Fałszywe zaświadczenie o zarobkach – odpowiedzialność i przedawnienie

Jak prawnie ocenia się fałszywe zaświadczenie o zarobkach?

Ocena prawna zależy od konkretnego stanu faktycznego. W praktyce trzeba rozróżnić co najmniej trzy sytuacje.

Jeżeli więc zaświadczenie zostało wystawione przez osobę, która była uprawniona do potwierdzenia zatrudnienia lub wysokości zarobków, ale świadomie wpisała dane niezgodne z rzeczywistością, sama kwalifikacja z art. 270 § 1 K.k. może być niewystarczająca. W takiej sytuacji w grę wchodzi raczej art. 271 § 1 K.k., a przy wykorzystaniu dokumentu do uzyskania finansowania także art. 297 § 1 K.k.

Jeżeli natomiast dokument został całkowicie spreparowany, podpisany za pracodawcę albo opatrzony podrobioną pieczątką, bardziej prawdopodobny jest art. 270 § 1 K.k. W takich sprawach warto porównać zasady odpowiedzialności za podrobienie dokumentu i podpisu.

Jakie przepisy mogą mieć zastosowanie przy kredycie?

Jeżeli fałszywe zaświadczenie zostało użyte po to, aby uzyskać kredyt, pożyczkę, gwarancję, dotację, subwencję albo podobne świadczenie pieniężne, kluczowy jest art. 297 § 1 Kodeksu karnego. Zgodnie z tym przepisem odpowiada ten, kto w celu uzyskania dla siebie lub kogo innego takiego świadczenia przedkłada podrobiony, przerobiony, poświadczający nieprawdę albo nierzetelny dokument lub nierzetelne pisemne oświadczenie dotyczące okoliczności o istotnym znaczeniu dla uzyskania wsparcia finansowego.

W praktyce oznacza to, że odpowiedzialność może ponosić nie tylko osoba, która sporządziła dokument, lecz także ta, która świadomie posłużyła się nim w banku. W zależności od roli danej osoby możliwe jest sprawstwo, współsprawstwo, pomocnictwo lub podżeganie na podstawie art. 18 § 1-3 Kodeksu karnego.

Jeżeli sprawa dotyczyła banku albo innej instytucji finansowej, warto uwzględnić także konsekwencje przy kredycie, bo kwalifikacja prawna często wykracza poza samo fałszywe zaświadczenie.

Jak liczyć przedawnienie karalności?

Przedawnienie zależy od przyjętej kwalifikacji prawnej i od zagrożenia karą przewidzianego dla danego czynu. Obecnie podstawą jest art. 101 § 1 Kodeksu karnego oraz art. 102 Kodeksu karnego.

Dla przestępstw zagrożonych karą pozbawienia wolności przekraczającą 3 lata, ale nieprzekraczającą 5 lat, karalność co do zasady ustaje po 15 latach od czasu popełnienia czynu – art. 101 § 1 pkt 3 Kodeksu karnego. Zarówno art. 270 § 1 K.k., jak i art. 271 § 1 K.k. przewidują karę pozbawienia wolności od 3 miesięcy do lat 5, a art. 297 § 1 K.k. karę od 3 miesięcy do lat 5. Co do zasady należy więc wyjść od 15-letniego terminu przedawnienia.

Jeżeli jednak w okresie przewidzianym w art. 101 K.k. wszczęto postępowanie przeciwko osobie, karalność ustaje dopiero z upływem 10 lat od zakończenia podstawowego okresu przedawnienia – art. 102 Kodeksu karnego. Łącznie może to więc oznaczać znacznie dłuższy czas karalności.

Trzeba przy tym uważać na historyczne zmiany przepisów o przedawnieniu. W starszych sprawach nie wystarcza mechaniczne stosowanie dzisiejszych terminów bez analizy przepisów intertemporalnych i daty czynu. Ostateczne ustalenie wymaga sprawdzenia, jaka regulacja była względniejsza dla sprawcy i jak przebiegały kolejne nowelizacje.

Czy poszukiwanie przez policję oznacza list gończy?

Nie zawsze. Policja może prowadzić czynności poszukiwawcze także na wcześniejszym etapie, np. w celu ustalenia miejsca pobytu świadka, podejrzanego albo oskarżonego. Sam przekaz od rodziny, że „szuka policja”, nie daje jeszcze pewności, że wydano list gończy.

List gończy można wydać dopiero po spełnieniu warunków z art. 279 § 1 ustawy z 6 czerwca 1997 r. – Kodeks postępowania karnego. Zgodnie z tym przepisem, jeżeli oskarżony, wobec którego wydano postanowienie o tymczasowym aresztowaniu, ukrywa się, sąd lub prokurator może wydać postanowienie o poszukiwaniu go listem gończym.

W praktyce oznacza to, że muszą wcześniej istnieć poważniejsze decyzje procesowe, w tym co najmniej etap, na którym dana osoba ma status oskarżonego w rozumieniu procedury karnej, a nadto zastosowano wobec niej tymczasowe aresztowanie. Dlatego sama informacja o poszukiwaniach nie przesądza jeszcze, że list gończy został lub zaraz zostanie wydany.

Kiedy możliwy jest europejski nakaz aresztowania?

Europejski nakaz aresztowania nie jest automatyczną konsekwencją każdego starego postępowania. Jego wydanie wymaga podstaw z rozdziału 65b Kodeksu postępowania karnego, w szczególności art. 607a K.p.k. i przepisów następnych. ENA służy temu, by osoba ścigana została przekazana z innego państwa członkowskiego Unii Europejskiej do Polski.

Jeżeli istnieją podstawy do ścigania i zachodzą przesłanki procesowe, właściwy miejscowo sąd okręgowy może wydać ENA na wniosek prokuratora, a w postępowaniu sądowym lub wykonawczym także w odpowiednim trybie przewidzianym w K.p.k. Sam pobyt za granicą nie wystarcza, ale gdy miejsce pobytu jest znane i sprawa jest aktywna, ryzyko ENA trzeba brać pod uwagę.

Znaczenie ma też państwo pobytu, aktualny etap sprawy, treść zarzutów i to, czy środek jest proporcjonalny. W praktyce organy powinny brać pod uwagę charakter sprawy i cel postępowania.

Co zrobić, jeśli od lat przebywasz za granicą?

Najrozsądniejszym krokiem jest ustalenie, czy przeciwko Tobie toczy się postępowanie i na jakim jest etapie. Można to zrobić przez obrońcę w Polsce, który złoży wniosek o informację do prokuratury lub sądu, a w razie potrzeby uzyska wgląd do akt na zasadach wynikających z art. 156 Kodeksu postępowania karnego. Często to bezpieczniejsze niż niespodziewany przyjazd do kraju bez sprawdzenia sytuacji.

Jeżeli postępowanie rzeczywiście toczy się przeciwko konkretnej osobie, obrońca może ocenić, czy istnieją podstawy do stawienia się dobrowolnie, złożenia wyjaśnień, wniosku o uchylenie lub zmianę środków zapobiegawczych, a także czy można podnosić zarzut przedawnienia.

W niektórych stanach faktycznych znaczenie może mieć także art. 142 i następne K.p.k. dotyczące doręczeń oraz to, czy organy miały rzeczywiste możliwości ustalenia adresu. Jeżeli ktoś przebywał za granicą legalnie i nie ukrywał swojej tożsamości, może to mieć znaczenie dla oceny procesowej, ale nie eliminuje automatycznie ryzyka ścigania.

Jakie są praktyczne wnioski w opisanej sytuacji?

Jeżeli czyn miał miejsce wiele lat temu, najważniejsze są dziś nie przypuszczenia, lecz dokumenty z akt sprawy. Bez nich nie da się odpowiedzialnie przesądzić, czy doszło już do przedawnienia, jaka jest kwalifikacja prawna i czy wydano postanowienie o przedstawieniu zarzutów, list gończy albo wniosek o ENA.

W sprawie dotyczącej fałszywego zaświadczenia o zarobkach użytego do uzyskania kredytu trzeba analizować co najmniej art. 270 § 1 K.k., art. 271 § 1 K.k., art. 297 § 1 K.k., a czasem także przepisy o formach współdziałania z art. 18 K.k. To właśnie od kwalifikacji i przebiegu postępowania zależą terminy przedawnienia oraz realne ryzyko zatrzymania po powrocie do Polski.

Przykłady

Poniższe przykłady pokazują, jak różna może być ocena prawna pozornie podobnych sytuacji.

FAQ

Czy każde fałszywe zaświadczenie o zarobkach to podrobienie dokumentu?

Nie. Jeżeli dokument sporządziła osoba nieuprawniona albo podszyła się pod pracodawcę, zwykle chodzi o art. 270 § 1 K.k. Jeżeli dokument wystawiła osoba uprawniona, ale wpisała nieprawdę, częściej stosuje się art. 271 § 1 K.k.

Czy bank musi ponieść szkodę, aby była odpowiedzialność karna?

Nie zawsze. Dla art. 297 § 1 K.k. istotne jest już przedłożenie nierzetelnego lub fałszywego dokumentu w celu uzyskania kredytu. Faktyczna wypłata środków lub późniejsze niespłacanie kredytu może mieć znaczenie dowodowe, ale nie zawsze jest warunkiem odpowiedzialności.

Czy po wielu latach można jeszcze odpowiadać karnie?

Tak, jeżeli nie upłynął termin przedawnienia albo jeżeli został on wydłużony na podstawie art. 102 K.k. przez wszczęcie postępowania przeciwko osobie. W starszych sprawach trzeba sprawdzić także zmiany przepisów w czasie.

Czy można sprawdzić sprawę bez przyjazdu do Polski?

Najczęściej tak. Zwykle robi to ustanowiony w Polsce adwokat lub radca prawny jako obrońca, kierując zapytania do prokuratury lub sądu i – w odpowiednim zakresie – wnioskując o dostęp do akt.

Czy pobyt za granicą wstrzymuje przedawnienie?

Sam pobyt za granicą co do zasady nie wstrzymuje automatycznie biegu przedawnienia. Decydują przepisy Kodeksu karnego oraz konkretne czynności procesowe podjęte w sprawie.

Źródła

• art. 18 § 1-3, art. 101 § 1, art. 102, art. 270 § 1, art. 271 § 1, art. 297 § 1 ustawy z 6 czerwca 1997 r. – Kodeks karny
• art. 156, art. 279 § 1, art. 607a i nast. ustawy z 6 czerwca 1997 r. – Kodeks postępowania karnego
• aktualne teksty jednolite ustaw publikowane w Internetowym Systemie Aktów Prawnych (ISAP)