Nagrywanie osoby bez zgody i publikacja filmu w internecie

Czy można kogoś nagrywać kamerą bez jego zgody?

Na gruncie prawa polskiego trzeba wyraźnie odróżnić dwie sytuacje: samo nagrywanie osoby oraz późniejsze udostępnienie nagrania innym osobom. Samo nagranie kogoś kamerą, telefonem lub wideorejestratorem nie zawsze będzie bezprawne. Inaczej ocenia się jednak sytuację, w której nagranie trafia do internetu, mediów społecznościowych, serwisu wideo albo jest publicznie odtwarzane.

Jeżeli na filmie można rozpoznać konkretną osobę, mamy do czynienia z jej wizerunkiem. Wizerunek jest dobrem osobistym chronionym na podstawie art. 23 Kodeksu cywilnego. Dodatkowo art. 81 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych stanowi, że rozpowszechnianie wizerunku wymaga zezwolenia osoby na nim przedstawionej, chyba że zachodzi jeden z ustawowych wyjątków.

W praktyce oznacza to, że sąsiad może próbować nagrywać określone zdarzenie jako dowód w sporze sąsiedzkim, ale opublikowanie filmu z rozpoznawalnymi dziećmi w internecie bez zgody rodziców jest już co do zasady działaniem bardzo ryzykownym prawnie. Podobne problemy pojawiają się także przy sporach o nagrywanie osób w przestrzeni publicznej.

Publikacja filmu w internecie a prawo do wizerunku

Rozpowszechnieniem wizerunku jest m.in. takie udostępnienie zdjęcia albo filmu, które pozwala zapoznać się z nim szerszemu kręgowi osób. Publikacja filmu w serwisie YouTube, na Facebooku, TikToku, Instagramie, stronie internetowej, forum albo w publicznej grupie internetowej zwykle będzie rozpowszechnianiem wizerunku.

Zgoda na publikację wizerunku powinna obejmować konkretny sposób i cel wykorzystania nagrania. Nie wystarczy więc ogólne przekonanie nagrywającego, że działa „w słusznej sprawie”. Zgody nie można domniemywać, a ciężar wykazania, że została udzielona i jaki miała zakres, w praktyce spoczywa na osobie, która wizerunek rozpowszechniła.

Jeżeli film przedstawia dzieci w taki sposób, że można je rozpoznać, zgodę na rozpowszechnienie ich wizerunku powinni wyrazić ich przedstawiciele ustawowi. Najczęściej będą to rodzice. Publikacja nagrania dziecka bez takiej zgody może naruszać nie tylko prawo do wizerunku, lecz także prywatność dziecka oraz dobra osobiste rodziców związane z wykonywaniem pieczy nad dzieckiem.

Kiedy zgoda na publikację wizerunku nie jest potrzebna?

Art. 81 ust. 2 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych przewiduje dwa podstawowe wyjątki. Zezwolenia nie wymaga rozpowszechnianie wizerunku:

1. osoby powszechnie znanej, jeżeli wizerunek wykonano w związku z pełnieniem przez nią funkcji publicznych, w szczególności politycznych, społecznych albo zawodowych;
2. osoby stanowiącej jedynie szczegół całości, takiej jak zgromadzenie, krajobraz albo publiczna impreza.

Wyjątki te należy interpretować ostrożnie. Dziecko bawiące się na łące, sąsiad przed domem albo uczestnik prywatnego spotkania zwykle nie jest „szczegółem całości”, jeżeli kamera skupia się właśnie na nim albo jest głównym elementem nagrania. Sam fakt, że osoba znajduje się w miejscu widocznym dla innych, nie oznacza automatycznie zgody na publikację jej wizerunku w internecie.

Inaczej może być przy szerokim ujęciu publicznej imprezy, tłumu podczas koncertu, zgromadzenia albo krajobrazu, gdzie pojedyncza osoba jest tylko przypadkowym i nieistotnym elementem kadru. Ocena zawsze zależy od konkretnego nagrania: kadru, czasu ekspozycji, opisu filmu, komentarza autora oraz tego, czy przeciętny odbiorca może zidentyfikować daną osobę.

Film jako dowód w sporze z sąsiadem

Osoba nagrywająca może twierdzić, że film był potrzebny jako dowód, np. w sporze sąsiedzkim, rodzinnym albo administracyjnym. Taki argument nie daje jednak automatycznego prawa do publicznej publikacji nagrania. Czym innym jest przedstawienie materiału organowi, sądowi albo pełnomocnikowi, a czym innym umieszczenie filmu w internecie, gdzie może obejrzeć go nieograniczona liczba osób.

Jeżeli celem sąsiada było udokumentowanie hałasu albo zakłócania spokoju, powinien ograniczyć się do sposobu najmniej ingerującego w prawa innych osób. W praktyce może to oznaczać przekazanie nagrania właściwemu organowi, zamazanie twarzy dzieci, usunięcie danych pozwalających na identyfikację albo odstąpienie od publikacji. Przy umieszczaniu materiału w sieci szczególnie łatwo dochodzi do naruszenia, jakim jest rozpowszechnianie wizerunku bez zgody.

RODO a nagranie z rozpoznawalną osobą

Wizerunek może być również daną osobową, jeżeli pozwala zidentyfikować konkretną osobę. Publikacja filmu z rozpoznawalną osobą przez podmiot działający poza sferą czysto osobistą lub domową może więc wymagać ustalenia podstawy prawnej przetwarzania danych osobowych. W praktyce często będzie to zgoda, prawnie uzasadniony interes albo szczególna regulacja dotycząca danego rodzaju działalności.

Nie każda prywatna sytuacja podlega RODO. Rozporządzenie nie ma zastosowania do przetwarzania danych przez osobę fizyczną w ramach czynności o czysto osobistym lub domowym charakterze. Jednak publiczne udostępnienie filmu w internecie, zwłaszcza na otwartym profilu albo kanale, może wykraczać poza taki prywatny zakres. Wtedy ryzyko prawne rośnie, szczególnie jeżeli film przedstawia dziecko, zawiera krzywdzący komentarz albo pozwala ustalić miejsce zamieszkania, szkołę czy inne dane.

Jakie roszczenia przysługują po publikacji nagrania bez zgody?

Osoba, której wizerunek opublikowano bez wymaganej zgody, może skorzystać przede wszystkim z ochrony dóbr osobistych przewidzianej w art. 24 Kodeksu cywilnego oraz z roszczeń wynikających z ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych. W zależności od okoliczności można żądać:

• natychmiastowego usunięcia filmu albo ograniczenia jego dostępności;
• zaniechania dalszego rozpowszechniania nagrania;
• usunięcia skutków naruszenia, np. przeprosin albo sprostowania nieprawdziwego opisu;
• zadośćuczynienia pieniężnego za krzywdę;
• zapłaty odpowiedniej sumy na wskazany cel społeczny;
• odszkodowania, jeżeli wskutek publikacji powstała szkoda majątkowa.

W sprawach dotyczących dzieci roszczenia w ich imieniu wykonują rodzice albo opiekunowie prawni. Jeżeli film narusza dobro dziecka, poniża je, naraża na komentarze albo identyfikuje miejsce jego pobytu, reakcja powinna być szybka.

Czy publikacja filmu bez zgody jest przestępstwem?

Bezprawna publikacja wizerunku jest najczęściej podstawą odpowiedzialności cywilnej, a nie automatycznie przestępstwem. Nie oznacza to jednak, że odpowiedzialność karna jest wykluczona. Może wchodzić w grę, jeżeli oprócz samej publikacji wystąpią dodatkowe okoliczności, np. uporczywe nękanie, groźby, zniesławiający lub znieważający komentarz, bezprawne uzyskanie informacji albo utrwalenie osoby w szczególnie intymnej sytuacji.

