Kara za grożenie nożem i żądanie pieniędzy

Czy grożenie nożem to groźby karalne czy wymuszenie rozbójnicze?

W opisanej sytuacji kluczowe jest nie tylko to, że sprawca groził nożem, ale przede wszystkim to, że żądał pieniędzy. Samo grożenie popełnieniem przestępstwa może w innych okolicznościach być kwalifikowane jako art. 190 K.k. - groźby. Jeżeli jednak groźba ma doprowadzić pokrzywdzonego do wydania pieniędzy albo innego rozporządzenia mieniem, organ prowadzący sprawę może przyjąć znacznie surowszą kwalifikację: wymuszenie rozbójnicze.

Zgodnie z aktualnym brzmieniem art. 282 § 1 Kodeksu karnego odpowiada ten, kto w celu osiągnięcia korzyści majątkowej przemocą, groźbą zamachu na życie lub zdrowie albo gwałtownego zamachu na mienie doprowadza inną osobę do rozporządzenia mieniem własnym lub cudzym albo do zaprzestania lub ograniczenia działalności gospodarczej. Kara za typ podstawowy wynosi od roku do 10 lat pozbawienia wolności.

W sprawie, w której sprawca żąda pieniędzy na alkohol, trzyma nóż i wywołuje u pokrzywdzonego realną obawę o życie lub zdrowie, prokurator będzie oceniał przede wszystkim: treść groźby, sposób zachowania sprawcy, odległość od pokrzywdzonego, użycie noża, stan pokrzywdzonego, ewentualnych świadków, nagrania, wcześniejsze relacje między stronami oraz to, czy rzeczywiście doszło do przekazania pieniędzy.

Jaka kara grozi za wymuszenie rozbójnicze?

Podstawowa sankcja za wymuszenie rozbójnicze to pozbawienie wolności od roku do 10 lat. To oznacza, że sprawa jest poważna nawet wtedy, gdy pokrzywdzony nie został fizycznie zraniony. Brak obrażeń może mieć znaczenie przy ocenie społecznej szkodliwości czynu i wymiarze kary, ale sam w sobie nie wyłącza odpowiedzialności karnej.

W praktyce sąd bierze pod uwagę m.in. stopień zagrożenia dla pokrzywdzonego, użycie noża, wartość żądanych pieniędzy, zachowanie po zdarzeniu, naprawienie szkody, przeprosiny, dotychczasową karalność, uzależnienie, leczenie odwykowe oraz aktualną postawę sprawcy. Przy wymuszeniu rozbójniczym sądy zwykle ostrożnie oceniają argument, że „nic się nie stało”, ponieważ już sama groźba zamachu na życie lub zdrowie może być bardzo dotkliwa dla pokrzywdzonego.

Trzeba też pamiętać o art. 283 Kodeksu karnego. Jeżeli sąd uzna czyn za wypadek mniejszej wagi, kara może wynosić od 3 miesięcy do 5 lat pozbawienia wolności. Nie jest to jednak automatyczne. O wypadku mniejszej wagi decydują konkretne okoliczności, np. niewielka kwota, krótki przebieg zdarzenia, mniejsze natężenie groźby, brak wcześniejszego planowania, zachowanie po zdarzeniu i postawa wobec pokrzywdzonego. Użycie noża może utrudniać taką kwalifikację, ale nie należy oceniać tego w oderwaniu od całych akt sprawy.

Co jeśli pokrzywdzony nie wydał pieniędzy?

Jeżeli sprawca żądał pieniędzy i bezpośrednio zmierzał do dokonania czynu, ale pokrzywdzony ostatecznie nie przekazał pieniędzy, w grę może wchodzić usiłowanie wymuszenia rozbójniczego, czyli art. 13 § 1 Kodeksu karnego w związku z art. 282 § 1 Kodeksu karnego. Usiłowanie zachodzi wtedy, gdy sprawca swoim zachowaniem bezpośrednio zmierza do dokonania czynu zabronionego, ale do dokonania nie dochodzi.

