Jak ochronić prawa autorskie do utworu?

Czy treatment lub scenariusz trzeba rejestrować, aby był chroniony?

Co do zasady nie. Zgodnie z art. 1 ust. 1 ustawy z dnia 4 lutego 1994 r. o prawie autorskim i prawach pokrewnych utworem jest każdy przejaw działalności twórczej o indywidualnym charakterze, ustalony w jakiejkolwiek postaci, niezależnie od wartości, przeznaczenia i sposobu wyrażenia. Treatment filmu, konspekt scenariusza, scenariusz, dialogi, tekst literacki, grafika albo projekt mogą więc korzystać z ochrony, jeżeli mają dostatecznie indywidualny i twórczy charakter.

Ochrona powstaje automatycznie. Art. 1 ust. 3 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych stanowi, że utwór jest przedmiotem prawa autorskiego od chwili ustalenia, choćby miał postać nieukończoną. Natomiast art. 1 ust. 4 tej ustawy wyraźnie przesądza, że ochrona przysługuje twórcy niezależnie od spełnienia jakichkolwiek formalności. Nie trzeba więc umieszczać znaku copyright, składać wniosku w urzędzie ani płacić za rejestrację.

Trzeba jednak odróżnić ochronę utworu od ochrony samego pomysłu. Zgodnie z art. 1 ust. 2¹ ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych ochroną objęty może być wyłącznie sposób wyrażenia; nie są objęte ochroną odkrycia, idee, procedury, metody i zasady działania oraz koncepcje matematyczne. Oznacza to, że ogólny pomysł na film, bohatera albo konflikt fabularny może nie być chroniony, ale konkretnie napisany treatment, układ scen, dialogi, opisy i oryginalna konstrukcja tekstu mogą już być utworem.

Czy istnieje w Polsce urzędowy rejestr utworów?

W polskim prawie autorskim nie funkcjonuje powszechny, centralny, urzędowy rejestr utworów, od którego zależałoby powstanie ochrony. Rejestry prywatne, elektroniczne depozyty, banki utworów albo certyfikaty wystawiane przez różne podmioty mogą pomóc w wykazaniu, że określony plik lub dokument istniał w danej dacie, ale nie tworzą prawa autorskiego i nie przesądzają o autorstwie.

W razie sporu taki certyfikat będzie oceniany jak dowód. Sąd ocenia dowody według zasad postępowania cywilnego, a sam fakt zapisania utworu w prywatnym rejestrze nie wyłącza możliwości przedstawienia dowodów przeciwnych. Dlatego warto łączyć kilka metod zabezpieczenia: wersje robocze plików, korespondencję e-mail, potwierdzenia wysłania, metadane, kopie zapasowe, historię zmian oraz notarialne poświadczenie.

Jak najlepiej zabezpieczyć dowód autorstwa i daty powstania utworu?

Najważniejsze jest przygotowanie dowodów, które pokażą, że utwór istniał w określonej dacie i że to konkretna osoba była jego twórcą. Zgodnie z art. 8 ust. 1 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych prawo autorskie przysługuje twórcy, o ile ustawa nie stanowi inaczej. Art. 8 ust. 2 tej ustawy wprowadza domniemanie, że twórcą jest osoba, której nazwisko w tym charakterze uwidoczniono na egzemplarzach utworu lub której autorstwo podano do publicznej wiadomości w jakikolwiek inny sposób w związku z rozpowszechnianiem utworu.

W praktyce warto więc oznaczyć egzemplarz utworu imieniem i nazwiskiem albo pseudonimem, zapisać datę ukończenia lub wersji, zachować pliki robocze oraz utrwalić moment przekazania utworu osobom trzecim. Jeżeli utwór ma trafić do producenta, wydawcy, agencji lub inwestora, dobrze jest wysłać go w sposób pozwalający zachować potwierdzenie daty, adresata i treści załącznika.

Notarialne poświadczenie podpisu i data okazania dokumentu

Jeżeli zależy Panu na silnym dowodzie, można udać się do notariusza z wydrukowanym egzemplarzem treatmentu lub scenariusza, oznaczonym imieniem i nazwiskiem autora. Notariusz może dokonać czynności notarialnych, o których mowa w art. 79 pkt 2 ustawy z dnia 14 lutego 1991 r. Prawo o notariacie, czyli poświadczeń.

