Naruszenie praw autorskich na YouTube – przedawnienie i odpowiedzialność

Czy publikowanie kompilacji, restreamów i „shotów” na YouTube mogło naruszać prawo?

Tak – opisane działania mogły stanowić naruszenie autorskich praw majątkowych, jeżeli polegały na publikowaniu lub dalszym udostępnianiu cudzych materiałów bez zgody uprawnionego. Dotyczy to zwłaszcza pełnych lub obszernych fragmentów transmisji sportowych, gali, nagrań innych twórców czy zapisów streamów.

Podstawą jest art. 17 ustawy z dnia 4 lutego 1994 r. o prawie autorskim i prawach pokrewnych, zgodnie z którym twórcy przysługuje wyłączne prawo do korzystania z utworu i rozporządzania nim na wszystkich polach eksploatacji oraz do wynagrodzenia za korzystanie z utworu. Publiczne udostępnianie nagrań w internecie co do zasady wymaga więc zgody uprawnionego.

W praktyce YouTube często usuwa takie treści na podstawie zgłoszeń właścicieli praw albo automatycznych systemów rozpoznawania treści. To jednak nie przesądza samo w sobie o wygaśnięciu wszystkich ewentualnych roszczeń.

Przy filmach publikowanych na platformie warto też pamiętać, że nie każde wykorzystanie cudzego materiału jest dozwolone. Wyjątki, takie jak prawo cytatu z art. 29 ust. 1 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych, mają zastosowanie tylko wtedy, gdy cudzy utwór jest przytaczany w zakresie uzasadnionym m.in. wyjaśnianiem, polemiką, analizą krytyczną, nauczaniem lub prawami gatunku twórczości. Zwykła kompilacja „najciekawszych fragmentów” albo restream co do zasady nie mieści się w tym wyjątku.

Przy publikacjach na YouTube problem często dotyczy nie tylko samego kopiowania, ale też rozpowszechniania utworów bez wymaganej zgody uprawnionego.

Odpowiedzialność karna za naruszenie praw autorskich

W opisanym stanie faktycznym najczęściej rozważa się art. 116 i art. 117 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych.

Zgodnie z art. 116 ust. 1 tej ustawy, kto bez uprawnienia albo wbrew jego warunkom rozpowszechnia cudzy utwór w wersji oryginalnej albo w postaci opracowania, podlega grzywnie, karze ograniczenia wolności albo pozbawienia wolności do lat 2. Jeżeli sprawca działa w celu osiągnięcia korzyści majątkowej, stosuje się art. 116 ust. 2, przewidujący karę pozbawienia wolności do lat 3. Jeżeli sprawca działa nieumyślnie, zastosowanie może mieć art. 116 ust. 4.

Z kolei art. 117 ust. 1 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych dotyczy bezprawnego utrwalania lub zwielokrotniania cudzego utworu w celu rozpowszechnienia.

Ważne jest też to, że ściganie przestępstw z art. 116 ust. 1, 2 i 4 oraz art. 117 ust. 1 następuje na wniosek pokrzywdzonego. Wynika to wprost z art. 122¹ ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych. Oznacza to, że co do zasady nie wystarcza samo ujawnienie materiału w internecie – potrzebna jest jeszcze aktywność podmiotu uprawnionego.

Przedawnienie odpowiedzialności karnej

Dla odpowiedzi na pytanie „czy po tylu latach coś jeszcze grozi?” kluczowe jest rozróżnienie między odpowiedzialnością karną a cywilną.

Zgodnie z art. 101 § 1 pkt 4 ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks karny, karalność pozostałych występków ustaje, jeżeli od czasu ich popełnienia upłynęło 5 lat. Typowe naruszenia z art. 116 ust. 1 lub 4 oraz art. 117 ust. 1 ustawy o prawie autorskim zwykle mieszczą się właśnie w tej kategorii.

Jeżeli jednak w tym podstawowym okresie doszło do wszczęcia postępowania, stosuje się art. 102 § 1 Kodeksu karnego. Obecnie przepis ten przewiduje, że jeżeli w okresie wskazanym w art. 101 wszczęto postępowanie, karalność przestępstwa ustaje z upływem 10 lat od zakończenia tego okresu. W praktyce może to istotnie wydłużyć możliwość ścigania.

Jeżeli więc czyn miał miejsce w 2018 r. i do czasu upływu 5 lat nie wszczęto postępowania, to co do zasady karalność typowego występku z art. 116 ust. 1 lub art. 117 ust. 1 powinna już ustać. Jeżeli jednak wcześniej formalnie wszczęto postępowanie, ocena będzie inna. To właśnie dlatego ostateczny wniosek zależy od ustalenia, czy kiedykolwiek doszło do procesowego wszczęcia sprawy.