To, że pieniądze nie zostały wydane, nie oznacza więc automatycznie braku odpowiedzialności. Zgodnie z art. 14 § 1 Kodeksu karnego sąd wymierza karę za usiłowanie w granicach zagrożenia przewidzianego dla danego przestępstwa. W praktyce niedokonanie czynu może jednak wpływać na wymiar kary, zwłaszcza gdy sprawca dobrowolnie odstąpił od dokonania albo podjął realne działania zmierzające do naprawienia skutków zdarzenia.

Alkohol, odwyk i poczytalność sprawcy

Informacja, że sprawca był uzależniony od alkoholu albo przeszedł leczenie odwykowe, może mieć znaczenie przy ocenie jego właściwości osobistych, prognozy kryminologicznej i sposobu wykonania kary. Nie oznacza jednak automatycznie braku odpowiedzialności.

Zgodnie z art. 31 § 1 Kodeksu karnego nie popełnia przestępstwa osoba, która z powodu choroby psychicznej, upośledzenia umysłowego albo innego zakłócenia czynności psychicznych nie mogła w czasie czynu rozpoznać jego znaczenia lub pokierować swoim postępowaniem. Jeżeli zdolność rozpoznania znaczenia czynu albo kierowania postępowaniem była w znacznym stopniu ograniczona, sąd może zastosować nadzwyczajne złagodzenie kary.

Istotny jest jednak art. 31 § 3 Kodeksu karnego. Przepisów o niepoczytalności i znacznie ograniczonej poczytalności nie stosuje się, gdy sprawca sam wprawił się w stan nietrzeźwości lub odurzenia powodujący wyłączenie albo ograniczenie poczytalności, które przewidywał albo mógł przewidzieć. Innymi słowy: zwykłe upicie się przed czynem najczęściej nie będzie skuteczną linią obrony. Inaczej może być przy poważnych zaburzeniach psychicznych, chorobie lub stanie wymagającym opinii biegłych psychiatrów.

Dobrowolne poddanie się karze i inne sposoby zakończenia sprawy

W sprawie o wymuszenie rozbójnicze można rozważać tryby konsensualne, ale nie należy robić tego mechanicznie. Dobrowolne poddanie się karze może polegać m.in. na wniosku prokuratora o wydanie wyroku skazującego bez rozprawy albo na wniosku oskarżonego o wydanie wyroku skazującego i wymierzenie uzgodnionej kary bez przeprowadzania pełnego postępowania dowodowego.

Takie rozwiązanie może być korzystne, gdy materiał dowodowy jest mocny, sprawca przyznaje się do winy, okoliczności czynu nie budzą wątpliwości, a uzgodniona kara jest realnie korzystniejsza niż ryzyko po pełnym procesie. Trzeba jednak pamiętać, że wyrok wydany w takim trybie nadal jest wyrokiem skazującym i co do zasady skutkuje wpisem do Krajowego Rejestru Karnego.

Warunkowe umorzenie postępowania w podstawowym typie z art. 282 § 1 Kodeksu karnego zasadniczo nie będzie możliwe, ponieważ art. 66 § 2 Kodeksu karnego wyłącza tę instytucję przy przestępstwach zagrożonych karą przekraczającą 5 lat pozbawienia wolności. Może ono wchodzić w grę dopiero przy innej, łagodniejszej kwalifikacji prawnej, jeżeli spełnione są wszystkie przesłanki ustawowe.

Warto też ocenić, czy zachowanie rzeczywiście wyczerpuje znamiona wymuszenia rozbójniczego, czy raczej innego przestępstwa, np. gróźb karalnych, zmuszania albo usiłowania. W sprawach dotyczących gróźb przez telefon omawiane bywają analogiczne sankcje, ale przy żądaniu pieniędzy i użyciu noża kwalifikacja może być znacznie surowsza.

Tymczasowe aresztowanie na 3 miesiące — co oznacza?

Tymczasowe aresztowanie nie jest karą, lecz środkiem zapobiegawczym. W postępowaniu przygotowawczym sąd, stosując tymczasowe aresztowanie, oznacza jego termin na okres nie dłuższy niż 3 miesiące. Areszt może być następnie przedłużany, jeżeli zachodzą ustawowe przesłanki, ale każde przedłużenie wymaga decyzji sądu.

