Wykorzystanie znanych utworów w kursie online a prawo autorskie

Czy w komercyjnym kursie online wolno uczyć na popularnych piosenkach?

Co do zasady – nie bez sprawdzenia praw i uzyskania odpowiednich zgód. Sam edukacyjny charakter materiału nie wystarcza, jeżeli kurs ma być sprzedawany albo wykorzystywany w działalności gospodarczej.

Podstawą jest art. 17 ustawy z dnia 4 lutego 1994 r. o prawie autorskim i prawach pokrewnych, zgodnie z którym twórcy przysługuje wyłączne prawo do korzystania z utworu i rozporządzania nim na wszystkich polach eksploatacji oraz do wynagrodzenia za korzystanie z utworu. Utwór muzyczny i słowno-muzyczny jest wprost wskazany w art. 1 ust. 2 pkt 7 tej ustawy.

Jeżeli więc w płatnym kursie pokazuje Pan, jak grać „Shallow”, „Titanium” albo inny znany utwór, to w zależności od modelu kursu może dojść do korzystania z cudzego utworu przez jego wykonywanie, utrwalanie, zwielokrotnianie, publiczne udostępnianie w internecie, a także rozpowszechnianie opracowania.

Przy komercyjnym kursie nie należy automatycznie zakładać, że zadziała wyjątek edukacyjny. Podobny problem pojawia się także przy materiałach szkoleniowych opartych na cudzych treściach, o czym szerzej w artykule: użytek edukacyjny.

Dlaczego dozwolony użytek edukacyjny zwykle nie pomoże przy sprzedaży kursu?

Najczęściej przywoływany jest art. 27 ust. 1 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych. Przepis pozwala instytucjom oświatowym, uczelniom i jednostkom naukowym na korzystanie z rozpowszechnionych utworów na potrzeby zilustrowania treści przekazywanych w celach dydaktycznych lub prowadzenia badań naukowych, w granicach uzasadnionych celem oraz pod warunkiem, że korzystanie to nie ma na celu osiągnięcia bezpośredniej lub pośredniej korzyści majątkowej.

To oznacza dwie kluczowe rzeczy:

• przepis jest adresowany do określonych podmiotów, a nie do każdego twórcy kursu internetowego,
• korzystanie nie może mieć celu zarobkowego w rozumieniu tego wyjątku.

Jeżeli kurs ma być sprzedawany, ma wspierać działalność gospodarczą albo stanowić produkt komercyjny, powołanie się na art. 27 ust. 1 będzie co do zasady bardzo ryzykowne. Dodatkowo każdy wyjątek trzeba interpretować ściśle, bo zgodnie z art. 35 ustawy dozwolony użytek nie może naruszać normalnego korzystania z utworu ani godzić w słuszne interesy twórcy.

Aranżacja muzyczna jako opracowanie cudzego utworu

Jeżeli bierze Pan znaną piosenkę i przygotowuje jej własną wersję na pianino, najczęściej mamy do czynienia z opracowaniem cudzego utworu. Wynika to z art. 2 ust. 1 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych, zgodnie z którym opracowanie cudzego utworu, w szczególności tłumaczenie, przeróbka i adaptacja, jest przedmiotem prawa autorskiego bez uszczerbku dla prawa do utworu pierwotnego.

Najważniejszy jest jednak art. 2 ust. 2 tej ustawy: rozporządzanie i korzystanie z opracowania zależy od zezwolenia twórcy utworu pierwotnego, chyba że autorskie prawa majątkowe do utworu pierwotnego wygasły. Powiązanym zagadnieniem jest prawa autorskie do projektu domu a garaż i brama.

W praktyce oznacza to, że:

• Pana aranżacja może być twórcza i chroniona jako odrębny wkład,
• ale nie daje to automatycznie prawa do komercyjnego publikowania aranżacji bez zgody na korzystanie z utworu pierwotnego.

Dodatkowo zgodnie z art. 2 ust. 5 ustawy na egzemplarzach opracowania należy wymienić twórcę i tytuł utworu pierwotnego.

Czy zapis nutowy własnej aranżacji daje własne prawa autorskie?

Tak, ale tylko do tych twórczych elementów, które rzeczywiście Pan wniósł. Podstawą jest art. 1 ust. 1 i ust. 3 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych. Jeżeli aranżacja ma indywidualny charakter, może stanowić utwór, a jej zapis nutowy jest formą ustalenia.

Nie oznacza to jednak nabycia pełnej swobody gospodarczej wobec całego materiału. Prawa do opracowania istnieją „bez uszczerbku dla prawa do utworu pierwotnego” – tak stanowi art. 2 ust. 1 ustawy. Innymi słowy: ma Pan prawa do swojej aranżacji jako opracowania, ale korzystanie z niej nadal zależy od sytuacji prawnej oryginału.

