Opieka naprzemienna bez wskazania głównego opiekuna – czy to możliwe?

Czy przy opiece naprzemiennej trzeba wskazać jednego rodzica jako głównego opiekuna?

Nie ma przepisu, który nakazywałby sądowi wyznaczenie jednego „głównego opiekuna” tylko dlatego, że rodzice wnoszą o pieczę naprzemienną. W praktyce sąd rozstrzyga o wykonywaniu władzy rodzicielskiej i o sposobie utrzymywania kontaktów albo o sposobie sprawowania pieczy nad dzieckiem, kierując się przede wszystkim dobrem dziecka na podstawie art. 56 § 1 i art. 58 § 1, § 1a oraz § 1b ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy oraz art. 107 § 1 i § 2 tej ustawy.

Jeżeli rodzice są zgodni i przedstawią realistyczny plan wychowawczy, sąd może pozostawić władzę rodzicielską obojgu rodzicom i ustalić, że dziecko będzie przebywało naprzemiennie u każdego z nich w powtarzalnych okresach, np. tydzień na tydzień lub w innym harmonogramie. Takie rozwiązanie bywa określane jako piecza naprzemienna.

Warto przeczytać także, kiedy w ogóle sąd akceptuje opiekę naprzemienną i jakie okoliczności mają wtedy największe znaczenie.

Miejsce zamieszkania dziecka przy pieczy naprzemiennej

Najwięcej wątpliwości budzi zwykle nie samo hasło „główny opiekun”, lecz miejsce zamieszkania dziecka. Zgodnie z art. 26 § 1 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny miejscem zamieszkania dziecka pozostającego pod władzą rodzicielską jest co do zasady miejsce zamieszkania rodziców albo tego z rodziców, któremu wyłącznie przysługuje władza rodzicielska lub któremu powierzono jej wykonywanie. Z kolei art. 26 § 2 Kodeksu cywilnego stanowi, że jeżeli władza rodzicielska przysługuje na równi obojgu rodzicom mającym osobne miejsca zamieszkania, miejscem zamieszkania dziecka jest miejsce zamieszkania tego z rodziców, u którego dziecko stale przebywa, a jeżeli dziecko nie przebywa stale u żadnego z nich – miejsce zamieszkania określa sąd opiekuńczy.

Dlatego w praktyce sądowej przy pieczy naprzemiennej nie zawsze występuje klasyczne wskazanie jednego rodzica jako „tego podstawowego”. Jeżeli dziecko ma przebywać porównywalnie u obojga rodziców, sąd może odpowiednio ukształtować rozstrzygnięcie o miejscu pobytu dziecka i harmonogramie pieczy. Trzeba jednak pamiętać, że ostateczna treść orzeczenia zależy od konkretnej sprawy, a sąd powinien tak sformułować sentencję, by była wykonalna i jednoznaczna dla szkoły, lekarza czy urzędów.

W praktyce szczególnie ważne jest, aby rodzice we wniosku lub w pozwie wskazali:

• dokładny harmonogram pobytu dziecka,
• sposób odbioru i odwożenia dziecka,
• zasady podejmowania decyzji o leczeniu, edukacji i zajęciach dodatkowych,
• podział ferii, wakacji, świąt i długich weekendów,
• sposób finansowania bieżących wydatków dziecka.

Jakie przepisy sąd bierze pod uwagę?

Podstawą rozstrzygnięcia są przede wszystkim przepisy Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. W sprawie rozwodowej sąd, zgodnie z art. 58 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, rozstrzyga o władzy rodzicielskiej nad wspólnym małoletnim dzieckiem obojga małżonków i o kontaktach rodziców z dzieckiem oraz orzeka, w jakiej wysokości każdy z małżonków jest obowiązany do ponoszenia kosztów utrzymania i wychowania dziecka. Na podstawie art. 58 § 1a Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego sąd uwzględnia pisemne porozumienie małżonków o sposobie wykonywania władzy rodzicielskiej i utrzymywaniu kontaktów z dzieckiem po rozwodzie, jeżeli jest ono zgodne z dobrem dziecka. Natomiast art. 58 § 1b Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego pozwala pozostawić władzę rodzicielską obojgu rodzicom, jeżeli przedstawili zgodne porozumienie albo jeżeli mimo braku porozumienia zasadne jest pozostawienie jej obojgu.

