Porzucenie rodziny i brak opieki nad dziećmi – co zrobić?

Porzucenie rodziny przez rodzica a dobro dziecka

Sam fakt zdrady małżeńskiej albo wyprowadzki do nowego partnera nie przesądza jeszcze automatycznie o ograniczeniu lub pozbawieniu władzy rodzicielskiej. W sprawach dotyczących dzieci decydujące znaczenie ma dobro dziecka. Wynika to z art. 95 § 3 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy, zgodnie z którym władza rodzicielska powinna być wykonywana tak, jak wymaga tego dobro dziecka i interes społeczny.

Jeżeli jednak rodzic realnie przestał wykonywać opiekę, nie interesuje się dziećmi, nie uczestniczy w ich utrzymaniu, nie odbiera telefonów, nie zapewnia bezpieczeństwa albo wykorzystuje świadczenia przeznaczone dla dzieci na własne potrzeby, są podstawy do wystąpienia do sądu rodzinnego. Władza rodzicielska obejmuje obowiązek i prawo wykonywania pieczy nad osobą i majątkiem dziecka oraz wychowania dziecka, co wynika z art. 95 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego.

W pierwszej kolejności warto rozważyć wniosek o ustalenie miejsca pobytu dziecka przy ojcu, powierzenie ojcu wykonywania bieżącej pieczy, ograniczenie władzy rodzicielskiej matki oraz zabezpieczenie tych żądań na czas postępowania. Pozbawienie władzy rodzicielskiej jest środkiem dalej idącym i wymaga wykazania poważniejszych, utrwalonych okoliczności.

Ograniczenie władzy rodzicielskiej matki

Jeżeli rodzice żyją oddzielnie, a dziecko faktycznie pozostaje przy jednym z nich, sąd może określić sposób wykonywania władzy rodzicielskiej i utrzymywania kontaktów z dzieckiem na podstawie art. 107 § 1 i § 2 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. W praktyce można wnosić między innymi o:

• ustalenie miejsca pobytu dziecka przy ojcu,
• powierzenie ojcu wykonywania bieżącej pieczy nad dzieckiem,
• ograniczenie władzy rodzicielskiej matki do współdecydowania tylko o najważniejszych sprawach dziecka, na przykład leczeniu, edukacji, wyjeździe za granicę, wyborze szkoły,
• uregulowanie kontaktów matki z dzieckiem w konkretnych terminach, jeżeli kontakty są bezpieczne i zgodne z dobrem dziecka,
• zabezpieczenie tych rozstrzygnięć na czas trwania postępowania.

Podstawą ograniczenia władzy rodzicielskiej może być art. 109 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Przepis ten stanowi, że jeżeli dobro dziecka jest zagrożone, sąd opiekuńczy wyda odpowiednie zarządzenia. Zgodnie z art. 109 § 2 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego sąd może w szczególności zobowiązać rodziców oraz małoletniego do określonego postępowania, określić czynności, których rodzice nie mogą dokonywać bez zezwolenia sądu, poddać wykonywanie władzy rodzicielskiej stałemu nadzorowi kuratora albo skierować małoletniego do odpowiedniej placówki.

Ograniczenie władzy rodzicielskiej nie oznacza automatycznie całkowitego zerwania więzi rodzica z dzieckiem. Chodzi o to, aby najważniejsze decyzje i codzienna opieka były wykonywane w sposób bezpieczny i uporządkowany. Jeżeli problem dotyczy ojca, podobne zasady opisuje sprawa o pozbawienie ojca władzy.

Kiedy można żądać pozbawienia władzy rodzicielskiej?

Pozbawienie władzy rodzicielskiej jest możliwe na podstawie art. 111 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Sąd pozbawia rodzica władzy rodzicielskiej, jeżeli:

• władza rodzicielska nie może być wykonywana z powodu trwałej przeszkody,
• rodzic nadużywa władzy rodzicielskiej,
• rodzic w sposób rażący zaniedbuje obowiązki względem dziecka.

