Czy można umieścić niepełnosprawnego rodzica w DPS bez zgody?

Czy zgoda rodzica jest konieczna?

Tak — co do zasady tak. Zgodnie z art. 54 ust. 4 ustawy z 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej umieszczenie osoby w domu pomocy społecznej następuje za zgodą tej osoby albo jej przedstawiciela ustawowego. Jeżeli więc rodzic jest pełnoletni i nie ma przedstawiciela ustawowego, zgodę powinien wyrazić sam.

Samo to, że rodzic jest po udarach, ma znaczny stopień niepełnosprawności, nie mówi płynnie albo nie pisze, nie oznacza jeszcze automatycznie, że rodzina może podjąć decyzję za niego. Kluczowe jest to, czy rodzic jest w stanie świadomie wyrazić wolę i czy ma przedstawiciela ustawowego.

Trzeba też rozróżnić dwie sytuacje:

• DPS — czyli dom pomocy społecznej działający w reżimie ustawy o pomocy społecznej, do którego kierowanie odbywa się w procedurze administracyjnej i przy udziale gminy;
• prywatny dom opieki lub ośrodek całodobowej opieki — gdzie podstawą pobytu jest zwykle umowa cywilna, ale także tam nie można legalnie pozbawić dorosłej osoby możliwości decydowania o sobie bez odpowiedniej podstawy prawnej.

Kiedy możliwe jest umieszczenie w DPS bez zgody?

Wyjątek przewiduje ustawa z 19 sierpnia 1994 r. o ochronie zdrowia psychicznego. Zgodnie z art. 38 ust. 1 tej ustawy osoba, która wskutek choroby psychicznej albo niepełnosprawności intelektualnej nie jest zdolna do zaspokajania podstawowych potrzeb życiowych, nie ma możliwości korzystania z opieki innych osób oraz potrzebuje stałej opieki i pielęgnacji, lecz nie wymaga leczenia szpitalnego, może być przyjęta do domu pomocy społecznej za swoją zgodą albo za zgodą przedstawiciela ustawowego.

Natomiast art. 38 ust. 2 ustawy o ochronie zdrowia psychicznego stanowi, że przyjęcie do domu pomocy społecznej osoby wskazanej wyżej bez jej zgody, a za zgodą przedstawiciela ustawowego, wymaga orzeczenia sądu opiekuńczego o przyjęciu do domu pomocy społecznej.

Jeżeli osoba nie ma przedstawiciela ustawowego, znaczenie ma także art. 39 ustawy o ochronie zdrowia psychicznego. Przepis ten pozwala sądowi opiekuńczemu orzec o przyjęciu do DPS bez zgody osoby chorej psychicznie lub z niepełnosprawnością intelektualną, jeżeli brak opieki zagraża jej życiu.

To oznacza, że umieszczenie bez zgody jest możliwe tylko w ustawowo określonych przypadkach i nie dotyczy każdej osoby chorej somatycznie czy po udarze. W sprawach poudarowych najpierw trzeba ustalić, czy problem dotyczy wyłącznie niepełnosprawności fizycznej i afazji, czy także zniesionej zdolności do świadomego podejmowania decyzji.

Co, jeśli rodzic nie mówi albo nie podpisze dokumentów?

Brak możliwości pisania nie przesądza jeszcze o braku zdolności do wyrażenia zgody. Zgoda może być wyrażona także w inny sposób, jeżeli da się jednoznacznie ustalić wolę osoby. W praktyce placówki i organy oczekują jednak, by taka zgoda była czytelna, niewątpliwa i udokumentowana.

Jeżeli rodzic wypowiada tylko pojedyncze słowa, ma zaburzenia kontaktu albo nie rozumie sytuacji, trzeba ostrożnie ocenić, czy rzeczywiście może skutecznie wyrazić zgodę. W razie sporu znaczenie będą miały dokumentacja medyczna, opinie lekarzy i ocena sądu.

W takiej sytuacji nie warto działać wyłącznie „organizacyjnie”. Bezpieczniej jest zebrać dokumenty medyczne i skonsultować z gminnym ośrodkiem pomocy społecznej oraz prawnikiem, czy właściwa będzie procedura skierowania do DPS, wniosek do sądu opiekuńczego albo postępowanie o ubezwłasnowolnienie.

Czy trzeba ubezwłasnowolnić rodzica?

Nie zawsze. Ubezwłasnowolnienie nie jest automatycznym warunkiem skierowania do DPS, ale w części spraw bywa praktycznie potrzebne. Zależy to od tego, czy rodzic jest w stanie kierować swoim postępowaniem oraz czy trzeba ustanowić przedstawiciela ustawowego.

Zgodnie z art. 13 § 1 Kodeksu cywilnego osoba, która ukończyła 13 lat, może zostać ubezwłasnowolniona całkowicie, jeżeli wskutek choroby psychicznej, niedorozwoju umysłowego albo innego rodzaju zaburzeń psychicznych, w szczególności pijaństwa lub narkomanii, nie jest w stanie kierować swym postępowaniem. Z kolei art. 16 § 1 Kodeksu cywilnego dotyczy ubezwłasnowolnienia częściowego, gdy potrzebna jest pomoc do prowadzenia spraw, ale nie ma podstaw do ubezwłasnowolnienia całkowitego.

W sprawach poudarowych sąd bada konkretny stan zdrowia. Sam udar nie jest podstawą ubezwłasnowolnienia. Podstawą jest dopiero taki skutek zdrowotny, który powoduje brak zdolności do kierowania swoim postępowaniem albo potrzebę pomocy przy prowadzeniu spraw.

