Podrobienie dokumentu i podpisu – co grozi i jak się bronić?

Zarzut podrobienia dokumentu lub podpisu – od czego zacząć?

Wezwanie na policję lub informacja o planowanym przedstawieniu zarzutu nie oznacza jeszcze skazania. Zgodnie z art. 313 § 1 ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks postępowania karnego, jeżeli dane istniejące w chwili wszczęcia śledztwa lub zebrane w jego toku uzasadniają dostatecznie podejrzenie, że czyn popełniła określona osoba, wydaje się postanowienie o przedstawieniu zarzutów, ogłasza je podejrzanemu i przesłuchuje go, chyba że ogłoszenie postanowienia lub przesłuchanie nie jest możliwe z powodu ukrywania się podejrzanego lub jego nieobecności w kraju.

W praktyce oznacza to, że organ ścigania ma dopiero sprawdzić, czy rzeczywiście doszło do czynu zabronionego i czy popełniła go konkretna osoba. W sprawie dotyczącej umów trzeba oddzielić kilka sytuacji: podrobienie podpisu, dopisanie danych po podpisaniu dokumentu, uzupełnienie formularza za zgodą osoby podpisanej oraz posłużenie się takim dokumentem w obrocie.

Jeżeli zarzut dotyczy tego, że ktoś miał dopuścić się czynu przez podrabianie podpisu, warto od razu uporządkować fakty: wskazać, jakie czynności faktycznie wykonywano, kto przekazywał dokumenty, kto miał dostęp do formularzy, czy istniały instrukcje służbowe oraz czy podpisy były składane przy pracowniku, kurierze albo przedstawicielu firmy. Powiązanym, ale odrębnym problemem jest poświadczenie nieprawdy w dokumencie.

Czym jest dokument w rozumieniu prawa karnego?

Dla odpowiedzialności z art. 270 ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks karny znaczenie ma definicja dokumentu z art. 115 § 14 Kodeksu karnego. Zgodnie z tym przepisem dokumentem jest każdy przedmiot lub inny zapisany nośnik informacji, z którym jest związane określone prawo albo który ze względu na zawartą w nim treść stanowi dowód prawa, stosunku prawnego lub okoliczności mającej znaczenie prawne.

Umowa z klientem, formularz zamówienia, aneks, protokół odbioru, oświadczenie konsumenta czy blankiet zawierający podpis klienta mogą więc być dokumentami w rozumieniu art. 115 § 14 Kodeksu karnego, jeżeli ich treść ma znaczenie prawne. Nie chodzi wyłącznie o dokument urzędowy. Dokumentem może być także dokument prywatny, w tym umowa zawierana przez firmę z klientem indywidualnym.

Podrobienie, przerobienie i użycie dokumentu – art. 270 § 1 Kodeksu karnego

Podstawowy typ przestępstwa określa art. 270 § 1 Kodeksu karnego. Przepis stanowi: "Kto, w celu użycia za autentyczny, podrabia lub przerabia dokument lub takiego dokumentu jako autentycznego używa, podlega karze pozbawienia wolności od 3 miesięcy do lat 5".

W art. 270 § 1 Kodeksu karnego występują trzy odrębne zachowania:

• podrobienie dokumentu – stworzenie pozoru, że dokument pochodzi od innej osoby, np. złożenie podpisu za klienta;
• przerobienie dokumentu – nieuprawniona zmiana autentycznego dokumentu, np. dopisanie albo zmiana treści po podpisaniu umowy;
• użycie dokumentu – posłużenie się dokumentem podrobionym lub przerobionym jako autentycznym, np. przekazanie go firmie, bankowi, operatorowi lub urzędowi.

Sąd Najwyższy w wyroku z 25 października 1979 r., sygn. II KR 10/79, wskazał, że dokument jest podrobiony wtedy, gdy nie pochodzi od tej osoby, w której imieniu został sporządzony. Podobnie w wyroku Sądu Najwyższego z 5 marca 2003 r., sygn. III KKN 165/01, podkreślono znaczenie pozoru pochodzenia dokumentu od określonej osoby.

Dla odpowiedzialności za podrobienie podpisu istotne jest to, czy podpis rzeczywiście został nakreślony przez osobę, której podpis zarzucono. Jeżeli podejrzany podpisu nie składał, powinien to jasno wskazać. W takich sprawach standardowo znaczenie ma opinia biegłego z zakresu badania pisma ręcznego, powoływanego na podstawie art. 193 § 1 Kodeksu postępowania karnego, gdy stwierdzenie okoliczności wymaga wiadomości specjalnych.

Uzupełnienie podpisanej umowy a wypełnienie blankietu – art. 270 § 2 Kodeksu karnego

Osobną sytuację reguluje art. 270 § 2 Kodeksu karnego. Zgodnie z tym przepisem tej samej karze co w art. 270 § 1 Kodeksu karnego podlega ten, kto wypełnia blankiet opatrzony cudzym podpisem niezgodnie z wolą podpisanego i na jego szkodę albo takiego dokumentu używa.