W praktyce przy utworach najczęściej rozważa się poświadczenie własnoręczności podpisu oraz poświadczenie daty okazania dokumentu. Art. 96 pkt 1 ustawy Prawo o notariacie przewiduje poświadczenie własnoręczności podpisu, a art. 96 pkt 3 tej ustawy przewiduje poświadczenie daty okazania dokumentu. Zgodnie z art. 97 § 1 ustawy Prawo o notariacie w poświadczeniu oznacza się datę i miejsce jego sporządzenia, na żądanie także godzinę dokonania czynności, oznaczenie kancelarii, podpis notariusza i jego pieczęć.

Czynności notarialne dokonane zgodnie z prawem mają charakter dokumentu urzędowego na podstawie art. 2 § 2 ustawy Prawo o notariacie. Z kolei art. 244 § 1 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. Kodeks postępowania cywilnego stanowi, że dokumenty urzędowe sporządzone w przepisanej formie przez powołane do tego organy w zakresie ich działania stanowią dowód tego, co zostało w nich urzędowo zaświadczone. To oznacza, że notarialne poświadczenie nie rozstrzyga jeszcze, czy tekst jest oryginalny, ale bardzo pomaga wykazać, że określony dokument został podpisany lub okazany notariuszowi w danej dacie.

W kontekście daty warto pamiętać także o art. 81 § 1 i § 2 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. Kodeks cywilny, który reguluje tzw. datę pewną. Jeżeli określona czynność zostanie stwierdzona w dokumencie urzędowym, uzyskuje datę pewną od daty tego dokumentu urzędowego. W sprawach autorskich może to być istotne, gdy spór dotyczy tego, kto wcześniej dysponował konkretną wersją utworu.

Maksymalne stawki taksy notarialnej określa rozporządzenie Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 czerwca 2004 r. w sprawie maksymalnych stawek taksy notarialnej. W typowych przypadkach poświadczenie własnoręczności podpisu pod dokumentem niemającym charakteru pieniężnego jest czynnością niedrogą, ale do wynagrodzenia notariusza trzeba doliczyć VAT oraz ewentualne koszty wypisów lub kopii. Przed wizytą warto zapytać kancelarię o aktualny koszt dla konkretnej liczby stron.

Umowa przed przekazaniem utworu producentowi lub kontrahentowi

Zabezpieczenie dowodowe to jedno, ale równie ważne jest uregulowanie zasad korzystania z utworu. Jeżeli przekazuje Pan treatment producentowi, reżyserowi, wydawcy, inwestorowi albo agencji, warto zawrzeć co najmniej umowę poufności lub krótkie porozumienie określające, w jakim celu materiał jest udostępniany i czego odbiorca nie może z nim zrobić.

Jeżeli ma dojść do przeniesienia autorskich praw majątkowych albo udzielenia licencji, trzeba precyzyjnie wskazać pola eksploatacji. Wynika to z art. 41 ust. 2 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych, zgodnie z którym umowa o przeniesienie autorskich praw majątkowych lub umowa o korzystanie z utworu obejmuje pola eksploatacji wyraźnie w niej wymienione. Art. 53 tej ustawy wymaga formy pisemnej pod rygorem nieważności dla przeniesienia autorskich praw majątkowych, a art. 67 ust. 5 tej ustawy przewiduje taki sam rygor dla licencji wyłącznej.

Jeżeli projekt ma być rozwijany we współpracy z innymi osobami, należy ustalić, kto tworzy kolejne wersje tekstu, kto będzie uprawniony do korzystania z opracowań, jak będzie liczone wynagrodzenie oraz co stanie się w razie rezygnacji z produkcji. Przy realizacji projektu przydatne jest także zabezpieczenie umowne, choć konkretne postanowienia trzeba dopasować do branży i celu współpracy.

Co można zrobić, gdy ktoś wykorzysta utwór bez zgody?

Zakres roszczeń zależy od tego, jakie prawo zostało naruszone i w jaki sposób. Autorskie prawa osobiste, takie jak prawo do autorstwa utworu, oznaczenia utworu nazwiskiem lub pseudonimem oraz nienaruszalności treści i formy utworu, chroni art. 16 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych. W razie ich naruszenia art. 78 ust. 1 tej ustawy pozwala żądać między innymi zaniechania naruszenia, usunięcia jego skutków, złożenia oświadczenia odpowiedniej treści i formie, a przy zawinionym naruszeniu także zadośćuczynienia pieniężnego albo zapłaty odpowiedniej sumy na wskazany cel społeczny.

Autorskie prawa majątkowe chroni art. 17 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych, który przyznaje twórcy wyłączne prawo do korzystania z utworu i rozporządzania nim na wszystkich polach eksploatacji oraz do wynagrodzenia za korzystanie z utworu. W razie naruszenia autorskich praw majątkowych art. 79 ust. 1 tej ustawy przewiduje roszczenia o zaniechanie naruszenia, usunięcie skutków naruszenia, naprawienie szkody na zasadach ogólnych albo przez zapłatę sumy odpowiadającej dwukrotności stosownego wynagrodzenia, a także wydanie uzyskanych korzyści.

