Przekazanie udziału w spadku osobie częściowo niesamodzielnej

Co jest najważniejsze w takiej sprawie?

Jeżeli brat chce przekazać siostrze swój udział w odziedziczonej nieruchomości, kluczowe nie jest samo to, że wymaga pomocy w codziennym życiu, lecz to, czy w chwili składania oświadczenia woli rozumie znaczenie czynności i podejmuje decyzję swobodnie. Zgodnie z art. 82 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny, nieważne jest oświadczenie woli złożone przez osobę, która z jakichkolwiek powodów znajdowała się w stanie wyłączającym świadome albo swobodne powzięcie decyzji i wyrażenie woli.

To oznacza, że nawet osoba nieubezwłasnowolniona może nie być zdolna do skutecznego zawarcia umowy w konkretnym dniu, jeżeli np. jest po ciężkiej operacji, pozostaje pod silnym działaniem leków, ma zaburzenia orientacji albo nie rozumie treści aktu.

Dlaczego notariusz może odmówić?

Notariusz nie tylko spisuje wolę stron, ale ma obowiązek ocenić, czy czynność może być dokonana zgodnie z prawem. Wynika to wprost z art. 80 § 2 i § 3 ustawy z dnia 14 lutego 1991 r. - Prawo o notariacie, zgodnie z którym notariusz czuwa nad należytym zabezpieczeniem praw i słusznych interesów stron oraz udziela im niezbędnych wyjaśnień dotyczących czynności notarialnej. Z kolei art. 81 tej ustawy stanowi, że notariusz odmówi dokonania czynności notarialnej sprzecznej z prawem.

W praktyce notariusz może odmówić także wtedy, gdy nie ma pewności, czy osoba podpisująca akt działa świadomie i swobodnie. Taka ostrożność jest uzasadniona, bo czynność dokonana z naruszeniem art. 82 Kodeksu cywilnego byłaby nieważna od początku.

Znaczenie staranności notariusza podkreślono też w orzecznictwie. W wyroku Naczelnego Sądu Administracyjnego z 22 lipca 2021 r., sygn. III FSK 3750/21, wskazano, że notariusz ma obowiązek zachować maksymalną staranność przy dokonywaniu czynności i ocenie dokumentów oraz oświadczeń stron.

Brak ubezwłasnowolnienia nie oznacza automatycznej zgody na akt

To, że brat nie jest ubezwłasnowolniony, ma znaczenie, ale nie rozstrzyga sprawy. Pełną zdolność do czynności prawnych ma co do zasady osoba pełnoletnia, która nie została ubezwłasnowolniona całkowicie ani częściowo - art. 11 i art. 12-16 Kodeksu cywilnego. Jednak nawet taka osoba może złożyć nieważne oświadczenie, jeżeli w konkretnym momencie działała w stanie opisanym w art. 82 Kodeksu cywilnego.

Dlatego notariusz może chcieć osobiście porozmawiać z bratem, upewnić się, że rozumie sens czynności, a w razie poważniejszych wątpliwości oczekiwać dodatkowych informacji medycznych. Nie ma jednak przepisu, który nakazywałby automatyczne przedstawienie zaświadczenia lekarskiego w każdej takiej sprawie. To zależy od okoliczności faktycznych i oceny notariusza.

Jakie formy przekazania majątku wchodzą w grę?

W opisanej sytuacji najczęściej rozważa się trzy rozwiązania: darowiznę udziału, umowę dożywocia albo dział spadku. Nie każde z nich będzie równie praktyczne.

Darowizna udziału w nieruchomości

Jeżeli brat ma udział we współwłasności nieruchomości, może co do zasady darować go siostrze. Zgodnie z art. 888 § 1 Kodeksu cywilnego przez umowę darowizny darczyńca zobowiązuje się do bezpłatnego świadczenia na rzecz obdarowanego kosztem swego majątku. Ponieważ chodzi o przeniesienie własności nieruchomości lub udziału w nieruchomości, trzeba zachować formę aktu notarialnego - art. 158 Kodeksu cywilnego.