Ten przepis jest szczególnie ważny w sprawach, w których klient podpisał formularz, ale część rubryk została uzupełniona później. Aby mówić o przestępstwie z art. 270 § 2 Kodeksu karnego, co do zasady trzeba wykazać łącznie:

• istnienie blankietu lub formularza opatrzonego autentycznym cudzym podpisem,
• wypełnienie go przez inną osobę,
• niezgodność wpisanej treści z wolą osoby podpisanej,
• działanie na szkodę podpisanego albo możliwość wyrządzenia mu szkody,
• w przypadku użycia dokumentu – posłużenie się nim w obrocie jako dokumentem mającym znaczenie prawne.

Jeżeli wpisano wyłącznie dane techniczne, które odpowiadały rzeczywistemu stanowi rzeczy i nie mogły pogorszyć sytuacji osoby podpisanej, obrona może wskazywać, że nie zostały spełnione wszystkie znamiona z art. 270 § 2 Kodeksu karnego. Inaczej należy ocenić dopisanie danych wpływających na obowiązki klienta, datę rozpoczęcia umowy, zgodę na dodatkowe usługi, wysokość opłat, okres związania umową albo zakres odpowiedzialności.

Jeżeli osoba, która uzupełniała brakujące dane, działała w ramach procedury firmowej, trzeba ustalić, czy miała do tego upoważnienie oraz czy klient wiedział, że określone pola mogą zostać uzupełnione później. Podobne problemy dowodowe pojawiają się także przy zarzucie podrobienia podpisu pracownika.

Kiedy uzupełnienie danych może być przestępstwem?

Ocena zależy od konkretnego dokumentu i wpisanych informacji. Nie każde uzupełnienie formularza po złożeniu podpisu automatycznie prowadzi do odpowiedzialności karnej. Ryzyko rośnie jednak wtedy, gdy wpisana treść zmienia sytuację prawną osoby podpisanej albo może być wykorzystana przeciwko niej.

Jeżeli dokument został już uzupełniony niezgodnie z prawdą, a następnie ktoś takiego dokumentu używa, osobnej analizy wymaga posłużenie się dokumentem. Odpowiedzialność za użycie nie zawsze wymaga, aby ta sama osoba wcześniej dokument podrobiła lub przerobiła, ale trzeba wykazać świadomość, że dokument nie jest autentyczny albo został wypełniony niezgodnie z wolą podpisanego.

Jakie kary grożą za podrobienie dokumentu?

Za czyn z art. 270 § 1 Kodeksu karnego oraz za czyn z art. 270 § 2 Kodeksu karnego grozi kara pozbawienia wolności od 3 miesięcy do 5 lat. Jeżeli sąd uzna, że zachodzi wypadek mniejszej wagi, zastosowanie może mieć art. 270 § 2a Kodeksu karnego, który przewiduje grzywnę, karę ograniczenia wolności albo karę pozbawienia wolności do lat 2.

Przygotowanie do przestępstwa z art. 270 § 1 Kodeksu karnego jest karalne na podstawie art. 270 § 3 Kodeksu karnego i zagrożone grzywną, karą ograniczenia wolności albo karą pozbawienia wolności do lat 2.

W konkretnej sprawie sąd może rozważać także instytucje łagodzące odpowiedzialność, jeżeli spełnione są ustawowe przesłanki. Przykładowo art. 66 § 1 i § 2 Kodeksu karnego pozwala warunkowo umorzyć postępowanie, jeżeli wina i społeczna szkodliwość czynu nie są znaczne, okoliczności popełnienia czynu nie budzą wątpliwości, sprawca nie był karany za przestępstwo umyślne, a jego postawa i warunki osobiste uzasadniają przypuszczenie, że będzie przestrzegał porządku prawnego; przepis ten może mieć zastosowanie do przestępstw zagrożonych karą nieprzekraczającą 5 lat pozbawienia wolności.

Przedawnienie karalności

Przedawnienie zależy od kwalifikacji czynu. Dla podstawowego typu z art. 270 § 1 Kodeksu karnego oraz art. 270 § 2 Kodeksu karnego, zagrożonych karą pozbawienia wolności do 5 lat, zastosowanie ma art. 101 § 1 pkt 3 Kodeksu karnego – karalność ustaje, jeżeli od czasu popełnienia czynu upłynęło 10 lat.

Przy zdarzeniach sprzed wielu lat trzeba dodatkowo ustalić dokładną datę czynu oraz właściwy termin karalności. Praktyczny przykład omawiamy w materiale o przedawnieniu odpowiedzialności za fałszowanie podpisów.

Dla wypadku mniejszej wagi z art. 270 § 2a Kodeksu karnego oraz przygotowania z art. 270 § 3 Kodeksu karnego, zagrożonych karą do 2 lat pozbawienia wolności, zasadniczo zastosowanie ma art. 101 § 1 pkt 4 Kodeksu karnego – termin wynosi 5 lat. Jeżeli w tym okresie wszczęto postępowanie, art. 102 Kodeksu karnego może wydłużyć okres przedawnienia. Dlatego przy starszych sprawach warto osobno sprawdzić przedawnienie czynu.

