Ograniczenie kontaktu z dzieckiem przy opiece naprzemiennej

Czy rodzic może zabronić dziecku kontaktu telefonicznego z drugim rodzicem?

Co do zasady nie. Zgodnie z art. 113 § 1 i § 2 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy, rodzice oraz dziecko mają prawo i obowiązek utrzymywania ze sobą kontaktów, a kontakty obejmują nie tylko spotkania osobiste, ale także bezpośrednie porozumiewanie się, korespondencję oraz korzystanie z innych środków porozumiewania się na odległość, w tym środków komunikacji elektronicznej.

To oznacza, że rozmowy telefoniczne, połączenia wideo, wiadomości głosowe czy komunikatory są elementem kontaktów z dzieckiem. Jeżeli więc nie ma orzeczenia sądu ograniczającego taki kontakt i nie występują szczególne okoliczności zagrażające dobru dziecka, jeden rodzic nie powinien arbitralnie zakazywać dziecku kontaktu z drugim rodzicem tylko dlatego, że trwa jego „tydzień” opieki.

W praktyce sądowej liczy się jednak nie sam fakt pojedynczej odmowy, lecz skala i motyw takiego zachowania. Incydentalne przesunięcie rozmowy z powodu szkoły, snu, choroby czy zajęć dziecka to co innego niż stałe izolowanie dziecka od drugiego rodzica.

Opieka naprzemienna nie daje prawa do odcięcia dziecka od drugiego rodzica

Tak zwana opieka naprzemienna nie jest odrębną instytucją nazwaną wprost w Kodeksie rodzinnym i opiekuńczym, lecz wynika z orzeczeń dotyczących wykonywania władzy rodzicielskiej i miejsca pobytu dziecka w powtarzających się okresach u każdego z rodziców. Podstawą rozstrzygnięć są przede wszystkim art. 58 § 1a, art. 107 § 1 i § 2 oraz art. 113 i nast. Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego.

Nawet jeśli dziecko przebywa u jednego rodzica przez tydzień lub inny ustalony okres, drugi rodzic nie traci w tym czasie prawa do kontaktu z dzieckiem, chyba że sąd postanowi inaczej. Samodzielne tworzenie zasady „w moim tygodniu nie dzwonisz do mamy/taty” jest zwykle sprzeczne z celem kontaktów oraz z dobrem dziecka.

Jeżeli problem dotyczy całego modelu pieczy, warto rozważyć także zmianę opieki naprzemiennej, a nie tylko sam spór o telefon.

Dobro dziecka jest dla sądu najważniejsze

Przy każdym rozstrzygnięciu dotyczącym dziecka sąd kieruje się dobrem dziecka. Wynika to z całej konstrukcji Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, w szczególności z art. 56 § 2, art. 58 § 1, art. 95 § 3, art. 96 § 1 oraz art. 107 § 2 tej ustawy. Dobro dziecka nie ma jednej ustawowej definicji, dlatego sąd ocenia je zawsze w konkretnym stanie faktycznym.

W sprawie podobnej do opisanej znaczenie mogą mieć zwłaszcza:

• reakcje emocjonalne dziecka przed wyjazdem do drugiego rodzica,
• czy dziecko zgłasza lęk, płacz, objawy somatyczne lub wycofanie,
• czy drugi rodzic utrudnia kontakty telefoniczne,
• czy dziecko ma zapewnione poczucie bezpieczeństwa,
• jak system naprzemienny wpływa na szkołę, leczenie, sen i zajęcia dodatkowe,
• czy konflikt między rodzicami destabilizuje dziecko.

Nie można jednak zakładać automatycznie, że samo niechętne nastawienie dziecka przesądzi sprawę. Sąd bada, z czego wynika taka postawa: z rzeczywistych trudności, lojalnościowego konfliktu między rodzicami, wpływu jednego z nich czy innych czynników.

Co można złożyć do sądu?

