Znęcanie się nad dzieckiem w szkole – co mogą zrobić rodzice?

Znęcanie się nad dzieckiem w szkole – od czego zacząć?

Jeżeli dziecko jest ofiarą drwin, wykluczania, zastraszania, popychania, bicia, niszczenia rzeczy albo cyberprzemocy, nie warto czekać, aż sytuacja „sama się uspokoi”. Pierwszym krokiem powinno być spokojne ustalenie faktów: kiedy doszło do zdarzeń, kto brał w nich udział, kto był świadkiem, czy dziecko zgłaszało problem nauczycielowi i jak szkoła zareagowała.

Rodzic powinien zebrać możliwie konkretne informacje. Przydatne będą: notatki z datami zdarzeń, wiadomości z komunikatorów, zrzuty ekranu z mediów społecznościowych, nagrania, zdjęcia obrażeń albo zniszczonych rzeczy, zaświadczenie lekarskie po pobiciu oraz nazwiska uczniów lub nauczycieli, którzy mogą potwierdzić przebieg zdarzeń.

Następnie należy skierować pismo do dyrektora szkoły. Ustne zgłoszenie wychowawcy bywa potrzebne, ale przy poważnym lub powtarzającym się problemie nie wystarcza. Pismo wymusza formalną reakcję, porządkuje sprawę i daje rodzicowi dowód, że szkoła została poinformowana o zagrożeniu.

Kto odpowiada za bezpieczeństwo dziecka w szkole?

Podstawowe znaczenie ma obecnie ustawa z dnia 14 grudnia 2016 r. – Prawo oświatowe, a nie – jak często wskazywano w starszych opracowaniach – sama ustawa o systemie oświaty. Zgodnie z art. 1 pkt 14 Prawa oświatowego system oświaty ma zapewniać utrzymywanie bezpiecznych i higienicznych warunków nauki, wychowania i opieki w szkołach i placówkach.

Dyrektor szkoły, na podstawie art. 68 ust. 1 Prawa oświatowego, sprawuje nadzór pedagogiczny, sprawuje opiekę nad uczniami, stwarza warunki harmonijnego rozwoju psychofizycznego oraz wykonuje zadania związane z zapewnieniem bezpieczeństwa uczniom i nauczycielom w czasie zajęć organizowanych przez szkołę. Oznacza to, że dyrektor nie powinien ograniczyć się do stwierdzenia, że „to konflikt między dziećmi”. Jeśli dziecko jest poniżane, zastraszane lub bite, szkoła ma obowiązek podjąć realne działania.

W ramach nadzoru pedagogicznego kontrolowane jest m.in. przestrzeganie praw dziecka i praw ucznia oraz zapewnienie uczniom bezpiecznych i higienicznych warunków nauki, wychowania i opieki. Jeżeli szkoła nie reaguje na przemoc, rodzic może powołać się właśnie na te obowiązki.

Co powinno zawierać pismo do dyrektora szkoły?

Pismo do dyrektora powinno być konkretne i możliwie rzeczowe. Najlepiej złożyć je w sekretariacie za potwierdzeniem wpływu albo wysłać listem poleconym. W treści warto opisać zdarzenia chronologicznie, wskazać sprawców, świadków i dowody oraz wyjaśnić, jak sytuacja wpływa na dziecko: lęk przed szkołą, pogorszenie wyników, problemy ze snem, objawy somatyczne, konieczność pomocy psychologa.

Rodzic może żądać w szczególności: pilnego wyjaśnienia sprawy, objęcia dziecka ochroną i wsparciem psychologiczno-pedagogicznym, rozmowy z rodzicami uczniów stosujących przemoc, zastosowania środków przewidzianych w statucie szkoły, zwiększenia nadzoru w miejscach, gdzie dochodzi do agresji, oraz pisemnej informacji o podjętych działaniach.

Jeżeli problem dotyczy nie tylko uczniów, ale również zachowania nauczyciela albo braku reakcji kadry pedagogicznej, warto rozważyć osobne opisanie tych zaniedbań. W podobnych sytuacjach pomocne mogą być materiały dotyczące tego, jak wygląda przemoc w szkole ze strony osoby dorosłej oraz jakie znaczenie mają prawa ucznia w relacjach ze szkołą.

Brak reakcji szkoły – skarga do kuratorium

Jeżeli dyrektor nie odpowiada, minimalizuje problem albo działania szkoły są pozorne, kolejnym krokiem może być skarga do kuratorium oświaty. Kurator oświaty sprawuje nadzór pedagogiczny nad publicznymi i niepublicznymi szkołami oraz placówkami na obszarze województwa. Skarga powinna zawierać opis zdarzeń, informację o wcześniejszych zgłoszeniach do szkoły, kopie pism, odpowiedzi szkoły oraz wskazanie, czego rodzic oczekuje od organu nadzoru.

Kuratorium może przeprowadzić czynności nadzorcze, żądać wyjaśnień, badać dokumentację i wydać zalecenia. Nie zastępuje ono Policji ani sądu rodzinnego, ale może sprawdzić, czy szkoła prawidłowo realizuje obowiązki w zakresie opieki, wychowania, bezpieczeństwa oraz przestrzegania praw ucznia.

Kiedy zawiadomić sąd rodzinny albo Policję?

Jeżeli sprawcami przemocy są uczniowie niepełnoletni, zastosowanie może mieć ustawa z dnia 9 czerwca 2022 r. o wspieraniu i resocjalizacji nieletnich. Ustawa ta zastąpiła dawną ustawę o postępowaniu w sprawach nieletnich, dlatego starsze odesłania do przepisów z 1982 r. należy traktować jako nieaktualne.

Zgodnie z art. 4 ustawy o wspieraniu i resocjalizacji nieletnich każdy, kto stwierdzi okoliczności świadczące o demoralizacji nieletniego, ma społeczny obowiązek odpowiednio przeciwdziałać temu, w szczególności zawiadomić rodziców, szkołę, sąd rodzinny, Policję lub inny właściwy organ. Każdy, kto dowiedział się o dopuszczeniu się przez nieletniego czynu karalnego, ma społeczny obowiązek zawiadomić sąd rodzinny lub Policję.

Co ważne, publiczne i niepubliczne szkoły oraz placówki oświatowe, które w związku ze swoją działalnością dowiedziały się o czynie zabronionym wyczerpującym znamiona przestępstwa ściganego z urzędu albo przestępstwa skarbowego, mają obowiązek niezwłocznie zawiadomić sąd rodzinny lub Policję oraz podjąć czynności, aby nie doszło do zatarcia śladów i dowodów.

Zawiadomienie Policji lub sądu rodzinnego warto rozważyć zwłaszcza wtedy, gdy doszło do pobicia, uszkodzenia ciała, gróźb, wymuszania pieniędzy, uporczywego nękania, publikowania ośmieszających treści w Internecie albo działań, które wywołują u dziecka silny lęk. Ocena, czy konkretne zachowanie wypełnia znamiona czynu karalnego, zależy od szczegółów sprawy.

Jakie działania może podjąć dyrektor wobec agresywnych uczniów?

Dyrektor powinien działać jednocześnie w dwóch kierunkach: zabezpieczyć pokrzywdzone dziecko oraz podjąć działania wobec uczniów stosujących przemoc. W praktyce mogą to być rozmowy dyscyplinujące, spotkania z rodzicami, działania wychowawcze, zastosowanie kar statutowych, zobowiązanie do przeproszenia pokrzywdzonego, objęcie uczniów pomocą psychologiczno-pedagogiczną, wzmocnienie dyżurów nauczycieli albo zmiana organizacji pracy klasy.

Art. 4 ust. 4 ustawy o wspieraniu i resocjalizacji nieletnich przewiduje także możliwość zastosowania przez dyrektora szkoły, za zgodą rodziców albo opiekuna nieletniego oraz samego nieletniego, środka oddziaływania wychowawczego, takiego jak pouczenie, ostrzeżenie ustne albo pisemne, przeproszenie pokrzywdzonego, przywrócenie stanu poprzedniego lub wykonanie określonych prac porządkowych na rzecz szkoły. Nie dotyczy to jednak sytuacji, gdy czyn wyczerpuje znamiona przestępstwa ściganego z urzędu lub przestępstwa skarbowego.

Jeżeli uczeń jest objęty obowiązkiem szkolnym, szkoła nie może po prostu „wyrzucić go” ze szkoły w zwykłym trybie skreślenia z listy uczniów. W uzasadnionych przypadkach uczeń objęty obowiązkiem szkolnym może zostać przeniesiony przez kuratora oświaty do innej szkoły na wniosek dyrektora. Jest to jednak rozwiązanie szczególne, stosowane po analizie konkretnej sytuacji.

