczo także stanowią jej majątek. Jeżeli lokal był współwłasnością rodziców albo wchodził do majątku wspólnego, ocena zależy od dokumentów nabycia, treści księgi wieczystej, ewentualnej umowy majątkowej małżeńskiej i sposobu sprzedaży. Sam fakt, że rodzice mają rozdzielność majątkową, nie tworzy jednak roszczenia dziecka o wypłatę.

Czy przekazanie pieniędzy siostrze może być darowizną?

Jeżeli matka przekazała siostrze pieniądze na zakup domu bez obowiązku zwrotu, prawnie może to być darowizna. Definicję darowizny zawiera art. 888 § 1 Kodeksu cywilnego: przez umowę darowizny darczyńca zobowiązuje się do bezpłatnego świadczenia na rzecz obdarowanego kosztem swego majątku.

Trzeba jednak odróżnić kilka sytuacji. Przekazanie środków mogło być darowizną, pożyczką w rozumieniu art. 720 § 1 Kodeksu cywilnego, rozliczeniem za opiekę, zapłatą ceny za udział w nieruchomości, wkładem w zakup domu w zamian za ustanowienie prawa do mieszkania albo inną umową. Bez dokumentów, przelewów, korespondencji i zeznań świadków sama zbieżność dat sprzedaży mieszkania i zakupu domu zwykle nie wystarcza do skutecznego dochodzenia roszczeń.

Forma także ma znaczenie. Art. 890 § 1 Kodeksu cywilnego przewiduje, że oświadczenie darczyńcy powinno być złożone w formie aktu notarialnego, ale darowizna dokonana bez tej formy staje się ważna, jeżeli przyrzeczone świadczenie zostało spełnione. Inaczej jest przy nieruchomościach: przeniesienie własności nieruchomości wymaga aktu notarialnego na podstawie art. 158 Kodeksu cywilnego.

Co może mieć znaczenie po śmierci rodzica?

Po śmierci rodzica sytuacja może się zmienić. Jeżeli dziecko zostało pominięte w testamencie albo otrzymało mniej niż wynikałoby z przepisów o zachowku, może rozważyć roszczenie o zachowek. Podstawę stanowi art. 991 § 1 Kodeksu cywilnego. Uprawnionymi do zachowku są zstępni, małżonek oraz rodzice spadkodawcy, którzy byliby powołani do spadku z ustawy. Zachowek wynosi co do zasady połowę wartości udziału spadkowego, a jeżeli uprawniony jest trwale niezdolny do pracy albo zstępny jest małoletni, wynosi dwie trzecie tego udziału.

Przy obliczaniu zachowku ważne są darowizny. Art. 993 Kodeksu cywilnego nakazuje doliczyć do spadku darowizny oraz zapisy windykacyjne dokonane przez spadkodawcę, z zastrzeżeniem wyjątków. Art. 994 § 1 Kodeksu cywilnego wyłącza z doliczenia drobne darowizny zwyczajowo przyjęte oraz darowizny dokonane dawniej niż 10 lat przed otwarciem spadku na rzecz osób niebędących spadkobiercami ani uprawnionymi do zachowku. Darowizny na rzecz dzieci, które należą do kręgu spadkobierców ustawowych i uprawnionych do zachowku, mogą więc być istotne nawet wtedy, gdy zostały dokonane wiele lat wcześniej.

Jeżeli zachowku nie można uzyskać od spadkobiercy, w określonych sytuacjach możliwe jest kierowanie roszczenia przeciwko osobie obdarowanej. Wynika to z art. 1000 § 1 Kodeksu cywilnego, który przewiduje odpowiedzialność obdarowanego za uzupełnienie zachowku w granicach wzbogacenia będącego skutkiem darowizny.