Jeżeli obecny model pieczy naprzemiennej nie służy dzieciom, można wnieść do sądu rejonowego, wydziału rodzinnego i nieletnich, w szczególności o:

• zmianę rozstrzygnięcia o miejscu pobytu dziecka przy jednym z rodziców,
• zmianę sposobu wykonywania władzy rodzicielskiej – na podstawie art. 106 albo art. 107 § 2 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, w zależności od treści wcześniejszego orzeczenia,
• uregulowanie kontaktów w nowym harmonogramie – na podstawie art. 113¹ § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego,
• ograniczenie kontaktów, jeżeli wymaga tego dobro dziecka – na podstawie art. 113² Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego,
• zakazanie porozumiewania się na odległość tylko wtedy, gdy wymaga tego dobro dziecka – również na podstawie art. 113² § 1 pkt 3 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego.

W praktyce w opisanym stanie faktycznym częściej zasadne będzie nie ograniczenie kontaktów matki z dzieckiem, lecz właśnie odwrotnie – doprecyzowanie, że dziecko może kontaktować się telefonicznie z drugim rodzicem o określonych porach i bez utrudniania.

Jeżeli między rodzicami stale powstaje brak porozumienia o kontaktach, sąd może bardzo szczegółowo rozpisać zasady wykonywania kontaktów i odbierania dziecka.

Czy warto żądać zabezpieczenia?

Tak, często jest to kluczowe. Na podstawie art. 730 § 1, art. 730¹ § 1 i § 2 oraz art. 755 § 1 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego można wnosić o zabezpieczenie roszczenia na czas trwania postępowania.

W sprawach rodzinnych zabezpieczenie może polegać np. na tymczasowym:

• ustaleniu miejsca pobytu dziecka przy jednym z rodziców,
• zawieszeniu wykonywania pieczy naprzemiennej na czas procesu,
• ustaleniu dni i godzin kontaktów,
• ustaleniu prawa do rozmów telefonicznych i wideo, np. codziennie lub kilka razy w tygodniu w określonych godzinach.

Bez wniosku o zabezpieczenie sprawa może trwać miesiącami, a dziecko w tym czasie pozostaje w konflikcie. Dlatego w wielu przypadkach lepiej od razu zawrzeć taki wniosek w piśmie głównym.

Jakie dowody mają znaczenie?

Nie jest prawdą, że sąd „co do zasady orzeknie z wolą dzieci” i że żaden materiał dowodowy nie jest potrzebny. Sąd powinien wysłuchać dziecko, jeżeli pozwala na to jego rozwój, stan zdrowia i stopień dojrzałości, ale robi to stosownie do art. 216¹ § 1 i § 2 Kodeksu postępowania cywilnego oraz z uwzględnieniem art. 576 § 2 Kodeksu postępowania cywilnego. Zdanie dziecka jest ważne, ale nie jedyne.

Przydatne mogą być zwłaszcza:

• wiadomości SMS, e-mail, komunikatory pokazujące utrudnianie kontaktu,
• historia połączeń z zegarka, telefonu lub komunikatora,
• zaświadczenia od psychologa dziecięcego, jeśli dziecko korzysta z pomocy,
• informacje ze szkoły o zachowaniu, spóźnieniach, trudnościach adaptacyjnych,
• zeznania świadków, np. bliskich, nauczycieli lub specjalistów,
• opinia OZSS, jeżeli sąd ją dopuści.

W razie potrzeby można też wnosić o ustalenie widzeń w sposób bardziej szczegółowy niż dotychczas, np. bez noclegów, z odbiorem ze szkoły albo z obowiązkiem odwożenia dziecka na zajęcia.

Kiedy sąd może zmienić opiekę naprzemienną?

Zmiana wcześniejszego orzeczenia jest możliwa, gdy zmieniły się okoliczności lub gdy dotychczasowy model nie realizuje dobra dziecka. Podstawę stanowi art. 106 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, zgodnie z którym sąd opiekuńczy może zmienić rozstrzygnięcie o władzy rodzicielskiej i sposobie jej wykonywania, jeżeli wymaga tego dobro dziecka.

W praktyce sąd bierze pod uwagę m.in.:

• wiek dzieci i ich aktualne potrzeby rozwojowe,
• odległość między domami rodziców,
• funkcjonowanie dziecka w szkole,
• umiejętność współpracy rodziców,
• stabilność planu dnia i odpoczynku,
• relacje dziecka z nowymi partnerami rodziców,
• gotowość rodziców do wspierania więzi dziecka z drugim rodzicem.