Jeżeli rodzice nie są małżeństwem albo sprawa toczy się odrębnie przed sądem opiekuńczym, znaczenie ma art. 107 § 1 i § 2 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Przepis ten pozwala sądowi określić sposób wykonywania władzy rodzicielskiej i utrzymywania kontaktów z dzieckiem, gdy rodzice żyją w rozłączeniu, z uwzględnieniem prawa dziecka do wychowania przez oboje rodziców.

Niezależnie od konstrukcji prawnej, osią oceny pozostaje dobro dziecka. Wynika to z całego systemu prawa rodzinnego, w tym z art. 56 § 2 i art. 95 § 3 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego.

Kontakty z dzieckiem a piecza naprzemienna

Kontakty z dzieckiem są instytucją odrębną od władzy rodzicielskiej. Wynika to wprost z art. 113 § 1 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy, zgodnie z którym niezależnie od władzy rodzicielskiej rodzice oraz ich dziecko mają prawo i obowiązek utrzymywania ze sobą kontaktów.

Z kolei art. 113 § 2 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego wskazuje, że kontakty obejmują w szczególności przebywanie z dzieckiem, bezpośrednie porozumiewanie się, utrzymywanie korespondencji oraz korzystanie z innych środków porozumiewania się na odległość, w tym środków komunikacji elektronicznej.

W modelu naprzemiennym część sądów nie rozpisuje już szeroko kontaktów w „zwykłych” tygodniach, bo sam harmonogram pieczy określa, kiedy dziecko przebywa u każdego z rodziców. Nadal jednak warto doprecyzować kontakty telefoniczne, zasady zastępstw oraz sposób postępowania w razie choroby dziecka lub wyjazdu służbowego rodzica.

Jeżeli między rodzicami powstaje spór o granice komunikacji albo o możliwość ingerowania w czas drugiego rodzica, pomocny może być materiał o tym, kiedy możliwe jest ograniczenie kontaktów w opiece naprzemiennej.

Kiedy sąd zgodzi się na pieczę naprzemienną?

Przepisy nie wprowadzają zamkniętej listy warunków, ale z praktyki wynika, że sąd bada przede wszystkim:

• wiek dziecka i jego potrzeby rozwojowe,
• dotychczasowe zaangażowanie obojga rodziców,
• zdolność rodziców do współpracy i wymiany informacji,
• odległość między miejscami zamieszkania rodziców,
• organizację szkoły, przedszkola i zajęć dodatkowych,
• stabilność warunków bytowych i emocjonalnych po obu stronach,
• czy proponowany model nie będzie nadmiernie obciążający dla dziecka.

Jeżeli konflikt jest bardzo silny, rodzice wzajemnie sabotują ustalenia albo mieszkają daleko od siebie, sąd może uznać, że piecza naprzemienna nie służy dobru dziecka. Wtedy częściej wskazuje rodzica, przy którym dziecko będzie mieszkało na stałe, a drugiemu ustala kontakty.

Opieka naprzemienna a alimenty

Opieka naprzemienna nie oznacza automatycznie braku alimentów. To częsty błąd. Zgodnie z art. 133 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego rodzice obowiązani są do świadczeń alimentacyjnych względem dziecka, które nie jest jeszcze w stanie utrzymać się samodzielnie. Natomiast art. 135 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego stanowi, że zakres świadczeń alimentacyjnych zależy od usprawiedliwionych potrzeb uprawnionego oraz od zarobkowych i majątkowych możliwości zobowiązanego.

Dodatkowo art. 135 § 2 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego przewiduje, że wykonanie obowiązku alimentacyjnego względem dziecka może polegać w całości albo w części na osobistych staraniach o jego utrzymanie lub wychowanie. To właśnie ten przepis ma zasadnicze znaczenie przy pieczy naprzemiennej.

Jeżeli oboje rodzice w porównywalnym stopniu sprawują codzienną pieczę nad dzieckiem i mają zbliżone możliwości finansowe, sąd może uznać, że każdy z nich wykonuje obowiązek alimentacyjny głównie przez osobiste starania i bezpośrednie ponoszenie kosztów w czasie, gdy dziecko u niego przebywa. W takiej konfiguracji alimenty mogą nie zostać zasądzone.

