Wniosek o ułaskawienie – gdzie złożyć i jakie są szanse?

Na czym polega ułaskawienie?

Ułaskawienie jest szczególną instytucją prawa karnego, stosowaną po prawomocnym zakończeniu sprawy. Nie służy ponownemu badaniu winy ani zastępowaniu apelacji, kasacji czy wznowienia postępowania. Jego sens polega na tym, że po wydaniu wyroku mogą pojawić się okoliczności, które przemawiają za złagodzeniem, darowaniem albo inną modyfikacją skutków skazania.

Podstawą konstytucyjną jest art. 139 Konstytucji RP. Prezydent Rzeczypospolitej Polskiej stosuje prawo łaski, przy czym nie stosuje się go do osób skazanych przez Trybunał Stanu. W praktyce oznacza to bardzo szeroki zakres uznania Prezydenta, ale nie oznacza automatyzmu. Nawet dobrze uzasadniona prośba może zostać załatwiona negatywnie.

Ułaskawienie może mieć sens zwłaszcza wtedy, gdy po wyroku nastąpiły zdarzenia, których sąd nie mógł wziąć pod uwagę przy orzekaniu, np. poważna choroba, faktyczne przejęcie opieki nad małymi dziećmi, wyjątkowo trudna sytuacja rodzinna albo realna i udokumentowana resocjalizacja skazanego.

Kto może złożyć prośbę o ułaskawienie?

Zgodnie z Kodeksem postępowania karnego prośbę o ułaskawienie może wnieść przede wszystkim sam skazany. Mogą to zrobić również osoby uprawnione do składania na jego korzyść środków odwoławczych, a także krewni w linii prostej, przysposabiający lub przysposobiony, rodzeństwo, małżonek oraz osoba pozostająca ze skazanym we wspólnym pożyciu.

Jeżeli prośbę złoży osoba nieuprawniona albo prośba jest niedopuszczalna z mocy ustawy, sąd pozostawi ją bez rozpoznania. Osoba, która prośbę złożyła, może ją także cofnąć.

Gdzie skierować wniosek o ułaskawienie?

W praktyce prawidłowa droga wygląda następująco: prośbę o ułaskawienie przedstawia się sądowi, który wydał wyrok w pierwszej instancji. Jeżeli sprawę rozpoznawał także sąd odwoławczy, akta wraz z opinią mogą trafić również do tego sądu.

Można napisać pismo jako prośbę skierowaną do Prezydenta RP, ale złożyć je za pośrednictwem sądu pierwszej instancji. Pismo skierowane bezpośrednio do Prezydenta RP jest przekazywane Prokuratorowi Generalnemu w celu nadania mu biegu zgodnie z przepisami Kodeksu postępowania karnego.

Sąd pierwszej instancji powinien rozpoznać prośbę w ciągu 2 miesięcy od jej otrzymania. Jest to jednak termin instrukcyjny, więc jego przekroczenie nie oznacza, że prośba zostanie automatycznie uwzględniona.

Jak sąd ocenia prośbę o ułaskawienie?

Rozpoznając prośbę o ułaskawienie, sąd bierze pod uwagę przede wszystkim okoliczności wskazane w art. 563 Kodeksu postępowania karnego. Znaczenie mają w szczególności:

• zachowanie skazanego po wydaniu wyroku,
• rozmiary wykonanej już kary,
• stan zdrowia skazanego,
• warunki rodzinne i opiekuńcze,
• naprawienie szkody wyrządzonej przestępstwem,
• szczególne wydarzenia, które nastąpiły po wydaniu wyroku.

W sprawach dotyczących przestępstw przeciwko mieniu bardzo duże znaczenie ma naprawienie szkody albo przynajmniej realne działania w tym kierunku. Jeżeli skazany miał obowiązek oddać pokrzywdzonemu pieniądze, a przez lata tego nie zrobił, trzeba wyjaśnić przyczyny, przedstawić dokumenty i pokazać, czy obecnie istnieje plan spłaty.