Krótkotrwała nieobecność rodzica, nawet bardzo bolesna dla rodziny, nie zawsze wystarczy do pozbawienia władzy rodzicielskiej. Jeżeli jednak rodzic przez dłuższy czas nie utrzymuje kontaktu z dzieckiem, nie interesuje się jego zdrowiem, szkołą i utrzymaniem, odmawia współpracy, naraża dziecko na krzywdę albo całkowicie przerzuca obowiązki na drugiego rodzica, argumenty za pozbawieniem władzy są mocniejsze.

W opisanej sytuacji często praktycznie skuteczniejsze jest najpierw złożenie wniosku o ograniczenie władzy rodzicielskiej, ustalenie miejsca pobytu dziecka przy ojcu, alimenty i zabezpieczenie. Żądanie pozbawienia władzy rodzicielskiej można rozważyć od razu albo później, zależnie od dowodów i czasu trwania zaniedbań.

Co z dzieckiem z poprzedniego małżeństwa?

Jeżeli starsze dziecko jest dzieckiem żony z poprzedniego małżeństwa, trzeba odróżnić sytuację ojca biologicznego albo adopcyjnego od sytuacji ojczyma. Wnioski dotyczące władzy rodzicielskiej co do zasady składa rodzic dziecka albo jego opiekun prawny. Jeżeli ojczym nie przysposobił dziecka, nie wykonuje wobec niego władzy rodzicielskiej.

Nie oznacza to jednak bezradności. Zgodnie z art. 572 § 1 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego każdy, komu znane jest zdarzenie uzasadniające wszczęcie postępowania z urzędu, ma obowiązek zawiadomić sąd opiekuńczy. Ojczym, dziadkowie albo inna bliska osoba mogą więc zawiadomić sąd rodzinny, że dobro dziecka jest zagrożone, a faktyczna opieka matki ustała. Ojciec prawny starszego dziecka może natomiast sam złożyć wniosek o uregulowanie władzy rodzicielskiej, miejsca pobytu dziecka, kontaktów i alimentów.

Świadczenie 800+ pobierane przez rodzica, który nie opiekuje się dzieckiem

Świadczenie wychowawcze wynosi obecnie 800 zł miesięcznie na dziecko. Wynika to z art. 5 ust. 1 ustawy z dnia 11 lutego 2016 r. o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci. Świadczenie przysługuje między innymi matce, ojcu, opiekunowi faktycznemu dziecka albo opiekunowi prawnemu dziecka, co wynika z art. 4 ust. 2 tej ustawy.

Jeżeli rodzice konkurują o to samo świadczenie, istotne jest, kto faktycznie sprawuje opiekę nad dzieckiem. Z art. 22 ust. 1 ustawy o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci wynika, że w razie zbiegu prawa rodziców, opiekunów prawnych albo opiekunów faktycznych świadczenie wypłaca się temu, kto faktycznie sprawuje opiekę nad dzieckiem. Jeżeli opieka jest sprawowana równocześnie przez oboje rodziców, świadczenie wypłaca się temu, kto pierwszy złożył wniosek.

W praktyce należy złożyć do ZUS własny wniosek o świadczenie 800+ oraz wskazać, że dziecko mieszka i pozostaje pod faktyczną opieką ojca. Warto dołączyć dokumenty potwierdzające stan faktyczny, na przykład zaświadczenie ze szkoły lub przedszkola, dokumentację medyczną, potwierdzenia zakupów na dziecko, korespondencję z matką, oświadczenia świadków oraz postanowienie sądu o zabezpieczeniu miejsca pobytu dziecka przy ojcu, jeżeli zostało już wydane.

Jeżeli sąd ureguluje miejsce pobytu dziecka przy ojcu lub ograniczy władzę rodzicielską matki, wykazanie przed ZUS, kto faktycznie sprawuje opiekę, będzie znacznie łatwiejsze. Sam zarzut, że matka wydaje świadczenie na inne cele, może nie wystarczyć bez dowodów, że nie wykonuje realnej opieki nad dzieckiem.

Alimenty od rodzica, który odszedł z domu

Rodzic, który nie mieszka z dzieckiem i nie pokrywa jego kosztów utrzymania, nadal ma obowiązek alimentacyjny. Zgodnie z art. 133 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego rodzice są obowiązani do świadczeń alimentacyjnych względem dziecka, które nie jest jeszcze w stanie utrzymać się samodzielnie, chyba że dochody z majątku dziecka wystarczają na jego utrzymanie i wychowanie.

Zakres alimentów zależy od usprawiedliwionych potrzeb dziecka oraz możliwości zarobkowych i majątkowych rodzica, co wynika z art. 135 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Z kolei art. 135 § 2 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego stanowi, że wykonanie obowiązku alimentacyjnego wobec dziecka może polegać także, w całości lub w części, na osobistych staraniach o utrzymanie lub wychowanie dziecka. Dlatego rodzic, który sam codziennie opiekuje się dzieckiem, może żądać od drugiego rodzica realnego finansowego udziału w kosztach.

W pozwie o alimenty albo wniosku o zabezpieczenie alimentów warto opisać miesięczne koszty dziecka: żywność, ubrania, szkołę, przedszkole, leki, leczenie, dojazdy, zajęcia dodatkowe, wypoczynek, udział w kosztach mieszkania i mediów. Dla starszego dziecka z poprzedniego małżeństwa pozew o alimenty powinien złożyć jego rodzic prawny albo przedstawiciel ustawowy.

Kontakty z dzieckiem i bezpieczeństwo dziecka

Niezależnie od władzy rodzicielskiej rodzice i dziecko mają prawo oraz obowiązek utrzymywania ze sobą kontaktów. Wynika to z art. 113 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Kontakty można jednak uregulować w sposób konkretny, na przykład przez wskazanie dni, godzin, miejsca odbioru dziecka, zasad kontaktu telefonicznego i wakacji.

Jeżeli kontakty z rodzicem zagrażają dobru dziecka, sąd może je ograniczyć na podstawie art. 113^2 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Zgodnie z art. 113^2 § 2 tej ustawy sąd może w szczególności zakazać spotykania się z dzieckiem, zakazać zabierania dziecka poza miejsce stałego pobytu, zezwolić na spotkania tylko w obecności drugiego rodzica, kuratora albo innej osoby wskazanej przez sąd, ograniczyć kontakty do określonych sposobów porozumiewania się na odległość albo zakazać porozumiewania się na odległość.

Jeżeli problemem jest ryzyko uprowadzenia dziecka, przemoc, uzależnienia, poważne zaburzenia zachowania albo niestabilność psychiczna rodzica, trzeba szczególnie dokładnie opisać zagrożenia i przedstawić dowody. W podobnych sprawach znaczenie ma także ochrona dziecka przed zachowaniami rodzica, które mogą naruszać jego dobro.

Zabezpieczenie na czas postępowania

Postępowania rodzinne potrafią trwać długo, zwłaszcza gdy sąd dopuszcza dowód z opinii biegłych. Dlatego warto złożyć wraz z głównym wnioskiem także wniosek o zabezpieczenie. Podstawą zabezpieczenia jest art. 730 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego, zgodnie z którym w każdej sprawie cywilnej podlegającej rozpoznaniu przez sąd można żądać udzielenia zabezpieczenia. Zgodnie z art. 730^1 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego trzeba uprawdopodobnić roszczenie oraz interes prawny w udzieleniu zabezpieczenia.

Na podstawie art. 755 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego sąd może ukształtować zabezpieczenie odpowiednio do okoliczności sprawy. W sprawach rodzinnych można wnosić na przykład o tymczasowe ustalenie miejsca pobytu dziecka przy ojcu, powierzenie ojcu pieczy na czas sprawy, uregulowanie kontaktów matki oraz zabezpieczenie alimentów.

Jeżeli rodzic chce przeprowadzić się z dzieckiem do innego miasta albo za granicę, sprawa wymaga osobnej oceny, ponieważ istotne sprawy dziecka rodzice powinni rozstrzygać wspólnie, a w razie braku porozumienia rozstrzyga sąd opiekuńczy na podstawie art. 97 § 2 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Praktyczne omówienie podobnego problemu zawiera materiał o tym, kiedy możliwa jest wyprowadzka z dzieckiem.

Gdzie złożyć wniosek i jakie dowody przygotować?

Wniosek dotyczący władzy rodzicielskiej, miejsca pobytu dziecka i kontaktów składa się do sądu rejonowego, wydziału rodzinnego i nieletnich. Właściwość sądu ustala się według miejsca zamieszkania dziecka, co wynika z art. 569 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego.

Do wniosku warto dołączyć dowody pokazujące, kto faktycznie opiekuje się dzieckiem i jak zachowuje się drugi rodzic. Mogą to być:

• odpis aktu urodzenia dziecka,
• potwierdzenia zamieszkiwania dziecka z ojcem,
• zaświadczenia ze szkoły, przedszkola, poradni lub od lekarza,
• rachunki i potwierdzenia przelewów dotyczących utrzymania dziecka,
• wiadomości SMS, e-maile, komunikatory, nagrania, jeżeli zostały uzyskane zgodnie z prawem,
• zeznania świadków, na przykład dziadków, sąsiadów, nauczycieli, członków rodziny,
• notatki z interwencji Policji, dokumenty z OPS, Niebieską Kartę, jeżeli występuje przemoc,
• dokumenty potwierdzające brak udziału matki w leczeniu, edukacji i codziennych sprawach dziecka.

Sąd może dopuścić dowód z opinii biegłych na podstawie art. 278 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego w związku z art. 13 § 2 Kodeksu postępowania cywilnego. W sprawach rodzinnych często korzysta się z opinii Opiniodawczego Zespołu Sądowych Specjalistów. Sąd może też wysłuchać dziecko, jeżeli jego rozwój umysłowy, stan zdrowia i stopień dojrzałości na to pozwalają, co wynika z art. 576 § 2 Kodeksu postępowania cywilnego.

Jakie działania podjąć krok po kroku?

Przykłady

FAQ

Podsumowanie

W opisanej sytuacji najważniejsze jest szybkie zabezpieczenie dzieci, a nie samo rozliczanie zdrady małżeńskiej. Ojciec powinien rozważyć wniosek do sądu rodzinnego o ustalenie miejsca pobytu dziecka przy nim, ograniczenie władzy rodzicielskiej matki, uregulowanie kontaktów, alimenty oraz zabezpieczenie na czas postępowania. Równolegle można złożyć do ZUS wniosek o świadczenie 800+ i wykazać, że to ojciec faktycznie sprawuje opiekę.

Jeżeli sprawa dotyczy także dziecka z poprzedniego małżeństwa, działania powinien podjąć jego rodzic prawny. Inni bliscy, w tym ojczym i dziadkowie, mogą zawiadomić sąd opiekuńczy o zagrożeniu dobra dziecka. Im szybciej zostaną zebrane dowody codziennej opieki, kosztów utrzymania i braku udziału drugiego rodzica, tym większa szansa na skuteczne zabezpieczenie sytuacji dzieci.

Źródła

• Art. 95 § 1 i § 3, art. 97 § 2, art. 107 § 1 i § 2, art. 109 § 1 i § 2, art. 111 § 1, art. 113 § 1, art. 113^2 § 1 i § 2, art. 133 § 1, art. 135 § 1 i § 2, art. 57 § 1 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy.
• Art. 13 § 2, art. 278 § 1, art. 569 § 1, art. 572 § 1, art. 576 § 2, art. 730 § 1, art. 730^1 § 1, art. 755 § 1 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego.
• Art. 4 ust. 2, art. 5 ust. 1, art. 22 ust. 1 ustawy z dnia 11 lutego 2016 r. o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci.