Spadek po rodzicach, gdy brat nie chce się dzielić mieszkaniem

Czy brat może zatrzymać całe mieszkanie po rodzicach?

Sam fakt, że brat od lat mieszka w mieszkaniu po rodzicach, nie przesądza o tym, że lokal należy wyłącznie do niego. W pierwszej kolejności trzeba sprawdzić dokumenty: księgę wieczystą, dokumenty ze spółdzielni, umowę ustanowienia prawa do lokalu, przydział albo dokumenty najmu. Inaczej ocenia się własność lokalu, inaczej spółdzielcze własnościowe prawo do lokalu, a inaczej mieszkanie lokatorskie lub komunalne.

Jeżeli lokal był objęty wspólnością majątkową małżeńską rodziców, po śmierci matki najpierw wyodrębnia się udział ojca w majątku wspólnym. Zwykle połowa lokalu pozostawała udziałem ojca, a druga połowa wchodziła do spadku po matce. Dopiero ta spadkowa połowa była dziedziczona przez ojca i dzieci, o ile matka nie zostawiła testamentu.

Dlatego założenie, że po śmierci mamy ojciec automatycznie stał się właścicielem całego mieszkania, może być błędne. Mogło tak być tylko w szczególnych sytuacjach, np. przy testamencie, innym statusie lokalu albo gdy matka nie miała udziału w tym prawie.

Dziedziczenie po matce i po ojcu

Jeżeli matka nie zostawiła testamentu, dziedziczenie następuje według Kodeksu cywilnego. W pierwszej kolejności dziedziczą dzieci spadkodawcy oraz jego małżonek. Dziedziczą w częściach równych, ale udział małżonka nie może być mniejszy niż 1/4 całości spadku.

Przy typowym układzie: matka, ojciec i dwoje dzieci, każdy dziedziczy po matce po 1/3. Jeżeli do spadku po matce weszła tylko połowa mieszkania, każde dziecko dziedziczy po 1/6 udziału w całym mieszkaniu, a ojciec ma własną połowę oraz 1/6 odziedziczoną po żonie, czyli łącznie 2/3.

Po śmierci ojca do spadku wchodzi jego majątek, w tym udział w mieszkaniu, jeśli mu przysługiwał. Jeżeli ojciec w chwili śmierci miał drugą żonę i nie zostawił testamentu, dziedziczą jego żona oraz wszystkie jego dzieci, także dzieci z pierwszego małżeństwa. Dziedziczą w częściach równych, z zastrzeżeniem, że udział małżonka nie może być mniejszy niż 1/4 spadku.

Jeżeli któryś z rodziców zostawił testament i pominął dziecko, trzeba rozważyć zachowek. Roszczenie o zachowek jest terminowe i co do zasady przedawnia się z upływem 5 lat, przy czym początek biegu terminu zależy od rodzaju roszczenia, zwłaszcza od ogłoszenia testamentu albo otwarcia spadku.

Jak sprawdzić testament i status mieszkania?

Przed złożeniem wniosku warto sprawdzić, czy rodzice zostawili testamenty. Testament może znajdować się w domu, u notariusza, u członka rodziny albo w sądzie. Można też zapytać o Notarialny Rejestr Testamentów, choć widoczne będą tylko testamenty zarejestrowane.

Równolegle trzeba ustalić, jakie prawo przysługiwało do mieszkania. Jeżeli było to mieszkanie własnościowe, istotna będzie księga wieczysta. Jeżeli lokal był spółdzielczy, potrzebne są dokumenty ze spółdzielni, w tym informacje o rodzaju prawa i wkładzie. Jeżeli był to najem albo lokal komunalny, dziedziczenie własności mieszkania może w ogóle nie wchodzić w grę, a ocenia się odrębne prawa i roszczenia.

Co zrobić, gdy brat odmawia współpracy?

Brak zgody brata nie blokuje sprawy. Wniosek o stwierdzenie nabycia spadku może złożyć jeden spadkobierca. We wniosku trzeba wskazać spadkodawcę, datę i miejsce śmierci, potencjalnych spadkobierców, ich adresy oraz informację o testamencie, jeżeli jest znana.

Sądem właściwym jest co do zasady sąd rejonowy ostatniego miejsca zwykłego pobytu spadkodawcy. Jeżeli nie da się go ustalić, właściwy jest sąd miejsca, w którym znajduje się majątek spadkowy albo jego część, a w ostateczności Sąd Rejonowy dla m.st. Warszawy.

Do wniosku dołącza się m.in. odpis aktu zgonu spadkodawcy, odpisy aktów urodzenia dzieci, akt małżeństwa małżonka spadkodawcy oraz akty małżeństwa osób, które zmieniły nazwisko. Aktualnie opłata od wniosku o stwierdzenie nabycia spadku wynosi 100 zł, a dodatkowo pobiera się 5 zł za wpis do Rejestru Spadkowego.

Notarialne poświadczenie dziedziczenia jest możliwe tylko wtedy, gdy wszyscy wymagani uczestnicy stawią się u notariusza i są zgodni. Przy sporze, braku kontaktu albo odmowie brata praktyczniejsza jest droga sądowa.

Dział spadku i spłata udziału w mieszkaniu

Stwierdzenie nabycia spadku ustala, kto dziedziczy i w jakim udziale. Nie decyduje jeszcze, komu przypadnie konkretne mieszkanie ani kto ma kogo spłacić. Do tego służy dział spadku.