Jeżeli utwór pierwotny nadal jest chroniony majątkowo, to sama twórczość aranżacyjna nie zastąpi licencji. Inaczej będzie dopiero wtedy, gdy majątkowe prawa autorskie do utworu pierwotnego wygasły – co zgodnie z art. 36 ustawy co do zasady następuje z upływem 70 lat od śmierci twórcy, a przy współautorstwie od śmierci współtwórcy, który przeżył pozostałych najdłużej. Dla współczesnych przebojów ten termin zwykle jeszcze nie upłynął.

Jakich zgód może wymagać kurs muzyczny oparty na znanych utworach?

To zależy od konkretnego modelu kursu. Innych zgód może wymagać sama lekcja „jak zagrać utwór”, a innych kurs z dołączonym PDF-em nutowym, podkładem MP3 i publikacją wideo na platformie abonamentowej.

Z prawnego punktu widzenia bardzo ważne jest odróżnienie:

• praw autorskich do kompozycji i tekstu,
• praw zależnych do opracowania,
• praw pokrewnych do artystycznego wykonania i fonogramu.

Jeżeli w kursie pojawi się nie tylko własne wykonanie na pianinie, ale też gotowe nagranie albo fragment cudzego mastera, zakres potrzebnych zgód jeszcze się poszerza. Podobny problem praktyczny występuje przy publikowaniu muzyki w mediach społecznościowych, zobacz: fragment piosenki w wideo.

Czy wystarczy umowa z ZAiKS?

Niekoniecznie. ZAiKS jest organizacją zbiorowego zarządzania prawami autorskimi, ale nie w każdej sprawie „jedna licencja z ZAiKS” rozwiąże cały problem. Trzeba ustalić co najmniej:

• czy dany utwór jest objęty repertuarem organizacji,
• jakiego rodzaju korzystanie planuje Pan w kursie,
• czy potrzebna jest zgoda na opracowanie,
• czy w grę wchodzą także prawa pokrewne do wykonań i fonogramów.

W praktyce ZAiKS może być właściwy dla części praw związanych z utworem, ale nie zawsze udziela pełnej zgody na każdy model wykorzystania, zwłaszcza gdy chodzi o opracowania, materiały nutowe, platformy VOD lub specyficzne pola eksploatacji. Dlatego przed startem kursu trzeba zweryfikować konkretny repertuar i warunki licencji.

Jeżeli kurs ma być dystrybuowany przez własną stronę, aplikację, platformę szkoleniową i dodatkowo przez YouTube, najlepiej rozpisać każde pole eksploatacji osobno. W ustawie przykładowy katalog pól eksploatacji wskazuje art. 50 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych.

YouTube, platformy kursowe i social media – dlaczego to osobne ryzyko?

Nawet jeżeli platforma ma własne mechanizmy licencjonowania albo systemy wykrywania treści, nie oznacza to, że twórca kursu staje się automatycznie bezpieczny prawnie. Regulamin platformy nie zastępuje licencji wymaganej przez polskie prawo autorskie. Platforma może zablokować film, wyciszyć dźwięk, przekierować monetyzację lub przyjąć zgłoszenie naruszenia.

Z punktu widzenia ustawy znaczenie ma to, że dochodzi do publicznego udostępniania utworu w taki sposób, aby każdy mógł mieć do niego dostęp w miejscu i czasie przez siebie wybranym – to pole eksploatacji wskazane w art. 50 pkt 3 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych.

Jeżeli więc kurs jest hostowany online i klient odtwarza lekcję po zalogowaniu, nadal mamy do czynienia z eksploatacją wymagającą podstawy prawnej. Ryzyko rośnie, gdy kurs jest reklamowany publicznie, fragmenty lekcji trafiają na YouTube, Instagram lub TikTok, a w materiałach promocyjnych pojawia się rozpoznawalna melodia.

Czy można uczyć „jak zagrać w stylu” bez używania konkretnego utworu?

Tak, to zwykle rozwiązanie znacznie bezpieczniejsze. Ochroną objęty jest sposób wyrażenia utworu, a nie sama idea nauki określonego stylu muzycznego – wynika to z art. 1 ust. 2¹ ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych. Można więc tworzyć własne ćwiczenia, progresje harmoniczne, przykłady rytmiczne i autorskie miniatury inspirowane stylistyką pop, soulu czy ballady filmowej, byle nie kopiować chronionego utworu.