W poważniejszych przypadkach możliwa jest również odpowiedzialność karna. Art. 115 ust. 1 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych penalizuje przywłaszczenie autorstwa albo wprowadzenie w błąd co do autorstwa całości lub części cudzego utworu; czyn ten jest zagrożony grzywną, karą ograniczenia wolności albo pozbawienia wolności do lat 3. Zastosowanie tego przepisu zależy jednak od konkretnego stanu faktycznego i materiału dowodowego.

FAQ

Czy muszę zarejestrować utwór, żeby mieć prawa autorskie?

Nie. Art. 1 ust. 4 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych stanowi, że ochrona przysługuje niezależnie od spełnienia jakichkolwiek formalności. Rejestracja może mieć znaczenie dowodowe, ale nie tworzy prawa.

Czy sam pomysł na film jest chroniony prawem autorskim?

Co do zasady nie. Art. 1 ust. 2¹ ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych wyłącza spod ochrony idee, metody, procedury i zasady działania. Chroniony może być natomiast konkretny sposób wyrażenia pomysłu, np. oryginalnie napisany treatment, scenariusz lub dialogi.

Czy wysłanie utworu do samego siebie e-mailem wystarczy?

Może być pomocne jako jeden z dowodów, ale zwykle nie jest tak mocne jak dokument notarialny. Warto zachować oryginalną wiadomość, załącznik, nagłówki techniczne, pliki robocze i inne ślady procesu twórczego.

Czy notariusz potwierdzi, że jestem autorem utworu?

Notariusz nie bada twórczości ani oryginalności tekstu. Może natomiast poświadczyć podpis albo datę okazania dokumentu na podstawie art. 96 pkt 1 i pkt 3 ustawy Prawo o notariacie. Taki dokument pomaga udowodnić, że określony egzemplarz istniał w danej dacie i był podpisany przez wskazaną osobę.

Czy mogę przekazać treatment producentowi bez umowy?

Można, ale jest to ryzykowne. Przed przekazaniem materiału warto ustalić poufność, cel udostępnienia, zakaz wykorzystania bez zgody oraz zasady wynagrodzenia. Jeżeli ma dojść do przeniesienia praw albo licencji wyłącznej, konieczna jest forma pisemna odpowiednio na podstawie art. 53 lub art. 67 ust. 5 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych.

Podsumowanie

W Polsce utwór nie wymaga rejestracji, aby był chroniony. Ochrona powstaje automatycznie od chwili ustalenia utworu, jeżeli spełnia on przesłanki z art. 1 ust. 1 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych. W razie sporu najważniejsze jest jednak nie tylko samo istnienie ochrony, ale możliwość udowodnienia autorstwa, daty powstania i zakresu bezprawnego wykorzystania.

Najbezpieczniej połączyć kilka działań: oznaczyć utwór nazwiskiem, zachować pliki źródłowe, udokumentować proces twórczy, rozważyć notarialne poświadczenie oraz zawierać umowy przed przekazaniem materiału osobom trzecim. Im większa wartość projektu, tym bardziej opłaca się przygotować zabezpieczenia przed ujawnieniem tekstu.

Źródła

• Art. 1 ust. 1, art. 1 ust. 2¹, art. 1 ust. 3, art. 1 ust. 4, art. 8 ust. 1 i 2, art. 16, art. 17, art. 41 ust. 2, art. 53, art. 67 ust. 5, art. 78 ust. 1, art. 79 ust. 1 oraz art. 115 ust. 1 ustawy z dnia 4 lutego 1994 r. o prawie autorskim i prawach pokrewnych - Dz.U. 1994 nr 24 poz. 83.
• Art. 79 pkt 2, art. 96 pkt 1 i 3 oraz art. 97 § 1 ustawy z dnia 14 lutego 1991 r. Prawo o notariacie - Dz.U. 1991 nr 22 poz. 91.
• Art. 81 § 1 i § 2 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. Kodeks cywilny - Dz.U. 1964 nr 16 poz. 93.
• Art. 244 § 1 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. Kodeks postępowania cywilnego - Dz.U. 1964 nr 43 poz. 296.
• Rozporządzenie Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 czerwca 2004 r. w sprawie maksymalnych stawek taksy notarialnej - Dz.U. 2004 nr 148 poz. 1564.