W dziale spadku można żądać przyznania mieszkania jednemu spadkobiercy z obowiązkiem spłaty pozostałych, sprzedaży mieszkania i podziału ceny albo wyjątkowo podziału fizycznego lokalu, jeżeli jest prawnie i technicznie możliwy. Jeżeli brat mieszka w lokalu i chce go zatrzymać, naturalnym rozwiązaniem może być przyznanie mu mieszkania ze spłatą pozostałych spadkobierców.

Opłata od wniosku o dział spadku wynosi 500 zł, a przy zgodnym projekcie działu - 300 zł. Jeżeli dział spadku jest połączony ze zniesieniem współwłasności, opłata wynosi 1000 zł, a przy zgodnym projekcie - 600 zł. Dodatkowym kosztem może być opinia biegłego rzeczoznawcy, jeżeli uczestnicy spierają się o wartość mieszkania.

Czy po wielu latach można odzyskać udział?

Co do zasady roszczenie o dział spadku nie przedawnia się. Można więc uregulować sprawę nawet po wielu latach od śmierci rodzica. Zwlekanie utrudnia jednak zebranie dokumentów, ustalenie wartości nakładów, rozliczenie opłat i odtworzenie przebiegu korzystania z mieszkania.

W bardzo starych sprawach brat może próbować podnosić argument zasiedzenia udziału. Samo mieszkanie w lokalu zwykle nie wystarczy do zasiedzenia udziału innego współwłaściciela. Musiałby wykazać wyraźne i widoczne dla pozostałych zachowanie jak właściciel ponad swój udział. Taki zarzut zawsze wymaga indywidualnej oceny.

Wartość mieszkania, nakłady i rozliczenia

Przy dziale spadku sąd ustala skład majątku spadkowego oraz wartość składników. W praktyce często znaczenie ma stan majątku z chwili śmierci spadkodawcy i ceny z chwili działu. Jeżeli przez lata były remonty, nakłady, zadłużenie czynszowe albo wyłączne korzystanie z lokalu przez jedną osobę, trzeba to udokumentować.

Spadkobierca, który ponosił konieczne wydatki, może żądać ich rozliczenia. Osoba pozbawiona korzystania z lokalu może w określonych sytuacjach żądać rozliczenia korzyści albo wynagrodzenia za korzystanie ponad udział. Takie żądania należy zgłosić precyzyjnie, najlepiej już w sprawie o dział spadku.

Zgłoszenie spadku do urzędu skarbowego

Dzieci, małżonek, wnuki, rodzice, pasierb, rodzeństwo, ojczym i macocha mogą korzystać ze zwolnienia z podatku od spadków i darowizn. Warunkiem jest terminowe zgłoszenie nabycia spadku na formularzu SD-Z2, jeżeli zgłoszenie jest wymagane.

Przy dziedziczeniu termin 6 miesięcy liczy się zasadniczo od dnia uprawomocnienia się postanowienia sądu o stwierdzeniu nabycia spadku, zarejestrowania aktu poświadczenia dziedziczenia albo wydania europejskiego poświadczenia spadkowego. Niedotrzymanie terminu może oznaczać utratę zwolnienia.

FAQ

Czy mogę założyć sprawę spadkową bez zgody brata?

Tak. Jeden spadkobierca może złożyć wniosek o stwierdzenie nabycia spadku. Brat będzie uczestnikiem postępowania, ale jego zgoda nie jest warunkiem rozpoczęcia sprawy.

Czy brat mieszkający w mieszkaniu ma większe prawa?

Nie z samego faktu zamieszkiwania. Może zgłaszać rozliczenia nakładów lub opłat, ale nie odbiera to automatycznie udziałów pozostałym spadkobiercom.

Czy sprawa po rodzicu zmarłym wiele lat temu jest możliwa?

Tak. Wniosek o stwierdzenie nabycia spadku można złożyć także po wielu latach. Trzeba jednak zebrać akty stanu cywilnego i dokumenty dotyczące mieszkania.

Czy sąd od razu nakaże bratu spłatę?

Nie w samym postępowaniu o stwierdzenie nabycia spadku. Spłaty dochodzi się w dziale spadku albo w odpowiednio połączonym postępowaniu.

Co jeśli ojciec przepisał mieszkanie na brata?

Trzeba ustalić, czy była to darowizna, sprzedaż, umowa dożywocia, testament czy inna czynność. Od tego zależy, czy możliwe jest żądanie udziału, zachowku albo rozliczenia darowizny.

Czy osoba mieszkająca za granicą musi przyjechać do Polski?

Niekoniecznie. Może działać przez pełnomocnika w Polsce. Wymagane będzie prawidłowe pełnomocnictwo i dokumenty potwierdzające pokrewieństwo.

Źródła

• Kodeks cywilny, w szczególności art. 922, art. 924, art. 925, art. 931 i art. 1007 - tekst aktu w systemie ELI.
• Kodeks postępowania cywilnego, w szczególności przepisy o postępowaniu spadkowym i dziale spadku - tekst aktu w systemie ELI.
• Ustawa o kosztach sądowych w sprawach cywilnych, w szczególności art. 49 i art. 51 - tekst aktu w systemie ELI.
• Informacje Ministerstwa Finansów o podatku od spadków i darowizn oraz zwolnieniach - podatki.gov.pl.
• Informacje Krajowej Rady Notarialnej o Rejestrze Spadkowym - krn.org.pl.