Czy dorosłą osobę z niepełnosprawnością trzeba ubezwłasnowolnić?

Czy pełnoletnie dziecko z niepełnosprawnością trzeba ubezwłasnowolnić?

Nie. W polskim prawie nie ma przepisu, który nakazywałby ubezwłasnowolnienie każdej osoby pełnoletniej ze znacznym stopniem niepełnosprawności. Z chwilą osiągnięcia pełnoletności osoba fizyczna uzyskuje pełną zdolność do czynności prawnych na podstawie art. 11 ustawy z 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny.

Dopiero prawomocne orzeczenie sądu o ubezwłasnowolnieniu całkowitym albo częściowym zmienia tę sytuację. Przesłanki ubezwłasnowolnienia całkowitego określa art. 13 § 1 Kodeksu cywilnego, a częściowego art. 16 § 1 Kodeksu cywilnego. Samo orzeczenie o niepełnosprawności lub o znacznym stopniu niepełnosprawności nie zastępuje orzeczenia o ubezwłasnowolnieniu i nie pozbawia zdolności do czynności prawnych.

To bardzo ważne w praktyce: rodzic dorosłego dziecka nie staje się automatycznie jego opiekunem prawnym tylko dlatego, że nadal sprawuje codzienną opiekę.

Co zmienia pełnoletność dziecka w relacjach z urzędem i poradnią?

Po osiągnięciu 18 lat rodzice co do zasady tracą przedstawicielstwo ustawowe. Wynika to z art. 92 i art. 98 § 1 ustawy z 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy, ponieważ władza rodzicielska trwa do pełnoletności dziecka. Od tego momentu dorosła osoba działa samodzielnie, chyba że ma ustanowionego przedstawiciela na podstawie orzeczenia sądu albo sama udzieli pełnomocnictwa, jeśli jej stan na to pozwala.

Dlatego sama odpowiedź „jestem matką i stale opiekuję się synem” zwykle nie wystarcza do reprezentowania go w sprawach formalnych po ukończeniu przez niego 18 lat. To jednak nadal nie oznacza, że jedynym wyjściem jest ubezwłasnowolnienie.

Jeżeli sprawa dotyczy rodziny opiekującej się dorosłym dzieckiem z głębokimi trudnościami rozwojowymi, warto porównać praktyczne skutki, jakie opisuje także materiał o niepełnosprawnym dziecku.

Czy poradnia może żądać dokumentu o ubezwłasnowolnieniu?

To zależy od konkretnej procedury i od tego, czy pełnoletnia osoba może skutecznie działać samodzielnie albo przez inną dopuszczalną formę reprezentacji. Nie można jednak przyjąć jako ogólnej zasady, że w każdej sprawie dotyczącej dorosłej osoby z niepełnosprawnością poradnia ma prawo żądać wyłącznie orzeczenia o ubezwłasnowolnieniu.

Jeżeli sprawa ma charakter administracyjny, zastosowanie mają przepisy ustawy z 14 czerwca 1960 r. – Kodeks postępowania administracyjnego. Zgodnie z art. 30 § 1 Kodeksu postępowania administracyjnego zdolność prawną i zdolność do czynności prawnych ocenia się według przepisów prawa cywilnego. Z kolei art. 34 § 1 Kodeksu postępowania administracyjnego stanowi, że jeżeli strona nie ma zdolności do czynności prawnych i nie ma przedstawiciela ustawowego, organ wystąpi do sądu opiekuńczego o wyznaczenie przedstawiciela.

W praktyce oznacza to, że instytucja nie powinna przerzucać całego problemu na rodzinę i ograniczać się do stwierdzenia: „proszę najpierw ubezwłasnowolnić dziecko”. Jeżeli organ rzeczywiście uważa, że osoba nie może samodzielnie działać, powinien uwzględnić także mechanizmy przewidziane w art. 34 Kodeksu postępowania administracyjnego.

Jeżeli placówka odmawia przyjęcia wniosku albo nie chce go formalnie rozpoznać, warto złożyć pismo na piśmie, za potwierdzeniem wpływu, i żądać odpowiedzi na piśmie. To ułatwia późniejsze zaskarżenie bezczynności albo błędnego stanowiska.

Kiedy ubezwłasnowolnienie może być zasadne?

Ubezwłasnowolnienie całkowite może być orzeczone wobec osoby, która ukończyła 13 lat, jeżeli wskutek choroby psychicznej, niedorozwoju umysłowego albo innego rodzaju zaburzeń psychicznych, w szczególności pijaństwa lub narkomanii, nie jest w stanie kierować swym postępowaniem – art. 13 § 1 Kodeksu cywilnego.

Ubezwłasnowolnienie częściowe może być orzeczone wobec osoby pełnoletniej, jeżeli jej stan nie uzasadnia ubezwłasnowolnienia całkowitego, lecz potrzebna jest pomoc do prowadzenia jej spraw – art. 16 § 1 Kodeksu cywilnego.

W obu przypadkach sąd nie bada samej diagnozy medycznej ani samego stopnia niepełnosprawności, ale przede wszystkim to, jak stan zdrowia wpływa na możliwość świadomego podejmowania decyzji i prowadzenia własnych spraw. Dlatego dwie osoby z podobnym rozpoznaniem mogą wymagać zupełnie innych rozwiązań prawnych.

W przypadku rodzin mierzących się z zaburzeniami ze spektrum warto też zobaczyć omówienie problemu autyzm po pełnoletności, bo tam szczególnie wyraźnie widać, że kluczowy jest faktyczny poziom samodzielności, a nie sama nazwa schorzenia.

Jakie rozwiązania są możliwe zamiast ubezwłasnowolnienia?

Nie w każdej sprawie potrzebne jest ubezwłasnowolnienie. W zależności od stanu faktycznego można rozważyć kilka rozwiązań.

Kurator dla osoby z niepełnosprawnością z art. 183 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego to rozwiązanie często pomijane, a bywa wystarczające. Sąd opiekuńczy określa zakres obowiązków i uprawnień kuratora stosownie do potrzeb osoby, której kurator jest ustanawiany. To środek mniej ingerujący niż ubezwłasnowolnienie, bo sam przez się nie pozbawia zdolności do czynności prawnych.

W odrębnych sytuacjach, zwłaszcza gdy sprawa jest pilna i toczy się już postępowanie o ubezwłasnowolnienie, można rozważyć także doradca tymczasowy. Obecnie podstawą jest art. 548 § 1 ustawy z 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego, który pozwala sądowi ustanowić doradcę tymczasowego, jeżeli zachodzi potrzeba ochrony osoby lub jej mienia na czas trwania sprawy.

Jak wygląda postępowanie o ubezwłasnowolnienie?

Sprawy o ubezwłasnowolnienie rozpoznaje sąd okręgowy w postępowaniu nieprocesowym – art. 544 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego. Wniosek mogą złożyć podmioty wskazane w art. 545 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego, w szczególności małżonek, krewni w linii prostej oraz rodzeństwo, a także przedstawiciel ustawowy.

Osoba, której dotyczy wniosek, musi zostać wysłuchana, o ile pozwala na to jej stan zdrowia – art. 547 Kodeksu postępowania cywilnego. Sąd korzysta z opinii biegłych lekarzy, a często także psychologa. Postępowanie nie powinno być wszczynane „na zapas” tylko po to, by ułatwić rodzinie kontakty z instytucjami. Sąd bada, czy środek jest rzeczywiście konieczny i proporcjonalny.

Jeżeli sąd orzeknie ubezwłasnowolnienie całkowite, dla osoby ustanawia się opiekę, a jeżeli orzeknie ubezwłasnowolnienie częściowe – kuratelę. Wynika to odpowiednio z art. 13 § 2 i art. 16 § 2 Kodeksu cywilnego.

Co można zrobić praktycznie już teraz?

