Nielegalne oprogramowanie w firmie – jak odpowiadać na żądania producenta

Naruszenie licencji i praw autorskich do programu komputerowego

Jeżeli na laptopie znajduje się program używany bez ważnej licencji, sam argument, że był wykorzystywany „prywatnie”, zwykle nie rozwiązuje problemu. Program komputerowy podlega ochronie jak utwór literacki na podstawie art. 74 ust. 1 ustawy z dnia 4 lutego 1994 r. o prawie autorskim i prawach pokrewnych. Ochrona obejmuje zarówno sam program, jak i sposób korzystania z niego zgodnie z warunkami licencji.

Znaczenie ma więc nie tyle to, czy laptop był firmowy albo czy użycie miało charakter prywatny, lecz czy istniało uprawnienie do korzystania z programu oraz czy zakres użycia mieścił się w warunkach licencyjnych. Jeżeli licencja nie została nabyta albo korzystanie wykraczało poza jej warunki, może dojść do naruszenia autorskich praw majątkowych uprawnionego.

Warto też odróżnić dwie kwestie: samą obecność programu na urządzeniu oraz jego faktyczne używanie. W konkretnej sprawie producent musi wykazać, z jakiego tytułu twierdzi, że doszło do naruszenia, a więc np. na podstawie aktywacji, logów, numerów seryjnych, telemetrii, zgłoszenia partnera handlowego albo innego materiału dowodowego.

Czego może żądać producent oprogramowania

Uprawnienia cywilne właściciela praw wynikają przede wszystkim z art. 79 ust. 1 ustawy z dnia 4 lutego 1994 r. o prawie autorskim i prawach pokrewnych. Uprawniony, którego autorskie prawa majątkowe zostały naruszone, może żądać:

• zaniechania naruszania,
• usunięcia skutków naruszenia,
• naprawienia szkody na zasadach ogólnych,
• wydania uzyskanych korzyści.

To ważna zmiana względem starszych opracowań i obiegowych opinii. Obecnie nie należy automatycznie zakładać, że uprawniony może zawsze domagać się wielokrotności hipotetycznej opłaty licencyjnej. Po zmianach legislacyjnych i orzecznictwie Trybunału Konstytucyjnego mechanizm ryczałtowego dochodzenia wielokrotności wynagrodzenia nie funkcjonuje już w takim kształcie, jak bywał opisywany dawniej. W praktyce najczęściej spór dotyczy wykazania rzeczywistej szkody albo bezpodstawnie uzyskanych korzyści.

Producent nie ma natomiast uprawnienia, by jednostronnie „zmusić” Pana do zawarcia umowy licencyjnej. Może zaproponować ugodę, zakup legalnej licencji albo rozliczenie naruszenia, ale zakup licencji jest co do zasady efektem porozumienia stron, a nie przymusu narzuconego samym pismem lub e-mailem.

Czy prywatne używanie na firmowym laptopie pomaga w obronie?

Zwykle nie jest to argument rozstrzygający. Jeżeli program był używany bez licencji, samo powołanie się na prywatny charakter używania nie usuwa bezprawności. Może jednak mieć znaczenie dowodowe i praktyczne w dwóch obszarach.

Po pierwsze, może wpływać na ustalenie, kto faktycznie odpowiada za naruszenie: pracownik, współpracownik, członek zarządu czy sama firma. Po drugie, może mieć znaczenie dla zakresu szkody, skali wykorzystania programu i oceny winy. Inaczej ocenia się bowiem jednorazową instalację prywatną bez wiedzy pracodawcy, a inaczej regularne używanie programu w działalności gospodarczej dla osiągania przychodu.

Jeżeli laptop jest własnością firmy, a program był wykorzystywany w środowisku służbowym, producent może próbować kierować roszczenia także do przedsiębiorcy. To, czy będzie to skuteczne, zależy od konkretnego stanu faktycznego: kto miał dostęp do sprzętu, kto zatwierdzał instalacje, czy działały procedury compliance, czy pracodawca wiedział o instalacji oraz czy naruszenie pozostawało w związku z działalnością firmy.

Jak odpowiedzieć na e-mail lub wezwanie od producenta

Najbezpieczniejsza linia działania to odpowiedź rzeczowa, spokojna i bez pochopnych przyznań. W praktyce warto:

1. zażądać wskazania podstawy faktycznej i prawnej roszczeń,
2. poprosić o przedstawienie dowodów naruszenia,
3. ustalić, jakiego programu, jakiej wersji i jakiego okresu dotyczą zarzuty,
4. zabezpieczyć laptop i nie usuwać samowolnie danych mogących mieć znaczenie dowodowe,
5. wewnętrznie ustalić, kto instalował program i czy istniała jakakolwiek licencja, wersja testowa albo konto użytkownika.

Nie warto też składać oświadczeń typu „tak, używałem, ale prywatnie”, jeżeli wcześniej nie zweryfikowano stanu faktycznego. Takie zdanie może zostać potraktowane jako przyznanie korzystania bez uprawnienia. Dobrą praktyką jest poproszenie o czas na analizę sprawy i przeprowadzenie wewnętrznej weryfikacji.

Jeżeli sprawa dotyczy sporu, czy producent rzeczywiście ma wyłączne prawa albo czy żądanie kieruje właściwy podmiot, pomocny bywa materiał o tym, jak wygląda wykrycie nielegalnego użycia i spór między autorem a dystrybutorem programu.