Trudna sytuacja rodzinna, samotna opieka nad dziećmi albo niskie dochody mogą być ważne, ale zwykle nie wystarczają same w sobie. Najsilniejsza prośba pokazuje pełny obraz: zmianę postawy skazanego, brak powrotu do przestępstwa, stabilne życie, dokumenty rodzinne i zdrowotne oraz realny stosunek do wyrządzonej szkody.

Co powinna zawierać prośba o ułaskawienie?

Prośba powinna być konkretna i udokumentowana. W piśmie warto wskazać:

• dane skazanego oraz sygnaturę sprawy,
• sąd, który wydał wyrok w pierwszej instancji,
• dokładne oznaczenie wyroku i kary,
• żądanie, czyli czego skazany oczekuje w ramach prawa łaski,
• opis zachowania po wyroku, sytuacji rodzinnej, zdrowotnej i zawodowej,
• informację o wykonaniu obowiązków, w tym o naprawieniu szkody albo podjętych spłatach,
• wykaz załączników potwierdzających powołane okoliczności.

Do prośby warto dołączyć m.in. odpisy aktów urodzenia dzieci, zaświadczenia lekarskie, dokumenty o dochodach, potwierdzenia spłat, umowy o pracę, opinie pracodawcy, zaświadczenia o leczeniu, dokumenty dotyczące sytuacji mieszkaniowej oraz inne dowody, które pokazują zmianę sytuacji po wyroku.

Jak przebiega postępowanie po złożeniu prośby?

Jeżeli w sprawie orzekał tylko sąd pierwszej instancji, sąd ten wydaje opinię. Gdy opinia jest pozytywna, sąd przesyła Prokuratorowi Generalnemu akta lub niezbędne ich części wraz ze swoją opinią. Gdy brak podstaw do opinii pozytywnej, prośba może zostać pozostawiona bez dalszego biegu.

Jeżeli w sprawie orzekał również sąd odwoławczy, sąd pierwszej instancji przesyła mu akta lub ich niezbędne części wraz ze swoją opinią. Sąd odwoławczy pozostawia prośbę bez dalszego biegu tylko wtedy, gdy sam wydaje opinię negatywną i opinię negatywną wydał już sąd pierwszej instancji. W innych przypadkach akta trafiają do Prokuratora Generalnego.

Jeżeli choćby jeden sąd zaopiniował prośbę pozytywnie, Prokurator Generalny przedstawia ją Prezydentowi RP wraz z aktami sprawy i swoim wnioskiem. Prokurator Generalny może także wszcząć postępowanie ułaskawieniowe z urzędu, a w określonych sytuacjach przedstawić akta Prezydentowi bez zwracania się o opinie sądów.

Czy prośba o ułaskawienie wstrzymuje wykonanie kary?

Nie. Samo złożenie prośby o ułaskawienie nie powoduje automatycznego wstrzymania wykonania kary. To szczególnie ważne w sprawach, w których skazany jest już poszukiwany, wydano nakaz doprowadzenia albo kara pozbawienia wolności została zarządzona do wykonania.

Art. 568 Kodeksu postępowania karnego pozwala sądowi wydającemu opinię oraz Prokuratorowi Generalnemu wstrzymać wykonanie kary albo zarządzić przerwę w jej wykonaniu do czasu zakończenia postępowania ułaskawieniowego, jeżeli za ułaskawieniem przemawiają szczególnie ważne powody. Nie dzieje się to jednak z mocy prawa. Trzeba o to wyraźnie wnosić i dobrze uzasadnić pismo.

Wyrok w zawieszeniu i zarządzenie wykonania kary

Jeżeli osoba skazana na karę pozbawienia wolności z warunkowym zawieszeniem jej wykonania nie wykonuje obowiązków, np. nie naprawia szkody, sąd może zarządzić wykonanie kary. W niektórych sytuacjach zarządzenie jest obowiązkowe, np. przy popełnieniu w okresie próby podobnego przestępstwa umyślnego, za które orzeczono prawomocnie karę pozbawienia wolności bez warunkowego zawieszenia.