1. Złóż wniosek lub pismo do poradni na piśmie i żądaj odpowiedzi na piśmie, jeżeli sprawa nie została formalnie rozpoznana.

2. Poproś placówkę o wskazanie konkretnej podstawy prawnej, z której wywodzi obowiązek przedstawienia orzeczenia o ubezwłasnowolnieniu akurat w tej sprawie.

3. Ustal, czy pełnoletnie dziecko może samo podpisać wniosek albo udzielić pełnomocnictwa. Jeśli tak, to często eliminuje problem reprezentacji.

4. Jeżeli stan zdrowia wyklucza samodzielne działanie, rozważ wniosek o kuratora dla osoby z niepełnosprawnością na podstawie art. 183 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego.

5. Ubezwłasnowolnienie traktuj jako rozwiązanie wtedy, gdy rzeczywiście istnieją przesłanki z art. 13 § 1 albo art. 16 § 1 Kodeksu cywilnego, a inne środki są niewystarczające.

Jeśli poradnia odmawia działania bez ubezwłasnowolnienia

W takiej sytuacji najlepiej unikać ustnych ustaleń. Należy poprosić o pisemne wezwanie do uzupełnienia braków albo o pisemne stanowisko, że bez orzeczenia o ubezwłasnowolnieniu sprawa nie będzie procedowana. Dopiero z takim dokumentem można realnie ocenić, czy placówka działa prawidłowo oraz jakie środki odwoławcze przysługują.

Jeśli poradnia działa jako organ lub w ramach procedury administracyjnej, trzeba sprawdzić, czy nie doszło do bezczynności, przewlekłości albo naruszenia art. 7, art. 8 i art. 9 Kodeksu postępowania administracyjnego, które nakazują organowi działać w sposób budzący zaufanie i należycie informować stronę o okolicznościach mających wpływ na jej prawa i obowiązki.

Jeżeli natomiast sprawa dotyczy szczególnej procedury oświatowej, trzeba ocenić także przepisy wykonawcze regulujące dany rodzaj orzeczenia lub zajęć. Właśnie dlatego ostateczna ocena żądania poradni zależy od dokumentów, trybu postępowania i treści wezwania.

FAQ

Czy znaczny stopień niepełnosprawności oznacza brak zdolności do czynności prawnych?

Nie. O braku albo ograniczeniu zdolności do czynności prawnych decyduje wyłącznie ustawa i orzeczenie sądu, a nie samo orzeczenie o niepełnosprawności. Podstawą są art. 11, art. 13 i art. 16 Kodeksu cywilnego.

Czy rodzic pełnoletniego dziecka nadal jest jego opiekunem prawnym?

Nie automatycznie. Po osiągnięciu pełnoletności ustaje władza rodzicielska, a więc także zwykłe przedstawicielstwo ustawowe rodziców wynikające z art. 98 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego.

Czy zawsze trzeba składać wniosek o ubezwłasnowolnienie?

Nie. Czasem wystarczy pełnomocnictwo, a czasem właściwszy będzie kurator dla osoby z niepełnosprawnością na podstawie art. 183 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego.

Kto składa wniosek o ubezwłasnowolnienie?

Podmioty wskazane w art. 545 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego, m.in. rodzice, inni krewni w linii prostej, rodzeństwo, małżonek i przedstawiciel ustawowy.

Jaki sąd rozpoznaje sprawę o ubezwłasnowolnienie?

Właściwy jest sąd okręgowy, co wynika z art. 544 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego.

Źródła

• art. 11, art. 13 § 1–2, art. 16 § 1–2, art. 95–109 ustawy z 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny
• art. 92, art. 98 § 1, art. 183 ustawy z 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy
• art. 7, art. 8, art. 9, art. 30 § 1, art. 34 § 1 ustawy z 14 czerwca 1960 r. – Kodeks postępowania administracyjnego
• art. 544 § 1, art. 545 § 1, art. 547, art. 548 § 1 ustawy z 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego