Renta po konkubencie w Niemczech – czy jest możliwa?

Czy konkubina może dostać rentę po partnerze w Niemczech?

Co do zasady nie. Niemiecka renta wdowia, czyli świadczenie dla wdowy lub wdowca po osobie ubezpieczonej, jest uregulowana w § 46 Sechstes Buch Sozialgesetzbuch – Gesetzliche Rentenversicherung, dalej: SGB VI. Przepis ten przyznaje uprawnienie osobie, która w chwili śmierci była małżonkiem zmarłego i nie zawarła ponownie małżeństwa.

§ 46 ust. 4 SGB VI rozszerza te zasady na zarejestrowanych partnerów życiowych. Chodzi jednak o formalny związek partnerski w rozumieniu niemieckich przepisów, a nie o zwykłe wspólne pożycie, nawet wieloletnie. Sam fakt wspólnego mieszkania, prowadzenia gospodarstwa domowego, opieki nad partnerem albo finansowej zależności od niego nie tworzy prawa do niemieckiej renty wdowiej.

Jeżeli więc partner był obywatelem Niemiec i pobierał niemiecką rentę lub emeryturę, ale nie zawarto z nim małżeństwa ani formalnego zarejestrowanego związku partnerskiego, osoba pozostająca w konkubinacie nie uzyska świadczenia z niemieckiego ustawowego ubezpieczenia rentowego na podstawie § 46 SGB VI.

Małżeństwo, zarejestrowany związek partnerski i konkubinat – różnice

Dla prawa do niemieckiej renty po zmarłym najważniejszy jest formalny status relacji w dniu śmierci. § 46 ust. 1 i 2 SGB VI mówi o wdowie albo wdowcu, natomiast § 46 ust. 4 SGB VI zrównuje z nimi zarejestrowanego partnera życiowego. Nie ma tam podstawy prawnej dla osoby żyjącej wyłącznie w konkubinacie.

W praktyce oznacza to, że potoczna renta po partnerze może być możliwa tylko wtedy, gdy partner był małżonkiem albo formalnie zarejestrowanym partnerem życiowym. Inne kwestie majątkowe po zmarłym, np. spadek, testament czy prawa konkubenta do spadku, trzeba oceniać osobno, według przepisów spadkowych właściwych dla danej sprawy.

Czy trzeba być małżeństwem przez określony czas?

Tak, czas trwania małżeństwa może mieć zasadnicze znaczenie. § 46 ust. 2a SGB VI przewiduje, że prawo do renty wdowiej zasadniczo nie powstaje, jeżeli małżeństwo trwało krócej niż rok. Przepis ten zakłada domniemanie, że krótkie małżeństwo mogło zostać zawarte przede wszystkim po to, aby uzyskać świadczenie po śmierci ubezpieczonego.

Domniemanie z § 46 ust. 2a SGB VI można obalić, jeżeli szczególne okoliczności sprawy wskazują, że celem małżeństwa nie było głównie uzyskanie renty. W praktyce mogą mieć znaczenie np. nagła śmierć wskutek wypadku, wieloletni wcześniejszy związek, wspólne dzieci, wcześniejsze plany zawarcia małżeństwa albo brak wiedzy o ciężkiej chorobie zmarłego. Każda taka sprawa wymaga jednak indywidualnej oceny przez niemiecką instytucję rentową.

Jeżeli ślub został zawarty w okresie, gdy partner był już ciężko chory, a śmierć nastąpiła niedługo później, organ rentowy może szczegółowo badać, czy nie zachodzi sytuacja objęta § 46 ust. 2a SGB VI. Sam roczny okres nie jest więc tylko formalnością, lecz istotnym elementem oceny prawa do świadczenia.

Renta dla wdowy w Niemczech: mała i duża renta wdowia

Renta dla wdowy w Niemczech może występować jako mała renta wdowia albo duża renta wdowia. Jeżeli interesuje Cię także klasyczna renta po zmarłym małżonku, trzeba odróżnić samo pozostawanie w małżeństwie od dodatkowych warunków dotyczących wieku, dzieci, niezdolności do pracy i dochodów osoby uprawnionej.

§ 46 ust. 1 SGB VI reguluje małą rentę wdowią. Przysługuje ona wdowie albo wdowcowi, jeżeli zmarły spełnił wymagany warunek ubezpieczeniowy, a osoba uprawniona nie zawarła ponownie małżeństwa. Zgodnie z § 46 ust. 1 zdanie 2 SGB VI mała renta wdowia jest co do zasady wypłacana maksymalnie przez 24 miesiące kalendarzowe po miesiącu śmierci ubezpieczonego.

§ 46 ust. 2 SGB VI reguluje dużą rentę wdowią. Może ona przysługiwać, jeżeli wdowa albo wdowiec spełnia dodatkowy warunek, np. osiągnął wymagany wiek, jest niezdolny do pracy albo wychowuje dziecko. Wymagany wiek jest podwyższany stopniowo na podstawie § 242a SGB VI. Dla śmierci w 2026 r. granica wieku wynosi 46 lat i 6 miesięcy, a od 2029 r. docelowo 47 lat.