Przy uchylaniu się od wykonania nałożonych obowiązków sąd może zarządzić wykonanie kary, a po pisemnym upomnieniu przez kuratora sądowego co do zasady zarządza wykonanie kary, chyba że przemawiają przeciwko temu szczególne względy. Zarządzając wykonanie kary w przypadkach określonych w art. 75 § 2 i 3 Kodeksu karnego, sąd może skrócić orzeczoną karę, ale nie więcej niż o połowę.

Aktualnie zarządzenie wykonania kary nie może nastąpić później niż w ciągu roku od zakończenia okresu próby. W starszych sprawach trzeba jednak sprawdzić datę wyroku, długość okresu próby, datę postanowienia oraz przepisy przejściowe, bo od tego może zależeć ocena, czy sąd mógł jeszcze zarządzić wykonanie kary.

Co zrobić, gdy policja szuka do odbycia kary?

W takiej sytuacji nie należy opierać się wyłącznie na przypuszczeniach. Pierwszym krokiem powinno być ustalenie w sądzie wykonawczym, co dokładnie stało się w sprawie. Trzeba uzyskać informacje o sygnaturze, prawomocności postanowienia, podstawie zarządzenia wykonania kary oraz dokumentach, które były doręczane skazanemu.

Jeżeli postanowienie o zarządzeniu wykonania kary jest prawomocne, prośba o ułaskawienie może być jednym z pism, ale często równolegle trzeba rozważyć inne działania: wniosek o odroczenie wykonania kary, wniosek o wstrzymanie wykonania kary, wniosek o dozór elektroniczny, przerwę w karze albo wniosek dotyczący przedawnienia wykonania kary. Wybór zależy od wymiaru kary, stanu rodzinnego, zdrowotnego, zawodowego oraz od tego, czy skazany rzeczywiście uchylał się od wykonania orzeczenia.

Czy możliwe jest przedawnienie wykonania kary?

Tak, ale nie można tego ocenić bez akt. Art. 103 Kodeksu karnego przewiduje, że kary nie można wykonać, jeżeli od uprawomocnienia się wyroku skazującego upłynęło:

• 30 lat – przy karze pozbawienia wolności przekraczającej 5 lat albo karze surowszej,
• 15 lat – przy karze pozbawienia wolności nieprzekraczającej 5 lat,
• 10 lat – przy innej karze.

Termin przedawnienia wykonania środków karnych, środków kompensacyjnych oraz przepadku wynosi co do zasady 10 lat, ponieważ stosuje się odpowiednio art. 103 § 1 pkt 3 Kodeksu karnego. W sprawach, w których orzeczono obowiązek naprawienia szkody, trzeba więc osobno ocenić karę pozbawienia wolności i obowiązek kompensacyjny.

Na bieg przedawnienia mogą wpływać szczególne przepisy i zdarzenia w postępowaniu wykonawczym. Przykładowo zawieszenie postępowania wykonawczego nie wstrzymuje biegu przedawnienia, chyba że skazany uchyla się od wykonania kary; okres takiego wstrzymania nie może przekroczyć 10 lat. W starszych sprawach trzeba też sprawdzić, czy na bieg terminów nie wpływały przepisy szczególne obowiązujące w czasie epidemii.

Jeżeli z akt wynika, że doszło do przedawnienia wykonania kary, właściwym działaniem nie jest prośba o ułaskawienie, lecz wniosek o umorzenie postępowania wykonawczego i odwołanie czynności poszukiwawczych.

Opłata od prośby o ułaskawienie

Pierwsza prośba o ułaskawienie nie podlega opłacie. Od ponownej prośby o ułaskawienie pobiera się opłatę 45 zł. Dowód uiszczenia opłaty należy dołączyć do pisma, jeżeli jest to kolejna prośba.

Ponowna prośba wniesiona przed upływem roku od negatywnego załatwienia poprzedniej może zostać pozostawiona bez rozpoznania. Dlatego kolejne pismo powinno zawierać nowe, konkretne okoliczności, a nie jedynie powtórzenie poprzedniej argumentacji.