Odpowiedzialność cywilna a odpowiedzialność karna

Nie każde naruszenie licencji automatycznie oznacza odpowiedzialność karną. W sprawach programów komputerowych trzeba odróżnić odpowiedzialność cywilną od karnej.

Na gruncie prawa autorskiego odpowiedzialność karna może wchodzić w grę np. wtedy, gdy dochodzi do bezprawnego rozpowszechniania albo zwielokrotniania utworu. Zgodnie z art. 116 ust. 1-4 ustawy z dnia 4 lutego 1994 r. o prawie autorskim i prawach pokrewnych karalne jest bezprawne rozpowszechnianie cudzego utworu, a kwalifikacja zależy m.in. od celu działania i winy sprawcy. Z kolei art. 117 ust. 1-2 tej ustawy dotyczy utrwalania lub zwielokrotniania w celu rozpowszechnienia.

W wielu przypadkach samo używanie programu bez licencji będzie przede wszystkim podstawą roszczeń cywilnych, a nie od razu oczywistą podstawą odpowiedzialności karnej. Ocena zależy od tego, czy doszło do kopiowania, udostępniania, obchodzenia zabezpieczeń, dystrybucji lub innego zachowania penalizowanego przez ustawę.

Dodatkowo art. 293 § 1 ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks karny przewiduje odpowiednie stosowanie przepisów o paserstwie do programu komputerowego. W konkretnych okolicznościach może to mieć znaczenie np. przy nabyciu programu z niepewnego źródła, gdy z okoliczności wynikało, że legalność jest wątpliwa.

Czy firma odpowiada za pracownika

Nie ma jednej odpowiedzi dla każdej sprawy. Jeżeli pracownik samowolnie zainstalował nielegalny program bez wiedzy pracodawcy, producent może mieć trudność z wykazaniem odpowiedzialności samej firmy w pełnym zakresie. Z drugiej strony przedsiębiorca odpowiada za organizację pracy, nadzór nad sprzętem i procedury bezpieczeństwa, więc przy braku kontroli licencji ryzyko roszczeń wobec firmy rośnie.

Z punktu widzenia prawa cywilnego znaczenie mogą mieć ogólne zasady odpowiedzialności odszkodowawczej z art. 415 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny oraz art. 430 Kodeksu cywilnego, jeżeli szkoda została wyrządzona przy wykonywaniu powierzonej czynności. To jednak zawsze wymaga analizy szczegółów: relacji między firmą a użytkownikiem, sposobu korzystania ze sprzętu i związku programu z działalnością przedsiębiorstwa.

Przedawnienie roszczeń

W sprawach o naruszenie autorskich praw majątkowych nie warto zakładać, że starsze użycie programu „na pewno się przedawniło”. Długość terminu zależy od podstawy dochodzonego roszczenia i sposobu jego kwalifikacji. W praktyce ocenia się m.in. moment dowiedzenia się o naruszeniu, charakter roszczenia, datę zakończenia korzystania z programu oraz to, czy żądanie dotyczy odszkodowania, wydania korzyści czy zaniechania.

Dlatego gdy producent twierdzi, że naruszenie trwało „od zeszłego roku”, trzeba sprawdzić nie tylko sam termin, lecz przede wszystkim to, czy potrafi wykazać ciągłość korzystania i od kiedy liczyć bieg ewentualnych roszczeń.

Praktyczna strategia obrony

Najrozsądniejsza strategia to nie zaprzeczać automatycznie i nie przyznawać automatycznie. Najpierw trzeba ustalić fakty i dowody. W praktyce obrona zwykle opiera się na jednym lub kilku z poniższych argumentów:

Jeżeli producent przysyła gotową ugodę albo żąda natychmiastowego zakupu licencji pod groźbą sądu, taka propozycja powinna zostać oceniona przed podpisaniem. Ugoda może zawierać przyznanie naruszenia, zrzeczenie się zarzutów lub obowiązek zapłaty wyższej niż realne ryzyko procesowe.

FAQ

Czy producent może zmusić mnie do kupna licencji?

Nie wprost. Może dochodzić roszczeń cywilnych, proponować ugodę albo pozwać o odszkodowanie, ale samo wezwanie nie tworzy obowiązku zakupu licencji.

Czy prywatne używanie programu na firmowym laptopie zwalnia z odpowiedzialności?

Zwykle nie. Może mieć znaczenie dla ustalenia, kto odpowiada i jaki był zakres naruszenia, ale nie legalizuje korzystania bez uprawnienia.

Czy samo pobranie programu z internetu jest naruszeniem?

Może nim być, jeżeli odbyło się bez licencji albo z nielegalnego źródła. W konkretnej sprawie znaczenie ma jednak sposób pobrania, instalacji i dalszego używania programu.

Czy firma zawsze odpowiada za pracownika?

Nie zawsze. Zależy to od tego, czy pracownik działał w ramach obowiązków, czy pracodawca wiedział o instalacji i jakie procedury nadzoru nad oprogramowaniem obowiązywały w firmie.

Czy odpowiada się karnie za każde nielegalne oprogramowanie?

Nie automatycznie. Odpowiedzialność karna zależy od zachowania, np. zwielokrotniania, rozpowszechniania, celu działania i innych okoliczności przewidzianych w ustawie o prawie autorskim oraz w Kodeksie karnym.

Źródła

1. Ustawa z dnia 4 lutego 1994 r. o prawie autorskim i prawach pokrewnych – ISAP.

2. Ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks karny – ISAP.

3. Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny – ISAP.