Czy samo gapienie się w miejscu publicznym grozi odpowiedzialnością karną?

Kiedy samo patrzenie nie jest czynem zabronionym

W opisanej sytuacji samo odwracanie się i patrzenie na współpasażerki w metrze, bez podejmowania rozmowy, bez dotykania, bez śledzenia po wyjściu, bez fotografowania i bez zachowań seksualnych, co do zasady nie stanowi przestępstwa ani wykroczenia. W polskim prawie karnym nie ma przepisu, który penalizowałby samo „gapienie się” na inną osobę w przestrzeni publicznej.

Aby mówić o odpowiedzialności karnej, organ ścigania musi wykazać konkretne znamiona czynu zabronionego wynikające z ustawy. Sama czyjaś przykrość, dyskomfort albo subiektywne przekonanie, że ktoś patrzy „dziwnie”, nie wystarcza jeszcze do przypisania przestępstwa.

Jeżeli chcesz porównać granice odpowiedzialności w sprawach dotyczących kontaktów z osobą małoletnią, pomocne mogą być wyjaśnienia dotyczące obcowania z nieletnią.

Kiedy może pojawić się zarzut nękania

Najczęściej w podobnych sprawach pojawia się obawa przed zarzutem stalkingu, czyli uporczywego nękania. Podstawą prawną jest art. 190a § 1 ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks karny, zgodnie z którym odpowiedzialności podlega ten, kto przez uporczywe nękanie innej osoby lub osoby jej najbliższej wzbudza u niej uzasadnione okolicznościami poczucie zagrożenia, poniżenia lub udręczenia albo istotnie narusza jej prywatność.

W praktyce z tego przepisu wynikają cztery ważne elementy:

• zachowanie musi być uporczywe, a więc powtarzalne i kontynuowane,
• musi dotyczyć konkretnej osoby,
• musi wywołać skutek wskazany w przepisie, np. uzasadnione poczucie zagrożenia,
• ocena zależy od całokształtu okoliczności, a nie od jednego spojrzenia czy krótkiej sytuacji w tramwaju lub metrze.

Jednorazowe patrzenie na kogoś podczas przejazdu komunikacją miejską zazwyczaj nie spełnia przesłanki uporczywości. Inaczej byłoby, gdyby ktoś regularnie podchodził do tej samej osoby, jeździł za nią, obserwował ją codziennie, fotografował, pisał wiadomości albo śledził po wyjściu z pojazdu. Wtedy ocena prawna mogłaby być już zupełnie inna. Zbliżone granice odpowiedzialności omawia też materiał o nękaniu przez telefon.

Czy może chodzić o molestowanie albo przestępstwo seksualne

W opisanym stanie faktycznym nie widać podstaw do przyjęcia przestępstwa seksualnego wyłącznie z powodu patrzenia. W szczególności samo spojrzenie nie jest ani „obcowaniem płciowym”, ani „inną czynnością seksualną” w rozumieniu art. 200 § 1 ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks karny.

Przepis ten penalizuje obcowanie płciowe z małoletnim poniżej 15 lat, dopuszczenie się wobec takiej osoby innej czynności seksualnej albo doprowadzenie jej do poddania się takim czynnościom lub ich wykonania. Samo patrzenie na osobę małoletnią nie realizuje tych znamion.

Podobnie art. 200a § 1 i § 2 Kodeksu karnego dotyczy nawiązywania kontaktu z małoletnim poniżej 15 lat w celu popełnienia przestępstw seksualnych lub produkcji czy utrwalania treści pornograficznych, zwykle z wykorzystaniem systemu teleinformatycznego lub sieci telekomunikacyjnej. Z kolei art. 200b Kodeksu karnego odnosi się do publicznego propagowania lub pochwalania zachowań o charakterze pedofilskim. Żaden z tych przepisów nie obejmuje samego biernego patrzenia w wagonie metra.

Jeżeli interesują Cię granice pojęcia czynność seksualna, warto porównać je z przykładami z praktyki sądowej.

Znaczenie wieku i błędnej oceny wieku

W pytaniu pojawia się sformułowanie „na oko 14 lat”. To ważna okoliczność faktyczna, ale w opisanym zdarzeniu i tak nie ma zachowania o charakterze seksualnym. Sam przypuszczalny wiek obserwowanych osób nie tworzy automatycznie odpowiedzialności karnej.

Inaczej rzecz wyglądałaby wtedy, gdyby doszło do kontaktu seksualnego, propozycji seksualnych, wysyłania wiadomości, nakłaniania do spotkania albo utrwalania wizerunku w kontekście seksualnym. W takich sprawach znaczenie mają już nie tylko same przepisy karne, ale też ustalenie wieku pokrzywdzonej i celu działania sprawcy. Odrębnie należy więc ocenić propozycję seksu wobec nieletniej i odpowiedzialność karną.