Sam brak wiadomości od autora albo brak korespondencji z policji zwykle przemawia za niskim ryzykiem, ale nie daje 100% pewności. W konkretnym stanie faktycznym warto ustalić, czy nie toczyło się żadne postępowanie „bez wiedzy” sprawcy, np. na etapie in rem.

Znaczenie wieku sprawcy w chwili publikacji

Wiek sprawcy ma duże znaczenie, bo odpowiedzialność karna na zasadach ogólnych dotyczy co do zasady osoby, która ukończyła 17 lat – art. 10 § 1 Kodeksu karnego.

Jeżeli czyn został popełniony przed ukończeniem 17 lat, nie stosuje się zwykłej odpowiedzialności karnej z Kodeksu karnego. W zależności od daty czynu i rodzaju sprawy w grę mogą wchodzić regulacje dotyczące nieletnich, obecnie ujęte w ustawie z dnia 9 czerwca 2022 r. o wspieraniu i resocjalizacji nieletnich. Dla oceny sprawy decydujący jest jednak konkretny stan faktyczny, w tym wiek syna w chwili poszczególnych publikacji, ich charakter oraz to, czy mogły być kwalifikowane jako czyn karalny.

Jeżeli sprawca miał już 17 lat, ale nie ukończył 18 lat, sąd może – na podstawie art. 10 § 4 Kodeksu karnego – zamiast kary zastosować środki wychowawcze, lecznicze albo poprawcze przewidziane dla nieletnich, jeżeli przemawiają za tym okoliczności sprawy oraz właściwości osobiste sprawcy.

Odpowiedzialność cywilna – ta część bywa aktualna dłużej

Nawet jeśli odpowiedzialność karna już się przedawniła, nadal trzeba zbadać odpowiedzialność cywilną. Uprawniony może dochodzić roszczeń na podstawie art. 79 ust. 1 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych.

Zgodnie z tym przepisem uprawniony, którego autorskie prawa majątkowe zostały naruszone, może żądać m.in.:

• zaniechania naruszania – art. 79 ust. 1 pkt 1,
• usunięcia skutków naruszenia – art. 79 ust. 1 pkt 2,
• naprawienia szkody na zasadach ogólnych – art. 79 ust. 1 pkt 3 lit. a,
• wydania uzyskanych korzyści – art. 79 ust. 1 pkt 4.

Trzeba tu doprecyzować ważną zmianę merytoryczną: obecnie nie należy opierać się na nieaktualnym założeniu, że zawsze można żądać ryczałtowego odszkodowania w wielokrotności wynagrodzenia w dawnym kształcie przepisu. Zakres roszczeń z art. 79 był przedmiotem istotnych zmian i orzecznictwa, dlatego w praktyce najbezpieczniej oceniać aktualnie roszczenie przede wszystkim przez pryzmat szkody na zasadach ogólnych albo wydania korzyści.

Przy większej skali naruszeń uprawnieni czasem łączą roszczenia cywilne z twierdzeniem, że doszło do bezprawnego komercyjnego wykorzystania treści. Dotyczy to np. sytuacji zbliżonych do redystrybucji cudzej transmisji, gdzie pojawiają się roszczenia związane z udostępnianiem płatnego sygnału szerszemu gronu odbiorców.

Przedawnienie roszczeń cywilnych

Co do zasady do majątkowych roszczeń cywilnych stosuje się art. 118 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny. Przepis ten przewiduje obecnie termin 6 lat, a koniec terminu przypada na ostatni dzień roku kalendarzowego, chyba że termin przedawnienia jest krótszy niż 2 lata.

W praktyce oznacza to, że przy naruszeniach z 2018 r. roszczenia majątkowe mogły w typowym układzie przedawnić się z końcem 2024 r. – ale tylko wtedy, gdy bieg terminu nie został przerwany lub zawieszony i gdy nie ma podstaw do przyjęcia innego momentu wymagalności danego roszczenia.

To bardzo ważne zastrzeżenie. W sprawach autorskich termin nie zawsze liczy się mechanicznie „od daty wrzucenia filmu”. Znaczenie może mieć m.in. to, kiedy powstała szkoda, kiedy roszczenie stało się wymagalne, czy doszło do uznania roszczenia, wniesienia pozwu, zawezwania do próby ugodowej albo innej czynności przerywającej bieg przedawnienia.

Dlatego sformułowanie, że „na pewno wszystko przedawniło się z końcem 2024 r.”, byłoby zbyt daleko idące. W prostym, typowym stanie faktycznym jest to często wniosek trafny, ale zawsze wymaga weryfikacji konkretnych dat i działań uprawnionego.

Czy rodzice mogą odpowiadać za działania nieletniego dziecka?

Tak, w pewnych sytuacjach może wchodzić w grę odpowiedzialność rodziców. Podstawą jest art. 427 Kodeksu cywilnego. Zgodnie z tym przepisem, kto z mocy ustawy lub umowy jest zobowiązany do nadzoru nad osobą, której z powodu wieku albo stanu psychicznego lub cielesnego winy poczytać nie można, ten obowiązany jest do naprawienia szkody wyrządzonej przez tę osobę, chyba że uczynił zadość obowiązkowi nadzoru albo że szkoda powstałaby także przy starannym wykonywaniu nadzoru.

Nie oznacza to jednak automatycznej odpowiedzialności rodziców za każdy film wrzucony przez dziecko do internetu. W sporze trzeba byłoby wykazać nie tylko samą szkodę i naruszenie, lecz także przesłanki odpowiedzialności z art. 427 Kodeksu cywilnego. Duże znaczenie ma wiek dziecka, zakres samodzielności, realna możliwość kontroli i konkretne okoliczności sprawy.

Czy po latach jest się jeszcze czym martwić?

Jeżeli od publikacji minęło kilka lat, materiały zostały usunięte, nie było żadnego wezwania, a postępowanie karne nie zostało wszczęte w terminie, to ryzyko odpowiedzialności karnej jest zwykle niskie albo już wyłączone przez przedawnienie.

W zakresie cywilnym sytuacja jest bardziej zniuansowana. Dla publikacji z 2018 r. w wielu przypadkach roszczenia majątkowe również będą już przedawnione, ale nie można tego potwierdzić w 100% bez analizy dat, ewentualnej korespondencji, działań uprawnionego i charakteru poszczególnych materiałów.

Jeżeli do dziś nie wpłynęło żadne pismo od autora, producenta, organizatora transmisji, kancelarii albo organów ścigania, to praktyczne ryzyko dochodzenia roszczeń po takim czasie jest zazwyczaj ograniczone. Nie oznacza to jednak, że należy ignorować ewentualne przyszłe pismo – trzeba je wtedy ocenić pod kątem podstawy prawnej i terminów przedawnienia.

Co można zrobić teraz, aby ograniczyć ryzyko?

Przykłady

Poniższe przykłady pokazują, jak podobne zasady działają w innych internetowych sytuacjach związanych z cudzymi treściami.

FAQ

Czy usunięcie filmu z YouTube kończy sprawę?

Nie zawsze. Usunięcie treści ogranicza dalsze naruszenie, ale nie wyklucza roszczeń za okres, w którym materiał był dostępny.

Po ilu latach przedawnia się odpowiedzialność karna?

W typowych przypadkach naruszeń z art. 116 ust. 1 lub art. 117 ust. 1 ustawy o prawie autorskim – po 5 latach od czynu, zgodnie z art. 101 § 1 pkt 4 Kodeksu karnego. Jeśli w tym czasie wszczęto postępowanie, termin może się wydłużyć na podstawie art. 102 § 1 Kodeksu karnego.

Czy po przedawnieniu karnym nadal można żądać pieniędzy?

Tak. Przedawnienie karne nie wyłącza automatycznie roszczeń cywilnych. Te ocenia się osobno, najczęściej według art. 79 ustawy o prawie autorskim i art. 118 Kodeksu cywilnego.

Czy rodzice zawsze odpowiadają za działania małoletniego w internecie?

Nie. Odpowiedzialność rodziców nie jest automatyczna. Trzeba wykazać przesłanki z art. 427 Kodeksu cywilnego, w tym związek z obowiązkiem nadzoru.

Czy brak pisma od autora oznacza, że sprawy nie było?

Najczęściej to dobry sygnał, ale nie daje pełnej pewności. Dla przedawnienia karnego ważne jest, czy formalnie wszczęto postępowanie, nawet jeśli sprawca nie wiedział o nim od początku.

Źródła

1. Ustawa z dnia 4 lutego 1994 r. o prawie autorskim i prawach pokrewnych – Dz.U. 1994 nr 24 poz. 83
2. Ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks karny – Dz.U. 1997 nr 88 poz. 553
3. Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny – Dz.U. 1964 nr 16 poz. 93
4. Ustawa z dnia 9 czerwca 2022 r. o wspieraniu i resocjalizacji nieletnich – Dz.U. 2022 poz. 1700