Przy takim rozwiązaniu problemem pozostaje jednak ocena stanu brata w dniu podpisania aktu. Jeżeli notariusz będzie miał poważne zastrzeżenia, może odmówić sporządzenia umowy.

Trzeba też pamiętać, że darowizna dokonana na rzecz siostry może mieć znaczenie przy późniejszych rozliczeniach rodzinnych, w szczególności gdyby pojawiły się roszczenia o zachowek po darczyńcy. To wymaga już oceny konkretnej sytuacji rodzinnej.

Czy umowa dożywocia będzie lepsza?

Umowa dożywocia jest uregulowana w art. 908 § 1 Kodeksu cywilnego. W zamian za przeniesienie własności nieruchomości nabywca zobowiązuje się zapewnić zbywcy dożywotnie utrzymanie, jeżeli strony nie postanowią inaczej. Także ta umowa wymaga aktu notarialnego, bo dotyczy przeniesienia własności nieruchomości.

Dożywocie bywa dobrym rozwiązaniem, gdy osoba przekazująca majątek chce mieć konkretne, prawnie zabezpieczone świadczenia opiekuńcze: mieszkanie, wyżywienie, pomoc w chorobie, sprawienie pogrzebu. W opisanej sprawie może to mieć sens tylko wtedy, gdy brat rzeczywiście oczekuje trwałego zabezpieczenia opieki i chce to powiązać z przekazaniem udziału.

Jeżeli jednak siostra już pomaga bratu, a celem jest przede wszystkim uporządkowanie własności po spadku, dożywocie nie zawsze będzie najlepsze. Taka umowa tworzy bowiem długotrwały stosunek zobowiązaniowy i w razie konfliktu może prowadzić do sporów sądowych, włącznie z zamianą uprawnień na rentę na podstawie art. 913 § 1 Kodeksu cywilnego.

Dział spadku - często najpraktyczniejsze rozwiązanie

Skoro nieruchomość została odziedziczona przez rodzeństwo, bardzo często najlepszą drogą jest dział spadku. Zgodnie z art. 1035 Kodeksu cywilnego, jeżeli spadek przypada kilku spadkobiercom, do wspólności majątku spadkowego stosuje się odpowiednio przepisy o współwłasności w częściach ułamkowych. Każdy ze spadkobierców może żądać działu spadku - art. 1037 § 1 Kodeksu cywilnego.

Na podstawie art. 1037 § 2 Kodeksu cywilnego, jeżeli do spadku należy nieruchomość, umowny dział spadku wymaga aktu notarialnego. Jeżeli natomiast strony nie chcą lub nie mogą zawrzeć aktu, można przeprowadzić dział spadku przed sądem. W postępowaniu sądowym sąd może przyznać całą nieruchomość jednemu spadkobiercy z obowiązkiem spłaty drugiego albo bez takiego obowiązku - zależnie od zgodnych stanowisk stron i materiału dowodowego.

Jeżeli brat świadomie chce, aby całość przypadła siostrze, można rozważyć zgodny wniosek o dział spadku z przyznaniem nieruchomości siostrze. W praktyce bywa to bezpieczniejsze niż późniejsza darowizna udziału, bo porządkuje stan prawny całego spadku od razu.

Temat ten szerzej omawia również materiał: jak uregulować własność domu po śmierci mamy i rozliczyć rodzeństwo.

Czy brat może zrzec się spłaty?

Tak, ale sposób rozliczenia trzeba dobrze zaplanować. Jeżeli w dziale spadku nieruchomość zostanie przyznana siostrze, sąd albo strony mogą przewidzieć spłatę na rzecz brata. Następnie brat może z tej spłaty zrezygnować albo odpowiednio ukształtować treść porozumienia. W zależności od konstrukcji prawnej może to rodzić skutki podatkowe i wymagać starannego sformułowania wniosku lub umowy.

Nie w każdej sytuacji potrzebny będzie faktyczny przepływ pieniędzy, ale przy rozliczeniach rodzinnych i podatkowych warto unikać pozornych zapisów. Jeżeli planowane są spłaty, najlepiej dokumentować je przelewami. Gdy w grę wchodzi nabycie pomiędzy rodzeństwem, znaczenie ma również podatek od spadków i darowizn oraz ewentualne zwolnienia dla najbliższej rodziny.

Jak zaskarżyć odmowę notariusza?

Tryb odwołania reguluje art. 83 § 1-3 Prawa o notariacie. Osoba, której odmówiono dokonania czynności notarialnej, może w terminie tygodnia od dnia odmowy zażądać na piśmie sporządzenia i doręczenia uzasadnienia odmowy. Notariusz sporządza uzasadnienie w terminie tygodnia od otrzymania żądania.

Następnie zainteresowany może wnieść zażalenie do sądu okręgowego właściwego ze względu na siedzibę kancelarii notariusza. Zażalenie wnosi się za pośrednictwem notariusza w terminie tygodnia od doręczenia uzasadnienia odmowy, a jeżeli uzasadnienia nie zażądano - od dnia, w którym osoba dowiedziała się o odmowie.

W praktyce zaskarżenie ma sens wtedy, gdy odmowa wynika z nadmiernej ostrożności, a istnieją realne podstawy do wykazania, że osoba była zdolna do świadomego i swobodnego działania. Jeżeli jednak stan zdrowia rzeczywiście budzi poważne zastrzeżenia, lepiej rozważyć inną drogę prawną niż spór z notariuszem.

Co może pomóc w praktyce?

Jeżeli celem jest bezpieczne przeniesienie majątku na siostrę, praktycznie warto rozważyć następującą kolejność działań:

1. ustalić, czy brat jest obecnie w stanie świadomie i swobodnie składać oświadczenia,
2. skonsultować z notariuszem albo prawnikiem, czy lepsza będzie darowizna, dożywocie czy dział spadku,
3. jeżeli stan zdrowia jest niestabilny, rozważyć zgodny sądowy dział spadku,
4. przy rozliczeniach pieniężnych dokumentować przelewy i analizować skutki podatkowe.

Gdy między spadkobiercami istnieje spór albo trudno uzgodnić sposób podziału, pomocny może być także materiał: sprawa spadkowa - przebieg i koszty.

FAQ

Czy osoba częściowo niesamodzielna może podpisać darowiznę?

Tak, jeżeli w chwili podpisywania aktu działa świadomie i swobodnie. Decyduje konkretny stan osoby w momencie składania oświadczenia, a nie sama choroba czy potrzeba opieki.

Czy brak ubezwłasnowolnienia oznacza, że notariusz musi sporządzić akt?

Nie. Notariusz może odmówić, jeżeli ma uzasadnione wątpliwości co do świadomości albo swobody decyzji strony albo uzna, że czynność byłaby sprzeczna z prawem.

Co jest bezpieczniejsze po odziedziczeniu nieruchomości przez rodzeństwo: darowizna czy dział spadku?

W wielu sprawach praktyczniej wypada dział spadku, bo od razu porządkuje własność całej nieruchomości. Ostateczny wybór zależy jednak od stanu zdrowia, zgody rodzeństwa i celu czynności.

Czy dział spadku musi być u notariusza?

Nie zawsze. Jeżeli strony są zgodne, mogą zawrzeć umowę, a gdy w skład spadku wchodzi nieruchomość - w formie aktu notarialnego. Możliwy jest też dział spadku przed sądem.

Ile jest czasu na zaskarżenie odmowy notariusza?

Najpierw w ciągu tygodnia od odmowy należy zażądać pisemnego uzasadnienia. Następnie zażalenie wnosi się co do zasady w terminie tygodnia od doręczenia uzasadnienia odmowy - art. 83 § 1-3 Prawa o notariacie.

Źródła

Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny, w szczególności art. 11-16, art. 82, art. 158, art. 888 § 1, art. 908 § 1, art. 913 § 1, art. 1035, art. 1037 § 1-2.

Ustawa z dnia 14 lutego 1991 r. - Prawo o notariacie, w szczególności art. 49, art. 80 § 2-3, art. 81, art. 83 § 1-3.

Wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z 22 lipca 2021 r., sygn. III FSK 3750/21.