Czy rodzice mogą dochodzić roszczeń od szkoły?

Jeżeli szkoła wiedziała o przemocy i nie podjęła adekwatnych działań, w skrajnych przypadkach można rozważać odpowiedzialność cywilną. Dotyczy to zwłaszcza sytuacji, gdy brak reakcji szkoły przyczynił się do szkody dziecka: obrażeń, kosztów leczenia, terapii, rozstroju zdrowia albo naruszenia dóbr osobistych. Każda taka sprawa wymaga jednak indywidualnej oceny: trzeba wykazać zaniedbanie, szkodę oraz związek przyczynowy.

W praktyce najpierw warto zadbać o dokumentację: pisma do szkoły, odpowiedzi dyrektora, notatki ze spotkań, dokumentację medyczną, opinię psychologa, wydruki korespondencji i zeznania świadków. Bez dowodów nawet uzasadniona sprawa może być trudna do przeprowadzenia.

FAQ

Czy najpierw trzeba rozmawiać z wychowawcą, czy od razu pisać do dyrektora?

Rozmowa z wychowawcą jest dobrym pierwszym krokiem, ale przy powtarzającej się przemocy albo pobiciu warto od razu złożyć pismo do dyrektora. Pismo tworzy dowód zgłoszenia i pozwala żądać konkretnych działań.

Czy szkoła może odmówić interwencji, bo do zdarzeń doszło poza budynkiem szkoły?

Nie zawsze. Jeżeli przemoc dotyczy uczniów tej samej szkoły i wpływa na bezpieczeństwo dziecka, relacje w klasie albo funkcjonowanie ucznia w szkole, dyrektor powinien co najmniej zbadać sprawę i podjąć działania wychowawcze. Przy poważnych czynach należy rozważyć zawiadomienie Policji lub sądu rodzinnego.

Co zrobić, gdy dyrektor nie odpowiada na pismo?

Warto ponowić pismo z wyznaczeniem krótkiego terminu na odpowiedź, a następnie złożyć skargę do kuratorium oświaty. Do skargi należy dołączyć kopie wcześniejszych pism, potwierdzenia nadania lub wpływu oraz opis skutków dla dziecka.

Czy rodzic może sam zawiadomić sąd rodzinny?

Tak. Rodzic może zawiadomić sąd rodzinny, jeżeli zachowania uczniów wskazują na demoralizację albo czyn karalny. Może również zawiadomić Policję, zwłaszcza gdy doszło do pobicia, gróźb, wymuszeń, uporczywego nękania albo cyberprzemocy.

Czy dyrektor może ukarać agresywnego ucznia?

Dyrektor może stosować środki przewidziane w statucie szkoły oraz – w określonych sytuacjach i za wymaganą zgodą – środki oddziaływania wychowawczego z ustawy o wspieraniu i resocjalizacji nieletnich. Przy poważniejszych czynach sprawa może wymagać zawiadomienia sądu rodzinnego lub Policji.

Czy można żądać przeniesienia sprawcy do innej klasy albo szkoły?

Można wnioskować o zmianę organizacji nauki, w tym rozdzielenie uczniów, zmianę miejsca w klasie, zwiększenie nadzoru lub inne działania ochronne. Przeniesienie ucznia objętego obowiązkiem szkolnym do innej szkoły wymaga szczególnego trybu i decyzji kuratora na wniosek dyrektora.

Podsumowanie

Znęcanie się nad dzieckiem przez kolegów z klasy wymaga szybkiej, udokumentowanej reakcji. Rodzic powinien zebrać dowody, złożyć pismo do dyrektora i domagać się realnych działań ochronnych oraz wychowawczych. Jeżeli szkoła nie reaguje, sprawę można skierować do kuratorium, a w poważniejszych przypadkach do Policji lub sądu rodzinnego.

Największym błędem jest ograniczenie się do wielokrotnych ustnych próśb. W sprawach przemocy rówieśniczej liczy się dokumentacja, konsekwencja i właściwe dobranie środków prawnych do skali zagrożenia.

Źródła:

1. Ustawa z dnia 14 grudnia 2016 r. – Prawo oświatowe – Dz.U. 2017 poz. 59 z późn. zm.
2. Ustawa z dnia 9 czerwca 2022 r. o wspieraniu i resocjalizacji nieletnich – Dz.U. 2022 poz. 1700 z późn. zm.
3. Ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks karny – Dz.U. 1997 nr 88 poz. 553 z późn. zm.