Granica między inspiracją a opracowaniem bywa jednak ocenna. Art. 2 ust. 4 ustawy stanowi, że za opracowanie nie uważa się utworu, który powstał w wyniku inspiracji cudzym utworem. W praktyce bezpieczniej unikać rozpoznawalnej melodii, charakterystycznych fraz i wiernego odwzorowywania struktury konkretnego przeboju.

Co grozi za użycie cudzych utworów bez zgody?

W pierwszej kolejności trzeba liczyć się z roszczeniami cywilnymi. Zgodnie z art. 79 ust. 1 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych uprawniony może żądać m.in.:

• zaniechania naruszania,
• usunięcia skutków naruszenia,
• naprawienia szkody na zasadach ogólnych,
• wydania uzyskanych korzyści.

Jeżeli naruszone zostaną autorskie prawa osobiste, zastosowanie może mieć także art. 78 ust. 1 tej ustawy, który pozwala żądać zaniechania, usunięcia skutków naruszenia, a przy zawinieniu również zadośćuczynienia albo zapłaty odpowiedniej sumy na cel społeczny.

W poważniejszych przypadkach wchodzą w grę także przepisy karne ustawy, w szczególności art. 116 i następne, ale ich zastosowanie zależy od konkretnego stanu faktycznego, skali działania i formy rozpowszechniania.

Jak zrobić kurs legalnie – praktyczna ścieżka działania

Najbezpieczniejsze rozwiązania są trzy:

1. tworzyć kurs wyłącznie na własnych utworach i własnych ćwiczeniach,
2. korzystać z utworów, do których autorskie prawa majątkowe już wygasły, po sprawdzeniu, czy nie używa Pan cudzego chronionego opracowania,
3. uzyskać odpowiednie licencje i zgody dla współczesnych utworów.

Przed publikacją warto odpowiedzieć sobie na następujące pytania:

• czy w kursie pojawia się konkretna melodia znanego utworu,
• czy przygotowuje Pan aranżację, transkrypcję lub zapis nutowy,
• czy kurs jest płatny lub promuje działalność zarobkową,
• czy materiały będą dostępne tylko dla klientów, czy też fragmenty trafią publicznie do internetu,
• czy używane będą gotowe nagrania, sample, podkłady lub teksty piosenek.

Jeżeli choć na część pytań odpowiedź brzmi „tak”, potrzebna jest indywidualna analiza licencyjna.

Przykłady

Poniższe sytuacje pokazują, jak te same przepisy mogą działać w różnych modelach kursu.

FAQ

Czy mogę sprzedawać kurs gry na pianinie oparty na hitach radiowych?

Tak, ale co do zasady dopiero po ustaleniu praw i uzyskaniu odpowiednich licencji lub zgód. Sam fakt, że kurs uczy, nie zwalnia z obowiązków wynikających z art. 17 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych.

Czy moja aranżacja daje mi pełne prawa do utworu?

Nie. Aranżacja może być chronionym opracowaniem, ale zgodnie z art. 2 ust. 2 ustawy korzystanie z niej zależy od zezwolenia twórcy utworu pierwotnego, jeśli prawa majątkowe do oryginału jeszcze trwają.

Czy wystarczy podać autora i tytuł piosenki?

Nie. Oznaczenie autora nie zastępuje licencji. Art. 2 ust. 5 ustawy nakazuje wskazać twórcę i tytuł utworu pierwotnego na egzemplarzach opracowania, ale to odrębny obowiązek niż uzyskanie zgody na korzystanie.

Czy ZAiKS zawsze załatwi sprawę?

Nie zawsze. To zależy od repertuaru, rodzaju licencji, planowanych pól eksploatacji i tego, czy problem dotyczy także praw pokrewnych lub zgody na opracowanie.

Czy mogę publikować krótkie fragmenty lekcji na Instagramie lub YouTube?

Tylko wtedy, gdy ma Pan do tego podstawę prawną. Krótki fragment nie oznacza automatycznie legalności. W przypadku muzyki platformy często dodatkowo stosują automatyczne systemy blokowania lub ograniczania treści.

Źródła

• Ustawa z dnia 4 lutego 1994 r. o prawie autorskim i prawach pokrewnych, w szczególności art. 1 ust. 1, ust. 2 pkt 7, ust. 2¹, art. 2 ust. 1–5, art. 17, art. 27 ust. 1, art. 35, art. 36, art. 50, art. 78, art. 79, art. 116 i nast.
• Serwis licencyjny ZAiKS dotyczący repertuaru utworów muzycznych: https://online.zaiks.org.pl/utwory-muzyczne
• Zasady YouTube dotyczące praw autorskich: https://www.youtube.com/howyoutubeworks/policies/copyright/