Przedawnienie roszczenia o zachowek

Roszczenia o zachowek nie są bezterminowe. Zgodnie z art. 1007 § 1 Kodeksu cywilnego roszczenia uprawnionego z tytułu zachowku przeciwko spadkobiercy przedawniają się z upływem 5 lat od ogłoszenia testamentu. Zgodnie z art. 1007 § 2 Kodeksu cywilnego roszczenie przeciwko osobie obowiązanej do uzupełnienia zachowku z tytułu otrzymanej darowizny albo zapisu windykacyjnego przedawnia się z upływem 5 lat od otwarcia spadku.

W praktyce oznacza to, że po śmierci rodzica nie warto zwlekać z ustaleniem, czy był testament, kto jest spadkobiercą, jakie darowizny zostały dokonane i czy zachowek w ogóle przysługuje. Często pierwszym krokiem jest postępowanie o stwierdzenie nabycia spadku albo notarialne poświadczenie dziedziczenia, a dopiero potem analiza roszczenia o zachowek.

Jakie dowody warto zabezpieczyć?

W sporach cywilnych obowiązuje zasada ciężaru dowodu. Art. 6 Kodeksu cywilnego stanowi, że ciężar udowodnienia faktu spoczywa na osobie, która z faktu wywodzi skutki prawne. Art. 232 zdanie pierwsze ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. Kodeks postępowania cywilnego nakłada na strony obowiązek wskazywania dowodów dla stwierdzenia faktów, z których wywodzą skutki prawne.

Jeżeli w przyszłości dziecko będzie twierdzić, że matka przekazała siostrze znaczną darowiznę na zakup domu, powinno mieć możliwość wykazania tego faktu. Przydatne mogą być przede wszystkim potwierdzenia przelewów, historia rachunków bankowych, akty notarialne sprzedaży mieszkania i zakupu domu, zgłoszenia podatkowe, korespondencja rodzinna, wiadomości e-mail lub SMS, a także zeznania osób, które znały ustalenia między matką i siostrą.

Jak zabezpieczyć rodziców mieszkających w domu dziecka?

Osobną kwestią jest bezpieczeństwo rodziców, którzy zamieszkują w domu należącym do jednego dziecka. Samo rodzinne ustalenie, że rodzice mogą mieszkać w domu córki, bywa praktycznie niewystarczające, zwłaszcza gdy dojdzie do konfliktu, zadłużenia właściciela nieruchomości, egzekucji z nieruchomości albo sprzedaży domu.

Jednym z rozwiązań jest służebność osobista mieszkania. Zgodnie z art. 296 Kodeksu cywilnego nieruchomość można obciążyć na rzecz oznaczonej osoby fizycznej prawem, którego treść odpowiada służebności gruntowej. Art. 301 § 1 Kodeksu cywilnego przewiduje, że mający służebność mieszkania może przyjąć na mieszkanie małżonka i małoletnie dzieci, a inne osoby tylko wtedy, gdy są przez niego utrzymywane albo potrzebne przy prowadzeniu gospodarstwa domowego. Treść i zakres służebności powinny być dokładnie opisane w akcie notarialnym i ujawnione w księdze wieczystej.

Innym rozwiązaniem jest umowa dożywocia. Art. 908 § 1 Kodeksu cywilnego stanowi, że jeżeli w zamian za przeniesienie własności nieruchomości nabywca zobowiązuje się zapewnić zbywcy dożywotnie utrzymanie, powinien przyjąć go jako domownika, dostarczać mu wyżywienia, ubrania, mieszkania, światła i opału, zapewnić odpowiednią pomoc i pielęgnowanie w chorobie oraz sprawić mu własnym kosztem pogrzeb odpowiadający miejscowym zwyczajom, chyba że strony inaczej określą obowiązki. Umowa dożywocia wymaga aktu notarialnego, ponieważ wiąże się z przeniesieniem własności nieruchomości.