Wniosek o ubezwłasnowolnienie mogą złożyć osoby wskazane w art. 545 § 1 ustawy z 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego, czyli m.in. małżonek, krewni w linii prostej i rodzeństwo. Sprawę rozpoznaje sąd okręgowy, a udział prokuratora jest obowiązkowy na podstawie art. 546 Kodeksu postępowania cywilnego.

Po prawomocnym ubezwłasnowolnieniu całkowitym ustanawia się opiekuna. Gdy chodzi o ważniejsze sprawy osoby pozostającej pod opieką, opiekun musi uzyskać zezwolenie sądu opiekuńczego — wynika to z art. 156 w zw. z art. 175 ustawy z 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy. W praktyce dotyczy to również decyzji o umieszczeniu podopiecznego w DPS.

Jak wygląda procedura skierowania do DPS?

Jeżeli wchodzi w grę zwykły tryb z ustawy o pomocy społecznej, procedura wygląda następująco:

Jeżeli problemem jest brak zgody albo brak możliwości świadomego wyrażenia zgody, OPS może pomóc w skierowaniu sprawy do sądu opiekuńczego. Rodzina nie powinna samodzielnie „obchodzić” procedury, np. podpisując dokumenty za rodzica bez umocowania.

Kto płaci za pobyt w DPS?

Zasady odpłatności określa art. 61 ustawy o pomocy społecznej. W pierwszej kolejności opłatę wnosi mieszkaniec domu, nie więcej jednak niż 70% swojego dochodu. Jeżeli to nie wystarcza, opłaty mogą obciążać małżonka, zstępnych przed wstępnymi, a dopiero w dalszej kolejności gminę, z której osoba została skierowana.

Wysokość dopłat członków rodziny nie jest więc automatyczna i wymaga ustalenia ustawowych przesłanek dochodowych oraz zawarcia umowy albo wydania decyzji administracyjnej. Sama rodzina nie może jednak uzależniać legalności pobytu w DPS od gotowości finansowania miejsca.

Jeżeli problem dotyczy głównie kosztów, pomocny może być odrębny materiał o odpłatności za pobyt w DPS. W sprawach opieki nad osobą niesamodzielną warto też sprawdzić obowiązki i uprawnienia, jakie może mieć opiekun osoby niepełnosprawnej.

Co zrobić praktycznie w opisanej sytuacji?

Jeżeli główny opiekun rodzica ma mieć operację i przez kilka miesięcy nie będzie w stanie zapewniać codziennej pomocy, najbezpieczniejsza kolejność działań jest zwykle taka:

1. zebrać aktualną dokumentację medyczną rodzica, w tym opisy udarów, zaświadczenie o stanie zdrowia i informacje o kontakcie logicznym;
2. ustalić, czy rodzic jest w stanie świadomie wyrazić zgodę na pobyt w placówce;
3. zgłosić sprawę do OPS właściwego dla miejsca zamieszkania rodzica i omówić, czy możliwe są usługi opiekuńcze, pobyt krótkoterminowy, skierowanie do DPS albo inicjowanie postępowania sądowego;
4. jeżeli rodzic nie może skutecznie wyrazić woli, rozważyć wniosek do sądu opiekuńczego lub postępowanie o ubezwłasnowolnienie — zależnie od stanu zdrowia i celu;
5. nie podpisywać zgody za rodzica bez wyraźnej podstawy prawnej.

W części przypadków zamiast DPS odpowiedniejsza może być czasowa organizacja usług opiekuńczych w domu albo prywatna placówka, ale także wtedy trzeba zadbać o legalne wyrażenie zgody przez rodzica lub o właściwe rozstrzygnięcie sądu.

FAQ

Czy dziecko może podpisać zgodę za rodzica?

Nie, jeżeli rodzic jest pełnoletni i nie ma przedstawiciela ustawowego. Samo pokrewieństwo nie daje prawa do zastępowania rodzica przy zgodzie na pobyt w DPS.

Czy brak mowy po udarze oznacza brak zgody?

Nie zawsze. Decydujące jest to, czy rodzic rozumie sytuację i potrafi w sposób niewątpliwy wyrazić wolę. To wymaga oceny konkretnego stanu zdrowia.

Czy zawsze trzeba przeprowadzać ubezwłasnowolnienie?

Nie. W części spraw wystarczy prawidłowo udokumentowana zgoda osoby zainteresowanej. Ubezwłasnowolnienie rozważa się wtedy, gdy stan zdrowia rzeczywiście uzasadnia ustanowienie przedstawiciela ustawowego.

Czy OPS może pomóc w takiej sprawie?

Tak. Ośrodek pomocy społecznej uczestniczy w procedurze skierowania do DPS i w praktyce bywa pierwszym miejscem, do którego warto zgłosić sprawę wymagającą pilnej organizacji opieki.

Czy prywatny dom opieki rozwiązuje problem braku zgody?

Nie. Prywatny charakter placówki nie pozwala pominąć zgody dorosłej osoby ani zastąpić jej decyzji przez rodzinę bez podstawy prawnej.

Źródła

• art. 54 ust. 1 i ust. 4, art. 61 ustawy z 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej
• art. 38 ust. 1-3, art. 39 ustawy z 19 sierpnia 1994 r. o ochronie zdrowia psychicznego
• art. 13 § 1, art. 16 § 1 ustawy z 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny
• art. 156, art. 175 ustawy z 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy
• art. 545 § 1, art. 546 ustawy z 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego