Naruszenie praw autorskich zdjęć – odpowiedzialność cywilna i karna

Kiedy dochodzi do naruszenia praw autorskich do zdjęcia?

Fotografia może być utworem w rozumieniu art. 1 ust. 1 i 2 pkt 3 ustawy z dnia 4 lutego 1994 r. o prawie autorskim i prawach pokrewnych, jeżeli ma indywidualny charakter i stanowi przejaw działalności twórczej. Jeżeli zdjęcie spełnia te warunki, twórcy przysługuje ochrona od chwili ustalenia utworu, bez potrzeby rejestracji lub oznaczenia go znakiem copyright – art. 1 ust. 3 i 4 tej ustawy.

Co do zasady twórcy przysługuje wyłączne prawo do korzystania z utworu i rozporządzania nim na wszystkich polach eksploatacji oraz do wynagrodzenia za korzystanie z utworu – art. 17 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych. Umieszczenie cudzego zdjęcia na aukcji internetowej, w sklepie online, reklamie lub ofercie sprzedażowej bez zgody uprawnionego zwykle oznacza wkroczenie w autorskie prawa majątkowe.

Samo przycięcie fotografii, wycięcie tła albo pokazanie jedynie fragmentu produktu nie powoduje automatycznie, że przestaje Pan/Pani korzystać z cudzego utworu. W praktyce nadal może dochodzić do bezprawnego rozpowszechniania lub opracowania utworu, zależnie od sposobu użycia i zakresu przeróbek. Ocena zawsze zależy od konkretnego stanu faktycznego.

Czy autor musi najpierw ostrzec naruszyciela?

Nie. Przepisy ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych nie uzależniają dochodzenia roszczeń od wcześniejszego uprzedzenia naruszyciela. Uprawniony może od razu wystąpić z roszczeniami cywilnymi, a w razie podejrzenia czynu zabronionego także złożyć zawiadomienie o podejrzeniu popełnienia przestępstwa.

W praktyce wezwanie przedsądowe często się pojawia, bo ułatwia próbę polubownego zakończenia sporu, ale nie jest ono warunkiem odpowiedzialności. Jeżeli więc właściciel praw najpierw skierował sprawę do organów ścigania albo od razu zażądał zapłaty, sam ten fakt nie czyni jego działania bezprawnym.

Zobacz również:

roszczenia cywilne autora

Odpowiedzialność cywilna za bezprawne użycie zdjęć

Najważniejszą podstawą jest art. 79 ust. 1 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych. Uprawniony, którego autorskie prawa majątkowe zostały naruszone, może żądać od osoby naruszającej m.in.:

• zaniechania naruszania – art. 79 ust. 1 pkt 1,
• usunięcia skutków naruszenia – art. 79 ust. 1 pkt 2,
• naprawienia wyrządzonej szkody na zasadach ogólnych albo przez zapłatę sumy pieniężnej w wysokości odpowiadającej dwukrotności stosownego wynagrodzenia – art. 79 ust. 1 pkt 3 lit. a i b,
• wydania uzyskanych korzyści – art. 79 ust. 1 pkt 4,
• jednokrotnego albo wielokrotnego ogłoszenia oświadczenia odpowiedniej treści i w odpowiedniej formie, jeżeli jest to potrzebne do usunięcia skutków naruszenia – art. 79 ust. 2.

To istotna zmiana względem starszych opracowań. Obecnie nieaktualne jest twierdzenie, że uprawniony zawsze może żądać trzykrotności stosownego wynagrodzenia. Po wyroku Trybunału Konstytucyjnego z 23 czerwca 2015 r., sygn. akt SK 32/14, z systemu usunięto możliwość dochodzenia trzykrotności wynagrodzenia za zawinione naruszenie. Dziś przepis art. 79 ust. 1 pkt 3 lit. b przewiduje dwukrotność stosownego wynagrodzenia.

Jeżeli uprawniony dochodzi odszkodowania na zasadach ogólnych, musi wykazać przesłanki odpowiedzialności odszkodowawczej, w szczególności szkodę i związek przyczynowy – art. 361 § 1 i 2 oraz art. 415 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny. Jeżeli wybiera dwukrotność stosownego wynagrodzenia, spór zwykle koncentruje się na tym, jaka byłaby realna rynkowa opłata licencyjna za dane użycie fotografii.

Jak oceniać wysokość żądania zapłaty?

Samo wezwanie do zapłaty na bardzo wysoką kwotę nie oznacza jeszcze, że taka suma rzeczywiście się należy. Trzeba sprawdzić co najmniej pięć elementów:

Przy żądaniu rzędu kilkudziesięciu tysięcy złotych sąd zwykle będzie badał, czy roszczenie ma realne oparcie w materiale dowodowym. Jeżeli uprawniony powołuje się na „cennik”, powinno dać się wykazać, że chodzi o rzeczywiście stosowane wynagrodzenie za podobną licencję, a nie kwotę przyjętą wyłącznie na potrzeby sporu.

Nawet jeśli doszło do naruszenia, wysokość roszczenia może być zawyżona. Wtedy zasadne jest zakwestionowanie podstaw wyliczenia oraz złożenie własnej propozycji ugodowej.

Odpowiedzialność karna – kiedy może wchodzić w grę?

W sprawach o fotografie nie zawsze dochodzi do odpowiedzialności karnej, ale jest ona możliwa. Przykładowo art. 116 ust. 1 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych penalizuje bez uprawnienia albo wbrew jego warunkom rozpowszechnianie cudzego utworu w wersji oryginalnej albo w postaci opracowania. Przepis przewiduje grzywnę, karę ograniczenia wolności albo pozbawienia wolności do lat 2. Typy kwalifikowane przewidziano w kolejnych ustępach tego artykułu.

To jednak, czy konkretne zachowanie wyczerpuje znamiona czynu zabronionego, zależy od szczegółów sprawy: sposobu publikacji, skali działania, zamiaru sprawcy i zgromadzonych dowodów. Nie każde cywilne naruszenie praw autorskich automatycznie kończy się skazaniem w sprawie karnej.

Jeżeli zapadło już prawomocne rozstrzygnięcie karne, nie wyklucza to jeszcze roszczeń cywilnych. Odpowiedzialność cywilna i karna mogą funkcjonować równolegle, bo pełnią inne cele.

Czy można zakończyć sprawę ugodą?

Tak, i w praktyce często jest to najlepsze rozwiązanie, zwłaszcza gdy samo naruszenie jest trudne do obrony, a spór dotyczy głównie wysokości żądania. Ugoda może obejmować w szczególności:

• uznanie, że zdjęcia zostały już usunięte,
• oświadczenie o zaniechaniu dalszych naruszeń,
• zapłatę uzgodnionej kwoty niższej niż w wezwaniu,
• zrzeczenie się dalszych roszczeń po zapłacie,
• ustalenie terminu i sposobu płatności.

Podstawą ugody jest art. 917 ustawy – Kodeks cywilny, zgodnie z którym strony czynią sobie wzajemne ustępstwa w celu uchylenia niepewności co do roszczeń albo zapewnienia ich wykonania, bądź uchylenia sporu istniejącego lub mogącego powstać.

W odpowiedzi na wezwanie warto zażądać dokumentów potwierdzających prawa do zdjęć i sposób wyliczenia żądania, a następnie zaproponować konkretną kwotę ugodową. Jeżeli naruszyciel szybko usunął zdjęcia, działał na małą skalę i nie osiągnął istotnych korzyści, może to mieć praktyczne znaczenie negocjacyjne.

Zobacz również:

naruszenie i ugoda

Jak praktycznie odpowiedzieć na wezwanie do zapłaty?

Najbezpieczniej działać w tej kolejności:

1. Zabezpieczyć dowody: treść wezwania, e-maile, screeny ofert, daty publikacji, źródło pozyskania zdjęć.
2. Ustalić, czy zdjęcia faktycznie były używane i przez jaki okres.
3. Zweryfikować, kto dochodzi roszczenia i z jakiego tytułu.
4. Poprosić o wskazanie podstawy prawnej i sposobu wyliczenia kwoty.
5. Nie przyznawać automatycznie zasadności całego roszczenia, jeżeli wyliczenie jest niewiarygodne.
6. Rozważyć propozycję ugody, najlepiej z klauzulą, że po zapłacie sprawa zostaje definitywnie zamknięta.

Jeżeli sprawa ma wymiar transgraniczny, np. roszczeń dochodzi podmiot z Niemiec, może pojawić się dodatkowo problem prawa właściwego, jurysdykcji i sposobu doręczeń. W takich sprawach szczególnie ważna jest analiza dokumentów, bo samo miejsce publikacji, siedziba sklepu, rynek kierowania oferty i miejsce wystąpienia skutku naruszenia mogą wpływać na ocenę prawną.

Czy można żądać zadośćuczynienia od autora lub firmy dochodzącej zapłaty?

Co do zasady nie tylko dlatego, że żądanie zapłaty wywołało stres, pogorszenie samopoczucia czy nawet problemy zdrowotne. Aby mówić o odpowiedzialności odszkodowawczej drugiej strony, trzeba wykazać bezprawne i zawinione działanie oraz adekwatny związek przyczynowy – art. 415 i art. 361 § 1 ustawy – Kodeks cywilny.

Jeżeli uprawniony korzysta z przysługujących mu środków ochrony prawnej, np. wzywa do zapłaty albo kieruje sprawę na drogę postępowania, samo to nie jest co do zasady czynem niedozwolonym. Inaczej mogłoby być dopiero wtedy, gdyby roszczenia były formułowane w sposób oczywiście bezprawny, np. połączony z groźbami, zniesławieniem, nękaniem lub świadomym podawaniem nieprawdziwych informacji. To jednak wymagałoby odrębnego wykazania.

Przedawnienie roszczeń

Roszczenia majątkowe z tytułu naruszenia praw autorskich nie są wieczne. W praktyce znaczenie mają przepisy o przedawnieniu roszczeń cywilnych, w tym art. 117 § 1 i 2 oraz art. 118 Kodeksu cywilnego. Dokładny termin i sposób liczenia mogą zależeć od charakteru roszczenia oraz od tego, czy jest ono związane z działalnością gospodarczą. Ocena wymaga analizy konkretnego żądania i dat naruszeń.

Jeżeli więc wezwanie dotyczy starych publikacji, warto sprawdzić także zarzut przedawnienia. Nie działa on automatycznie – co do zasady trzeba go podnieść w sporze.

Dochodzenie roszczeń przez autora a egzekwowanie swoich praw

Po stronie uprawnionego sprawa zwykle zaczyna się od zabezpieczenia dowodów naruszenia, wezwania do zapłaty i negocjacji, a dopiero potem przechodzi do sądu. Jeżeli to Pan/Pani jest autorem zdjęcia, przydatne może być omówienie tematu dochodzenie praw autora.

Przykłady

Poniższe sytuacje pokazują, jak w praktyce może wyglądać ocena odpowiedzialności i negocjacji.

FAQ

Czy przypadkowe użycie zdjęcia bez wiedzy o prawach autorskich zwalnia z odpowiedzialności?

Nie. Brak świadomości co do ochrony zdjęcia zwykle nie wyłącza odpowiedzialności cywilnej. Może natomiast mieć znaczenie dla oceny winy, zakresu żądań albo warunków ugody.

Czy autor musi wcześniej wysłać ostrzeżenie?

Nie ma takiego ogólnego obowiązku. Uprawniony może od razu zażądać zapłaty albo podjąć inne kroki prawne.

Czy po sprawie karnej można jeszcze żądać pieniędzy cywilnie?

Tak. Odpowiedzialność karna i cywilna są od siebie niezależne. Nawet po zakończeniu postępowania karnego autor może dochodzić roszczeń majątkowych.

Czy można automatycznie żądać trzykrotności wynagrodzenia?

Nie. To rozwiązanie nie jest już aktualne. Obecnie art. 79 ust. 1 pkt 3 lit. b ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych mówi o dwukrotności stosownego wynagrodzenia.

Czy warto odpowiadać na wezwanie do zapłaty?

Tak. Milczenie zwykle nie pomaga. Najlepiej odpowiedzieć rzeczowo, zażądać dokumentów i – jeżeli to uzasadnione – zaproponować ugodę na rozsądnych warunkach.

Źródła

• Ustawa z dnia 4 lutego 1994 r. o prawie autorskim i prawach pokrewnych, w szczególności art. 1, art. 17, art. 79, art. 116.
• Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny, w szczególności art. 117, art. 118, art. 361, art. 415, art. 917.
• Wyrok Trybunału Konstytucyjnego z 23 czerwca 2015 r., sygn. akt SK 32/14.