Jeżeli opieka naprzemienna istnieje tylko formalnie, a w praktyce stale szkodzi dziecku, można domagać się ustalenia miejsca pobytu dziecka przy jednym z rodziców i wprowadzenia klasycznego modelu kontaktów. W powiązanych sytuacjach pojawia się też kwestia alimentów, dlatego pomocny może być materiał o tym, jak wygląda opieka naprzemienna a uchylenie alimentów.

Jak sformułować wniosek?

Wniosek powinien być konkretny. Zamiast ogólnego żądania „ograniczenia kontaktów” lepiej precyzyjnie opisać, czego Pani wnosi, np.:

• o ustalenie miejsca pobytu małoletniej córki przy matce,
• o ustalenie kontaktów ojca z córką w co drugi weekend od piątku do niedzieli oraz w połowę wakacji,
• o ustalenie, że dziecko ma prawo do swobodnego kontaktu telefonicznego i przez komunikatory z drugim rodzicem codziennie w godz. 18.00–19.00,
• o zabezpieczenie tych zasad na czas postępowania.

Im bardziej precyzyjny wniosek, tym łatwiej sądowi wydać wykonalne rozstrzygnięcie i ocenić później, czy było ono naruszane.

Czy można egzekwować wykonywanie kontaktów?

Tak. Jeżeli po wydaniu orzeczenia jeden z rodziców nadal utrudnia kontakty, można skorzystać z mechanizmu przewidzianego w art. 598¹⁵–598²² Kodeksu postępowania cywilnego. Sąd może najpierw zagrozić nakazaniem zapłaty oznaczonej sumy pieniężnej za każde naruszenie obowiązków wynikających z orzeczenia lub ugody dotyczącej kontaktów, a następnie nakazać zapłatę tej sumy.

To narzędzie działa także wtedy, gdy rodzic nie wykonuje obowiązków związanych z kontaktami na odległość, jeżeli takie obowiązki zostały wyraźnie określone w orzeczeniu.

Przykłady

Poniżej dwa typowe przykłady pokazujące, kiedy sama rozmowa między rodzicami nie wystarcza i potrzebna jest zmiana orzeczenia albo jego doprecyzowanie.

FAQ

Czy dziecko może samo decydować, że nie pojedzie do drugiego rodzica?

Nie w sposób całkowicie samodzielny. Zdanie dziecka jest ważne i sąd powinien je uwzględniać stosownie do wieku i dojrzałości, ale ostatecznie decyduje treść orzeczenia i dobro dziecka.

Czy mogę żądać codziennego kontaktu telefonicznego z dzieckiem?

Tak, można wnosić o wyraźne uregulowanie rozmów telefonicznych lub wideo. Sąd może określić dni, godziny i sposób kontaktu, jeżeli rodzice sami nie potrafią tego ustalić.

Czy sam płacz dziecka wystarczy, aby zmienić opiekę naprzemienną?

Nie zawsze. Płacz i lęk są ważnym sygnałem, ale sąd ocenia całokształt sytuacji: przyczyny, trwałość problemu, relacje rodzinne, opinię specjalistów i wpływ systemu opieki na rozwój dziecka.

Czy trzeba mieć twarde dowody na utrudnianie kontaktu?

Nie zawsze, ale warto je gromadzić. Wiadomości, historia połączeń, notatki ze szkoły czy dokumentacja od psychologa mogą znacząco wzmocnić wniosek.

Gdzie złożyć wniosek?

Co do zasady do sądu rejonowego, wydziału rodzinnego i nieletnich, właściwego dla miejsca zamieszkania dziecka. Jeżeli sprawa zależy od wcześniejszego wyroku rozwodowego, treść wniosku trzeba dopasować do tego, co dokładnie zostało już orzeczone.

Źródła

Akty prawne:

1. Ustawa z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy, w szczególności art. 58 § 1a, art. 95 § 3, art. 96 § 1, art. 106, art. 107 § 1 i § 2, art. 113 § 1 i § 2, art. 113¹ § 1, art. 113² § 1 – ISAP.

2. Ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego, w szczególności art. 216¹ § 1 i § 2, art. 576 § 2, art. 730 § 1, art. 730¹ § 1 i § 2, art. 755 § 1, art. 598¹⁵–598²² – ISAP.