Jak bronić się przy zarzucie podrobienia podpisu lub dokumentu?

Podstawowe prawa podejrzanego wynikają z Kodeksu postępowania karnego. Zgodnie z art. 5 § 1 Kodeksu postępowania karnego oskarżonego uważa się za niewinnego, dopóki jego wina nie zostanie stwierdzona prawomocnym wyrokiem. Zgodnie z art. 5 § 2 Kodeksu postępowania karnego niedające się usunąć wątpliwości rozstrzyga się na korzyść oskarżonego. Zgodnie z art. 74 § 1 Kodeksu postępowania karnego oskarżony nie ma obowiązku dowodzenia swojej niewinności ani obowiązku dostarczania dowodów na swoją niekorzyść.

Podejrzany ma także prawo składać wyjaśnienia, odmówić składania wyjaśnień albo odmówić odpowiedzi na poszczególne pytania – wynika to z art. 175 § 1 Kodeksu postępowania karnego, stosowanego do podejrzanego na podstawie art. 71 § 3 Kodeksu postępowania karnego. Prawo do obrony, w tym do korzystania z obrońcy, wynika z art. 6 Kodeksu postępowania karnego.

W praktyce linia obrony powinna być spójna i oparta na faktach. Warto przygotować:

• listę dokumentów, z którymi miało się kontakt,
• informację, które pola były uzupełniane i kiedy,
• opis procedury obowiązującej w firmie,
• dane osób, które mogły widzieć podpisywanie lub przekazywanie dokumentów,
• korespondencję, instrukcje, regulaminy, zakres obowiązków i ewentualne upoważnienia,
• wniosek o opinię biegłego, jeżeli kwestionowany jest podpis.

Jeżeli zarzut dotyczy podpisu, którego nie składałeś, trzeba konsekwentnie to wskazać. Jeżeli faktycznie uzupełniano rubryki, nie należy mieszać tej okoliczności z przyznaniem się do podrobienia podpisu. To różne zachowania i mogą mieć różną kwalifikację prawną. W podobnych sprawach znaczenie ma nie tylko treść dokumentu, lecz także obrona przy podrobieniu oraz zeznania świadków dotyczące obiegu formularzy.

Co mówić na przesłuchaniu?

Nie ma jednej uniwersalnej odpowiedzi, ponieważ strategia zależy od akt sprawy i dowodów. Jeżeli jednak osoba nie podrobiła podpisu, powinna wyraźnie temu zaprzeczyć. Może jednocześnie wyjaśnić, że wykonywała jedynie czynności techniczne, np. wpisanie daty, numeru klienta albo danych z systemu, jeżeli rzeczywiście tak było.

Trzeba unikać ogólnych sformułowań, które mogą zostać źle zrozumiane, np. "wypełniałam umowy", bez doprecyzowania, że chodziło o konkretne rubryki i że podpisy były już złożone przez klientów albo składane przy doręczycielu. Jeżeli organ pyta o szczegóły, a podejrzany ich nie pamięta, lepiej powiedzieć, że nie pamięta, niż odtwarzać fakty na podstawie domysłów.

Jeżeli w sprawie istnieje ryzyko odpowiedzialności z art. 270 § 2 Kodeksu karnego, kluczowe jest wykazanie, że wpisy nie były sprzeczne z wolą podpisanego, nie były na jego szkodę albo wynikały z procedury zaakceptowanej przez klienta. Jeżeli wpisy mogły zmieniać prawa lub obowiązki klienta, obrona wymaga dokładnej analizy dokumentu i okoliczności jego podpisania.

FAQ

Podsumowanie

W sprawach o podrobienie dokumentu trzeba precyzyjnie odróżnić podrobienie podpisu, przerobienie dokumentu, wypełnienie podpisanego blankietu i użycie dokumentu. Każde z tych zachowań ma inne znaczenie dowodowe i może wymagać innej linii obrony.

Jeżeli zarzut dotyczy podpisu, którego nie złożyłeś, najważniejsze jest konsekwentne zaprzeczenie i wniosek o dowód z opinii biegłego. Jeżeli problem polega na uzupełnianiu danych w umowach, kluczowe będzie wykazanie, że wpisy były zgodne z wolą klienta, nie działały na jego szkodę albo miały jedynie techniczny charakter.

Źródła

• Art. 270 § 1, § 2, § 2a i § 3 ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks karny.
• Art. 115 § 14 ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks karny.
• Art. 5 § 1 i § 2, art. 6, art. 71 § 3, art. 74 § 1, art. 175 § 1, art. 193 § 1 oraz art. 313 § 1 ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks postępowania karnego.
• Art. 66 § 1 i § 2, art. 101 § 1 pkt 3 i pkt 4 oraz art. 102 ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks karny.
• Wyrok Sądu Najwyższego z 25 października 1979 r., sygn. II KR 10/79.
• Wyrok Sądu Najwyższego z 5 marca 2003 r., sygn. III KKN 165/01.
• Wyrok Sądu Najwyższego z 9 września 2002 r., sygn. V KKN 29/01.