Kiedy zwykłe patrzenie może przerodzić się w problem prawny

Samo patrzenie najczęściej nie jest karalne, ale podobne zachowanie może zostać ocenione inaczej, gdy towarzyszą mu dodatkowe elementy. Poniżej najważniejsze sytuacje:

Czy zrobienie Panu zdjęcia przez inne osoby ma znaczenie

Samo wykonanie zdjęcia w miejscu publicznym nie zawsze jest bezprawne, ale jego późniejsze wykorzystanie może rodzić konsekwencje. Jeżeli fotografia zostałaby opublikowana z podpisem sugerującym, że jest Pan sprawcą molestowania lub czynu wobec małoletnich, mogłoby to prowadzić do naruszenia czci i dobrego imienia chronionych przez art. 23 i art. 24 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny.

W skrajnych przypadkach publiczne przypisanie komuś niepopełnionego przestępstwa może być też oceniane pod kątem art. 212 § 1 Kodeksu karnego, czyli pomówienia, albo art. 216 § 1 Kodeksu karnego, czyli zniewagi — zależnie od formy wypowiedzi i kontekstu. Taka ocena zawsze zależy od konkretnej treści publikacji, zasięgu rozpowszechnienia oraz tego, czy doszło do wskazania osoby umożliwiającego jej identyfikację.

Co zrobić, jeśli ktoś zgłosi sprawę na policję

Jeżeli mimo wszystko ktoś złoży zawiadomienie, należy zachować spokój. Samo zgłoszenie nie oznacza jeszcze winy ani postawienia zarzutów. Policja lub prokuratura muszą ustalić, czy zachowanie wyczerpuje ustawowe znamiona konkretnego czynu zabronionego.

W praktyce warto:

• nie kontaktować się z tymi osobami ponownie,
• nie komentować sprawy w sieci,
• zabezpieczyć własną wersję zdarzeń, np. godzinę, linię metra, przebieg sytuacji,
• sprawdzić, czy w pojeździe lub na stacji był monitoring,
• w razie wezwania skorzystać z prawa do obrońcy wynikającego z art. 6 ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks postępowania karnego.

Jeśli sprawa dotyczy osoby bardzo młodej, a w tle pojawiają się zarzuty związane z wiekiem i zachowaniem seksualnym, pomocne bywają też porównania z materiałem o 14-latce jako innej czynności seksualnej.

Praktyczna ocena opisanej sytuacji

Na podstawie samego opisu nie widać podstaw do przyjęcia:

• art. 190a § 1 Kodeksu karnego — bo brak uporczywości i typowych przejawów nękania,
• art. 200 § 1 Kodeksu karnego — bo nie doszło do obcowania płciowego ani innej czynności seksualnej,
• art. 200a Kodeksu karnego — bo nie było nawiązywania kontaktu w celu seksualnym,
• art. 200b Kodeksu karnego — bo nie chodzi o propagowanie czy pochwalanie zachowań pedofilskich.

Krótko mówiąc: samo patrzenie, nawet jeśli zostało odebrane jako nieprzyjemne, nie powinno samo w sobie skutkować odpowiedzialnością karną. Ostateczna ocena zawsze zależy jednak od pełnego stanu faktycznego. Gdyby pojawiły się dodatkowe elementy — komentarze seksualne, śledzenie, celowe dosiadanie się, wykonywanie zdjęć, nagrywanie, blokowanie wyjścia — wówczas sytuacja prawna mogłaby wyglądać inaczej.

FAQ

Czy samo patrzenie na kogoś w metrze jest karalne?

Co do zasady nie. Samo patrzenie na osobę w miejscu publicznym nie jest w polskim prawie odrębnym czynem zabronionym.

Czy można dostać zarzut nękania za jedną sytuację?

Zazwyczaj nie, ponieważ art. 190a § 1 Kodeksu karnego wymaga uporczywości, czyli powtarzalnego zachowania. Jednorazowy incydent zwykle nie wystarcza.

Czy znaczenie ma to, że chodziło o osoby wyglądające na 14 lat?

Tak, ale dopiero przy zachowaniach o charakterze seksualnym lub przy nawiązywaniu kontaktu w określonym celu. Samo patrzenie bez dalszych działań nie realizuje znamion przepisów dotyczących przestępstw seksualnych wobec małoletnich.

Czy zrobienie komuś zdjęcia i wrzucenie go do internetu może być problemem prawnym?

Tak, zwłaszcza gdy publikacja sugeruje popełnienie przestępstwa lub narusza dobre imię danej osoby. W grę mogą wchodzić roszczenia z art. 23 i 24 Kodeksu cywilnego, a w niektórych przypadkach także przepisy karne o pomówieniu.

Czy warto iść do prawnika, jeśli nikt jeszcze mnie nie wezwał?

Tak, jeśli obawiasz się zgłoszenia, publikacji zdjęcia albo fałszywego oskarżenia. Wczesna analiza stanu faktycznego pozwala uniknąć błędnych reakcji i zabezpieczyć dowody.

Źródła:

1. Ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks karny – Dz.U. 1997 nr 88 poz. 553.
2. Ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks postępowania karnego – ISAP.
3. Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny – ISAP.
4. Wyrok Sądu Apelacyjnego w Katowicach z 13 maja 2004 r., sygn. II AKa 75/04.