Spis rzeczy wspólnych przy podziale majątku po rozwodzie

Co trzeba wskazać we wniosku o podział majątku?

W sprawie o podział majątku wspólnego trzeba wskazać przede wszystkim, jakie składniki należały do majątku wspólnego w chwili ustania wspólności ustawowej. Najczęściej będzie to dzień uprawomocnienia się wyroku rozwodowego, chyba że wspólność ustała wcześniej, np. na skutek umowy majątkowej małżeńskiej albo prawomocnego orzeczenia o ustanowieniu rozdzielności majątkowej.

Podstawą materialnoprawną jest art. 31 § 1 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy, zgodnie z którym z chwilą zawarcia małżeństwa powstaje między małżonkami wspólność ustawowa obejmująca przedmioty majątkowe nabyte w czasie jej trwania przez oboje małżonków lub przez jednego z nich. Po ustaniu wspólności do podziału majątku wspólnego stosuje się odpowiednio przepisy o współwłasności w częściach ułamkowych, co wynika z art. 46 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego.

Od strony procesowej zastosowanie ma art. 567 § 1 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego, zgodnie z którym w postępowaniu o podział majątku wspólnego po ustaniu wspólności majątkowej sąd rozstrzyga także o żądaniu ustalenia nierównych udziałów małżonków w majątku wspólnym oraz o tym, jakie wydatki, nakłady i inne świadczenia z majątku wspólnego na rzecz majątku osobistego lub odwrotnie podlegają zwrotowi.

Nie ma przepisu, który nakazywałby zawsze dołączać formalny, kompletny „spis wszystkich rzeczy” w postaci osobnego dokumentu o określonej nazwie. W praktyce jednak taki spis bardzo pomaga, bo porządkuje sprawę i ogranicza ryzyko sporów co do tego, co w ogóle podlega podziałowi. Jeżeli jednak strony nie spierają się o drobne ruchomości, sąd zwykle koncentruje się na składnikach rzeczywiście spornych i mających znaczną wartość.

Stan majątku i chwila wyceny – dwie różne daty

To najważniejsza zasada w sprawach o podział majątku: skład majątku ustala się według stanu z chwili ustania wspólności, ale wartość według cen aktualnych, czyli z chwili dokonywania podziału. Tę regułę od lat przyjmuje orzecznictwo sądowe i nadal pozostaje ona aktualna.

Oznacza to w praktyce, że:

• trzeba wskazać, jakie rzeczy i prawa należały do majątku wspólnego w dniu rozwodu lub innej dacie ustania wspólności,
• natomiast ich wartość należy oszacować według obecnych realiów rynkowych, a nie według cen historycznych z 2010 r. czy innego roku ustania wspólności.

Jeżeli chodzi o mieszkanie, samochód, wyposażenie domu czy oszczędności, liczy się więc ich przynależność do majątku wspólnego w dawnej dacie, ale wycena ma odpowiadać wartości aktualnej. Przy nieruchomościach sąd często korzysta z opinii biegłego rzeczoznawcy, jeżeli strony nie są zgodne co do wartości. W praktyce warto znać także sposób ustalania wartości poszczególnych składników, bo to zwykle decyduje o wysokości spłaty.

Podstawą procesową ustalenia składu i wartości majątku jest art. 684 Kodeksu postępowania cywilnego stosowany odpowiednio w sprawach działowych, w związku z art. 567 § 3 Kodeksu postępowania cywilnego. Przepis ten stanowi, że skład i wartość spadku ulegającego działowi ustala sąd; przez odesłanie stosuje się to odpowiednio do podziału majątku wspólnego.

Czy trzeba wpisywać wszystkie rzeczy, nawet drobne?

Nie zawsze. Jeżeli pomiędzy byłymi małżonkami nie ma sporu co do zwykłych ruchomości domowych albo zostały one już faktycznie podzielone, można ograniczyć wniosek do składników istotnych, zwłaszcza do nieruchomości, samochodu, oszczędności, udziałów, wartościowych ruchomości czy roszczeń o nakłady.

Trzeba jednak uważać: pominięcie składnika majątku wspólnego w postanowieniu działowym nie powoduje, że on znika. Jeżeli nie zostanie objęty podziałem, może pozostać przedmiotem współwłasności po zakończeniu sprawy albo wymagać odrębnego dalszego podziału. Dlatego przy składnikach o większej wartości lepiej je jednoznacznie wymienić.

W praktyce bezpieczne rozwiązanie jest takie:

• wskazać wprost wszystkie istotne składniki majątku wspólnego,
• opisać, które z nich są bezsporne, a które sporne,
• przy drobnych ruchomościach podać, że zostały już podzielone faktycznie albo że strony nie wnoszą o ich rozliczanie.

Jak ustalić wartość rzeczy wspólnych?

Wartość składników majątku najlepiej wskazać według realnych cen rynkowych z dnia składania wniosku albo możliwie zbliżonych do daty orzekania. Dla mieszkania można oprzeć się na analizie ofert, raporcie rzeczoznawcy albo danych o cenach podobnych nieruchomości. Dla samochodu pomocne są katalogi rynkowe, ogłoszenia i stan techniczny pojazdu. Dla wyposażenia domu wartość zwykle przyjmuje się jako wartość używanych rzeczy, a nie cenę zakupu z salonu.

Jeżeli strony przedstawią zgodne wartości i nie naruszają one w sposób oczywisty interesu żadnej z nich, sąd często może się na nich oprzeć. Gdy zgodności nie ma, przeprowadza się dowód z opinii biegłego. W sprawach o nieruchomość szczególnie częsta jest sądowa wycena, bo od niej zależy wysokość spłaty.

Wycena zależy od konkretnego stanu faktycznego. Przykładowo inne będą zasady przy mieszkaniu obciążonym hipoteką, inne przy lokalu wymagającym remontu, a jeszcze inne przy przedsiębiorstwie lub udziałach w spółce.

Co z kredytem hipotecznym na wspólne mieszkanie?

To bardzo częste źródło nieporozumień. W postępowaniu o podział majątku co do zasady dzieli się aktywa, czyli składniki majątkowe, a nie długi jako takie. Sam fakt, że sąd przyzna mieszkanie jednemu z byłych małżonków, nie powoduje automatycznie zwolnienia drugiego wobec banku z odpowiedzialności za kredyt.

Wynika to z konstrukcji zobowiązań i z art. 366 § 1 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny, jeżeli małżonkowie są dłużnikami solidarnymi. Bank może dochodzić spłaty od każdego z nich zgodnie z treścią umowy kredytowej, dopóki sam nie zgodzi się na zmianę umowy, przejęcie długu albo zwolnienie jednego z dłużników.

Dlatego:

• wyrok o podziale majątku może regulować rozliczenia między byłymi małżonkami,
• ale nie zastąpi zgody banku na przejęcie kredytu przez jedną osobę,
• bank zwykle wymaga odrębnej procedury kredytowej i badania zdolności kredytowej.

Przy ustalaniu wartości nieruchomości i wzajemnych rozliczeń kwestia obciążenia hipotecznego może mieć znaczenie, ale sposób jego uwzględnienia zależy od okoliczności sprawy i aktualnej linii orzeczniczej dla danego modelu rozliczenia. Nie w każdej sprawie automatycznie odejmuje się całe saldo kredytu od wartości mieszkania. Jeżeli po ustaniu wspólności jeden z małżonków sam spłacał raty, często trzeba dodatkowo rozważyć roszczenia regresowe albo nakłady na majątek i wzajemne rozliczenia.

Czy można ograniczyć sprawę tylko do mieszkania?

Tak, jeżeli strony są zgodne co do pozostałych składników albo wcześniej podzielą je umownie. Co do ruchomości zwykła umowa jest co do zasady wystarczająca, o ile nie dotyczy składników, dla których ustawa wymaga formy szczególnej. Natomiast jeżeli w skład majątku wspólnego wchodzi nieruchomość, umowny podział obejmujący nieruchomość wymaga aktu notarialnego – art. 158 Kodeksu cywilnego w zw. z art. 1037 § 2 Kodeksu cywilnego stosowanym odpowiednio przez art. 46 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego.

W praktyce można więc:

• podzielić ruchomości polubownie,
• we wniosku do sądu objąć tylko mieszkanie i ewentualnie rozliczenia związane z nim,
• jednoznacznie wskazać, że co do pozostałych składników strony nie żądają rozstrzygnięcia albo że zostały już podzielone.

Jak może wyglądać praktyczny spis do wniosku?

Spis nie musi mieć rozbudowanej formy, ale powinien być czytelny. Najwygodniej przygotować go w tabeli:

Taki układ ułatwia sądowi i drugiej stronie ocenę żądania. Jeżeli sprawa obejmuje wiele składników, warto dołączyć załączniki z dokumentami potwierdzającymi nabycie lub wartość.

Postępowanie o podział majątku – o czym jeszcze pamiętać?

Jeżeli w sprawie występują sporne nakłady, wydatki albo twierdzenia, że część rzeczy należy do majątku osobistego jednego z małżonków, trzeba to wyraźnie zgłosić. Podstawą jest tu przede wszystkim art. 45 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, zgodnie z którym każdy z małżonków powinien zwrócić wydatki i nakłady poczynione z majątku wspólnego na jego majątek osobisty, z wyjątkiem wydatków i nakładów koniecznych na przedmioty majątkowe przynoszące dochód. Może też żądać zwrotu wydatków i nakładów, które poczynił ze swojego majątku osobistego na majątek wspólny.

Jeżeli potrzeba dokładnego wykazu majątku w innej kategorii spraw, spotyka się także instytucję spis inwentarza, ale nie należy jej mylić ze zwykłym spisem składników majątku wspólnego do podziału po rozwodzie. To odrębne instytucje prawne, służące innym celom.

Wniosek o podział majątku podlega opłacie stałej określonej w art. 38 ustawy z dnia 28 lipca 2005 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych. Opłata wynosi 1000 zł, a jeżeli wniosek zawiera zgodny projekt podziału majątku wspólnego – 300 zł.

Przykłady

Poniżej dwa typowe warianty, które pokazują, jak praktycznie podejść do spisu rzeczy i wyceny w sprawie o podział majątku.

FAQ

Czy do wniosku muszę dołączyć pełny spis wszystkich rzeczy z dnia rozwodu?

Nie ma obowiązku dołączania odrębnego dokumentu pod nazwą „spis”, ale wniosek powinien jasno wskazywać składniki majątku wspólnego, których dotyczy żądanie. Przy składnikach istotnych warto zrobić szczegółowe zestawienie.

Jaką wartość wpisać przy rzeczach wspólnych?

Co do zasady aktualną wartość rynkową z chwili podziału, a nie z dnia rozwodu. Natomiast sam skład majątku ocenia się według stanu z dnia ustania wspólności majątkowej.

Czy wyrok o podziale majątku zwolni byłą żonę albo byłego męża z kredytu hipotecznego?

Nie automatycznie. Odpowiedzialność wobec banku wynika z umowy kredytowej i jej zmiana wymaga co do zasady zgody banku.

Czy można podzielić tylko mieszkanie, a resztę pominąć?

Tak, jeżeli strony chcą ograniczyć sprawę do mieszkania albo pozostałe składniki podzieliły wcześniej polubownie. Trzeba jednak świadomie zdecydować, które elementy mają być objęte postępowaniem.

Czy sąd sam ustala wartość mieszkania?

Tak, sąd ustala wartość majątku. Jeżeli strony nie są zgodne, zwykle powołuje biegłego rzeczoznawcę majątkowego.

Źródła

• art. 31 § 1, art. 45 § 1, art. 46 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy
• art. 158, art. 366 § 1, art. 1037 § 2 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny
• art. 567 § 1 i § 3, art. 684 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego
• art. 38 ustawy z dnia 28 lipca 2005 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych
• Utrwalone orzecznictwo Sądu Najwyższego przyjmujące zasadę: stan majątku według chwili ustania wspólności, wartość według chwili podziału.