Wysokość konkretnej renty zależy od przebiegu ubezpieczenia zmarłego i obliczana jest według zasad z § 64 SGB VI. Dochody osoby pobierającej rentę wdowią mogą być uwzględniane przy jej wypłacie na podstawie § 97 SGB VI oraz przepisów o dochodach z §§ 18a–18e Viertes Buch Sozialgesetzbuch – Gemeinsame Vorschriften für die Sozialversicherung.

Warunek ubezpieczeniowy po stronie zmarłego

Renta wdowia nie przysługuje automatycznie po każdej osobie. § 46 ust. 1 i 2 SGB VI wymaga, aby zmarły ubezpieczony spełnił tzw. ogólny okres wyczekiwania albo aby spełnione były szczególne warunki przewidziane w niemieckim systemie ubezpieczenia emerytalno-rentowego. Ogólny okres wyczekiwania wynika z § 50 ust. 1 SGB VI i wynosi 5 lat.

Jeżeli zmarły miał okresy ubezpieczenia w kilku państwach Unii Europejskiej, zastosowanie mogą mieć przepisy o koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego. Art. 6 rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady (WE) nr 883/2004 przewiduje sumowanie okresów ubezpieczenia, zatrudnienia lub zamieszkania, jeżeli jest to potrzebne do nabycia prawa do świadczenia. Koordynacja unijna nie zmienia jednak tego, że osoba ubiegająca się o rentę musi być małżonkiem albo formalnym partnerem uprawnionym według § 46 SGB VI.

Jak złożyć wniosek o niemiecką rentę wdowią z Polski?

Prawo do świadczenia wymaga złożenia wniosku. Początek wypłaty i znaczenie terminu złożenia wniosku reguluje § 99 SGB VI. W praktyce nie warto zwlekać, ponieważ zbyt późne złożenie dokumentów może wpływać na okres, za który świadczenie zostanie wypłacone.

Osoba mieszkająca w Polsce może skontaktować się z Deutsche Rentenversicherung albo złożyć wniosek za pośrednictwem właściwej jednostki ZUS, która uczestniczy w wymianie dokumentów w sprawach świadczeń z państw UE. Podstawą współpracy instytucji jest rozporządzenie (WE) nr 883/2004 oraz rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (WE) nr 987/2009 dotyczące wykonywania rozporządzenia nr 883/2004.

Najczęściej potrzebne są: akt zgonu, akt małżeństwa albo dokument zarejestrowanego związku partnerskiego, dokument tożsamości, dane zmarłego dotyczące ubezpieczenia w Niemczech, numer ubezpieczenia w Deutsche Rentenversicherung, informacje o własnych dochodach i dokumenty potwierdzające wychowywanie dziecka albo niezdolność do pracy, jeżeli mają znaczenie dla dużej renty wdowiej.

Co można zrobić, jeżeli nie było małżeństwa?

Jeżeli nie zawarto małżeństwa ani zarejestrowanego związku partnerskiego, niemiecka renta wdowia z § 46 SGB VI zasadniczo nie przysługuje. Można jednak sprawdzić inne możliwe uprawnienia, np. wynikające z testamentu, współwłasności majątku, umowy ubezpieczenia na życie, rachunku bankowego, umowy najmu albo rozliczeń między partnerami. Nie są to jednak świadczenia z ustawowego ubezpieczenia rentowego.

Warto też ustalić, czy zmarły pozostawił dzieci, ponieważ niemieckie prawo rentowe przewiduje osobne świadczenia sieroce. Renty sieroce są odrębną instytucją i wynikają z § 48 SGB VI, a nie z prawa konkubenta do świadczenia po partnerze.

FAQ

Źródła

• § 46 Sechstes Buch Sozialgesetzbuch – Gesetzliche Rentenversicherung, SGB VI – renta wdowia i renta wdowia dla zarejestrowanych partnerów życiowych.
• § 46 ust. 2a SGB VI – małżeństwo krótsze niż rok i domniemanie zawarcia małżeństwa w celu uzyskania świadczenia.
• § 50 ust. 1 SGB VI – ogólny okres wyczekiwania w niemieckim ubezpieczeniu emerytalno-rentowym.
• § 64 i § 67 SGB VI – zasady obliczania renty oraz współczynniki rodzaju renty.
• § 97 SGB VI oraz §§ 18a–18e Viertes Buch Sozialgesetzbuch – uwzględnianie dochodów przy rentach z tytułu śmierci.
• § 99 SGB VI – początek wypłaty renty i znaczenie złożenia wniosku.
• § 242a SGB VI – stopniowe podwyższanie wieku dla dużej renty wdowiej.
• Art. 6 oraz przepisy działu III rozdziału 5 rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady (WE) nr 883/2004 – koordynacja świadczeń emerytalno-rentowych i z tytułu śmierci w UE.
• Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (WE) nr 987/2009 – przepisy wykonawcze do rozporządzenia nr 883/2004.