FAQ

Czy ułaskawienie oznacza uniewinnienie?

Nie. Ułaskawienie nie jest uniewinnieniem i nie oznacza, że wyrok był błędny. Jest aktem łaski dotyczącym skutków prawomocnego skazania.

Czy prośbę o ułaskawienie składa się do Prezydenta czy do sądu?

Finalnie decyzję podejmuje Prezydent RP, ale standardowa procedura polega na złożeniu prośby do sądu, który wydał wyrok w pierwszej instancji. Pismo skierowane bezpośrednio do Prezydenta trafia do Prokuratora Generalnego.

Czy sąd może zatrzymać prośbę i nie przekazać jej Prezydentowi?

Tak. Jeżeli sąd albo sądy wydadzą opinie negatywne w układzie przewidzianym przez Kodeks postępowania karnego, prośba może zostać pozostawiona bez dalszego biegu i nie trafić do Prezydenta RP.

Czy prośba o ułaskawienie chroni przed zatrzymaniem?

Nie automatycznie. Jeżeli kara jest już wykonalna, samo złożenie prośby nie chroni przed zatrzymaniem. Trzeba osobno wnosić o wstrzymanie wykonania kary albo rozważyć inne środki wykonawcze.

Jakie dokumenty dołączyć do prośby?

Najlepiej dołączyć dokumenty potwierdzające wszystkie ważne twierdzenia: sytuację rodzinną, zdrowotną, dochody, opiekę nad dziećmi, spłaty na rzecz pokrzywdzonego, pracę, leczenie, opinie środowiskowe oraz brak konfliktu z prawem po wyroku.

Czy brak spłaty szkody przekreśla szanse na ułaskawienie?

Nie zawsze, ale znacząco osłabia argumentację. Jeżeli szkoda nie została naprawiona, trzeba rzetelnie wyjaśnić przyczyny i wykazać, co skazany zrobił lub może zrobić, aby obowiązek wykonać.

Czy przedawnienie kary liczy się od daty popełnienia przestępstwa?

Nie. Przedawnienie wykonania kary liczy się według art. 103 Kodeksu karnego od uprawomocnienia się wyroku skazującego, z uwzględnieniem zdarzeń, które mogły wstrzymać bieg terminu.

Czy można ponownie złożyć prośbę o ułaskawienie?

Tak, ale ponowna prośba złożona przed upływem roku od negatywnego załatwienia poprzedniej może zostać pozostawiona bez rozpoznania. Kolejne pismo powinno opierać się na nowych, dobrze udokumentowanych okolicznościach.

Podsumowanie

Wniosek o ułaskawienie może być uzasadniony, gdy po wyroku pojawiły się szczególne okoliczności przemawiające za zastosowaniem prawa łaski. W sprawie dotyczącej dawnego wyroku w zawieszeniu najważniejsze jest jednak najpierw ustalenie aktualnego stanu sprawy: czy kara została prawomocnie zarządzona do wykonania, dlaczego doszło do poszukiwań, jakie obowiązki nie zostały wykonane i czy nie zachodzi przedawnienie wykonania kary.

Dopiero po sprawdzeniu akt można ocenić, czy najlepszym rozwiązaniem będzie prośba o ułaskawienie, wniosek o wstrzymanie wykonania kary, odroczenie, przerwa, dozór elektroniczny czy wniosek o umorzenie postępowania wykonawczego z powodu przedawnienia.

Źródła

• Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej, art. 139: tekst Konstytucji RP
• Kodeks postępowania karnego, rozdział 59, art. 560–568: tekst jednolity w Dzienniku Ustaw
• Kodeks karny, art. 75 oraz art. 103–104: tekst jednolity w Dzienniku Ustaw
• Kodeks karny wykonawczy, art. 15: tekst jednolity w Dzienniku Ustaw
• Ustawa o opłatach w sprawach karnych, art. 15: tekst jednolity w Dzienniku Ustaw