Jeżeli ostatecznie zapadnie wyrok skazujący i zostanie orzeczona kara, okres rzeczywistego pozbawienia wolności w tej sprawie co do zasady zalicza się na poczet orzeczonej kary. Dlatego 3 miesiące spędzone w areszcie nie „przepadają”, lecz są rozliczane przy wykonywaniu wyroku.

W razie wyroku skazującego trzeba też liczyć się z etapem wykonawczym. Osoba skazana może otrzymać wezwanie do stawienia się w zakładzie karnym albo — zależnie od sytuacji — składać wnioski dotyczące sposobu wykonania kary, np. o odroczenie wykonania kary, jeżeli zachodzą do tego podstawy.

Czy pracodawca dowie się o areszcie i czy pracownik straci pracę?

W przypadku zastosowania tymczasowego aresztowania sąd jest obowiązany niezwłocznie zawiadomić pracodawcę, szkołę lub uczelnię. To ważna różnica względem samego prawomocnego wyroku skazującego — o wyroku sąd nie zawsze zawiadamia pracodawcę, natomiast przy tymczasowym aresztowaniu przepisy wprost przewidują zawiadomienie pracodawcy.

Zgodnie z art. 66 § 1 Kodeksu pracy umowa o pracę wygasa z upływem 3 miesięcy nieobecności pracownika w pracy z powodu tymczasowego aresztowania, chyba że pracodawca wcześniej rozwiązał umowę bez wypowiedzenia z winy pracownika. Wygaśnięcie następuje z mocy prawa, bez potrzeby składania dodatkowego oświadczenia przez pracodawcę.

Jeżeli postępowanie karne zostanie umorzone albo zapadnie wyrok uniewinniający, pracodawca ma obowiązek ponownie zatrudnić pracownika, jeżeli ten zgłosi powrót do pracy w ciągu 7 dni od uprawomocnienia się orzeczenia. Ta zasada nie działa jednak m.in. w razie warunkowego umorzenia postępowania.

Inna sytuacja dotyczy zawodów, w których niekaralność jest ustawowym warunkiem zatrudnienia albo wykonywania określonej funkcji. Wtedy nawet sam wyrok skazujący — niezależnie od aresztu — może mieć poważne konsekwencje zawodowe. Zależy to od rodzaju pracy, podstawy zatrudnienia i przepisów szczególnych.

FAQ

Podsumowanie

Grożenie nożem przy żądaniu pieniędzy może zostać potraktowane jako wymuszenie rozbójnicze, czyli jedno z poważniejszych przestępstw przeciwko mieniu. W takiej sprawie nie wystarczy argument, że pokrzywdzony nie został zraniony albo nie przekazał pieniędzy. Znaczenie mają wszystkie okoliczności: użycie noża, cel majątkowy, zachowanie pokrzywdzonego, dowody, wcześniejsza karalność i postawa sprawcy po zdarzeniu.

Jeżeli sprawca jest tymczasowo aresztowany, trzeba osobno zadbać o obronę w postępowaniu karnym i o konsekwencje pracownicze. Warto szybko ustalić, jaka kwalifikacja prawna rzeczywiście wynika z akt, czy są podstawy do zmiany środka zapobiegawczego, czy możliwe jest porozumienie procesowe oraz jakie działania mogą realnie poprawić sytuację oskarżonego.

Źródła

• Ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. Kodeks karny, w szczególności art. 13, art. 14, art. 31, art. 63, art. 66, art. 190, art. 282 i art. 283 — tekst aktu w ELI.
• Ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. Kodeks postępowania karnego, w szczególności art. 261, art. 263, art. 335, art. 338a, art. 343 i art. 343a — tekst jednolity w serwisie Sejmu.
• Ustawa z dnia 26 czerwca 1974 r. Kodeks pracy, w szczególności art. 66 — tekst aktu w ELI.
• Ustawa z dnia 24 maja 2000 r. o Krajowym Rejestrze Karnym — tekst jednolity w serwisie Sejmu.