Jeżeli nagranie ma charakter złośliwy, powtarzalny, jest kierowane przeciwko konkretnej osobie albo dziecku i ma ją ośmieszyć lub zastraszyć, warto rozważyć nie tylko wezwanie cywilne, ale także konsultację pod kątem zawiadomienia organów ścigania. Trzeba jednak oceniać to ostrożnie, ponieważ sama publikacja filmu z rozpoznawalną osobą bez zgody nie zawsze spełnia znamiona czynu zabronionego.

Co zrobić, gdy sąsiad opublikował film z dziećmi?

W pierwszej kolejności należy zabezpieczyć dowody. Warto zapisać adres URL filmu, nazwę kanału lub profilu, datę publikacji, liczbę wyświetleń, treść opisu i komentarzy oraz wykonać zrzuty ekranu pokazujące, że dzieci można rozpoznać. Jeżeli to możliwe, dobrze jest zachować kopię nagrania w sposób nienaruszający dalej praw dziecka, wyłącznie na potrzeby dowodowe.

Następnie można:

1. zgłosić film administratorowi serwisu jako naruszający prywatność albo wizerunek dziecka;
2. wysłać do sąsiada pisemne wezwanie do usunięcia filmu, zaprzestania dalszego rozpowszechniania i usunięcia kopii;
3. zażądać przeprosin lub sprostowania, jeżeli opis filmu przedstawia dzieci lub rodziców w krzywdzącym świetle;
4. wezwać do zapłaty zadośćuczynienia albo odpowiedniej sumy na cel społeczny, jeżeli naruszenie było poważne;
5. w razie odmowy skierować sprawę na drogę sądową.

Warto także przeanalizować, czy nagranie nie zawiera danych umożliwiających ustalenie miejsca pobytu dziecka, szkoły, adresu domu albo innych informacji zwiększających ryzyko naruszenia prywatności. Przy zgodzie na publikację i dalszym udostępnianiu trzeba pamiętać, że publikacja nagrań z osobami może rodzić odpowiedzialność także wtedy, gdy autor materiału traktuje go jako żart albo „dowód” w konflikcie.

FAQ

Podsumowanie

Nagrywanie osoby bez zgody i publikacja nagrania w internecie to nie to samo. Największe ryzyko prawne pojawia się wtedy, gdy film z rozpoznawalnym wizerunkiem trafia do publicznego obiegu bez zgody osoby nagranej albo jej przedstawiciela ustawowego. W sprawach dotyczących dzieci publikujący powinien zachować szczególną ostrożność, ponieważ naruszenie może dotyczyć nie tylko wizerunku, ale także prywatności i bezpieczeństwa dziecka.

Jeżeli sąsiad, znajomy albo inna osoba opublikowała film bez zgody, warto działać etapowo: zabezpieczyć dowody, wezwać do usunięcia nagrania, zgłosić naruszenie do serwisu, a w razie potrzeby dochodzić roszczeń z tytułu naruszenia dóbr osobistych i prawa do wizerunku.

Źródła:

1. Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny, w szczególności art. 23, art. 24 i art. 448 - Dz.U. 1964 nr 16 poz. 93
2. Ustawa z dnia 4 lutego 1994 r. o prawie autorskim i prawach pokrewnych, w szczególności art. 81 i art. 83 - Dz.U. 1994 nr 24 poz. 83
3. Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2016/679, w szczególności art. 4 i art. 6 - RODO
4. Wyrok Sądu Apelacyjnego w Warszawie z dnia 13 stycznia 1999 r., sygn. akt I ACa 1089/98
5. Wyrok Sądu Apelacyjnego w Warszawie z dnia 1 stycznia 2009 r., sygn. akt I ACa 22/09
6. Wyrok Sądu Najwyższego z dnia 27 lutego 2003 r., sygn. akt IV CKN 1819/00