Podatek od darowizny dla dziecka

Przekazanie pieniędzy dziecku może mieć także skutki podatkowe. Art. 4a ust. 1 ustawy z dnia 28 lipca 1983 r. o podatku od spadków i darowizn przewiduje zwolnienie dla najbliższej rodziny, m.in. zstępnych, pod warunkiem zgłoszenia nabycia właściwemu naczelnikowi urzędu skarbowego w terminie 6 miesięcy oraz, przy darowiźnie pieniędzy przekraczającej ustawowy limit, udokumentowania otrzymania środków dowodem przekazania na rachunek płatniczy, rachunek bankowy, rachunek w spółdzielczej kasie oszczędnościowo-kredytowej albo przekazem pocztowym.

Aktualne kwoty wolne dla darowizn, liczone od jednej osoby w okresie 5 lat, wynikają z art. 9 ust. 1 ustawy o podatku od spadków i darowizn. Dla I grupy podatkowej limit wynosi 36 120 zł, dla II grupy 27 090 zł, a dla III grupy 5733 zł. Dziecko należy do I grupy podatkowej, ale przy spełnieniu warunków z art. 4a ust. 1 tej ustawy może korzystać z pełnego zwolnienia jako członek najbliższej rodziny.

Brak zgłoszenia darowizny nie daje automatycznie pominiętemu dziecku prawa do części pieniędzy. Może jednak potwierdzać albo utrudniać wykazanie faktu darowizny w przyszłym sporze cywilnym, a dla obdarowanego może oznaczać konsekwencje podatkowe.

Czy darowizna będzie rozliczana przy dziale spadku?

Jeżeli po śmierci rodzica dojdzie do dziedziczenia ustawowego, znaczenie może mieć także zaliczenie darowizn na schedę spadkową. Art. 1039 § 1 Kodeksu cywilnego stanowi, że jeżeli w razie dziedziczenia ustawowego dział spadku następuje między zstępnymi albo między zstępnymi i małżonkiem, spadkobiercy ci są wzajemnie zobowiązani do zaliczenia na schedę spadkową otrzymanych od spadkodawcy darowizn, chyba że z oświadczenia spadkodawcy albo z okoliczności wynika, że darowizna została dokonana ze zwolnieniem od zaliczenia.

To odrębny mechanizm od zachowku. Zachowek służy ochronie uprawnionego, który nie otrzymał należnej minimalnej wartości. Zaliczenie darowizny na schedę spadkową wpływa natomiast na podział między spadkobiercami ustawowymi, jeżeli dzielą spadek po zmarłym.

FAQ

Podsumowanie

W opisanej sytuacji najważniejsza jest różnica między majątkiem żyjącego rodzica a przyszłym spadkiem. Dziecko nie może domagać się za życia rodzica części jego majątku tylko dlatego, że rodzic przekazał środki drugiemu dziecku. Może natomiast zadbać o dowody, ustalić rzeczywisty charakter przekazania pieniędzy i po śmierci rodzica ocenić, czy przysługuje mu zachowek albo czy darowizna powinna zostać uwzględniona przy dziale spadku.

Równie ważne jest bezpieczeństwo rodziców. Jeżeli mieszkają w domu należącym do jednego dziecka, warto dopilnować, aby ich prawo do mieszkania było uregulowane w akcie notarialnym i ujawnione w księdze wieczystej, gdy wymaga tego charakter prawa.

Źródła

• Art. 140, art. 158, art. 296, art. 301, art. 720 § 1, art. 888 § 1, art. 890 § 1, art. 908 § 1, art. 922 § 1, art. 924, art. 925, art. 941, art. 991 § 1, art. 993, art. 994 § 1, art. 1000 § 1, art. 1007 § 1-2, art. 1039 § 1 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. Kodeks cywilny.
• Art. 47 § 1 i art. 51 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy.
• Art. 6 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. Kodeks cywilny oraz art. 232 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. Kodeks postępowania cywilnego.
• Art. 4a ust. 1 i art. 9 ust. 1 ustawy z dnia 28 lipca 1983 r. o podatku od spadków i darowizn.