Jeżeli jednak występuje znaczna różnica dochodów, jeden z rodziców pokrywa większą część kosztów stałych albo dziecko faktycznie więcej czasu spędza u jednego z nich, sąd może zasądzić alimenty mimo modelu naprzemiennego. Tak samo będzie wtedy, gdy jeden z rodziców ponosi większość wydatków na szkołę, leczenie, terapię, korepetycje czy zajęcia sportowe.

W praktyce temat ten szerzej omawia także materiał: opieka naprzemienna a uchylenie alimentów.

Tabela: kiedy alimenty przy opiece naprzemiennej są częstsze?

Czy można później zmienić ustalenia?

Tak. Jeżeli po pewnym czasie okaże się, że model naprzemienny nie działa albo przestał odpowiadać dobru dziecka, można żądać zmiany rozstrzygnięcia. Podstawą jest art. 106 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, który pozwala sądowi opiekuńczemu zmienić rozstrzygnięcie o władzy rodzicielskiej i sposobie jej wykonywania, gdy wymaga tego dobro dziecka.

W praktyce zmiana bywa potrzebna np. po przeprowadzce jednego z rodziców, zmianie szkoły dziecka, pogorszeniu współpracy między rodzicami albo ujawnieniu, że harmonogram jest niewykonalny. Wtedy przydatny może być także materiał o tym, jak wygląda zmiana opieki naprzemiennej na pobyt stały przy jednym z rodziców.

Jak sformułować wniosek lub porozumienie rodzicielskie?

Im bardziej szczegółowy i praktyczny projekt przedstawicie sądowi, tym większa szansa, że sprawa zostanie oceniona jako dobrze przygotowana. Warto zawrzeć:

• harmonogram zwykłych tygodni,
• harmonogram świąt, ferii i wakacji,
• zasady zamiany terminów,
• sposób pokrywania kosztów stałych i nadzwyczajnych,
• reguły dotyczące leczenia, psychologa, szkoły i wyjazdów zagranicznych,
• sposób przekazywania dokumentów dziecka i informacji medycznych.

Nie warto natomiast używać ogólnych sformułowań typu „dziecko będzie po połowie u każdego z rodziców”, bez rozpisania szczegółów. Taki zapis bywa niewystarczający i prowadzi do dalszych sporów.

FAQ

Czy sąd zawsze musi wpisać miejsce zamieszkania dziecka przy jednym z rodziców?

Nie zawsze w prostym, tradycyjnym ujęciu. Przy pieczy naprzemiennej sąd może tak ukształtować rozstrzygnięcie, aby odzwierciedlało rzeczywisty model opieki, ale musi to zrobić w sposób jednoznaczny i wykonalny.

Czy piecza naprzemienna oznacza brak alimentów?

Nie. O alimentach decydują art. 133 § 1 oraz art. 135 § 1 i § 2 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Jeżeli dochody lub realny ciężar opieki są nierówne, alimenty mogą zostać zasądzone.

Czy do opieki naprzemiennej potrzebna jest zgoda obojga rodziców?

Zgoda bardzo pomaga, ale nie jest absolutnym warunkiem. Sąd może pozostawić władzę rodzicielską obojgu rodzicom także mimo braku porozumienia, jeżeli przemawia za tym dobro dziecka i okoliczności sprawy.

Czy duży konflikt między rodzicami wyklucza opiekę naprzemienną?

Bardzo często tak, bo sąd ocenia, czy rodzice będą w stanie współdziałać w bieżących sprawach dziecka. Przy trwałym i ostrym konflikcie sąd częściej odchodzi od modelu naprzemiennego.

Czy ustalenia można później zmienić?

Tak. Jeżeli zmienią się okoliczności lub dobro dziecka będzie wymagało innego modelu, można żądać zmiany orzeczenia na podstawie art. 106 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego.

Źródła

1. Ustawa z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy.

2. Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny.

3. Tekst aktu: Kodeks rodzinny i opiekuńczy – ISAP